بازار؛ گروه بین الملل: روز جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵، فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق، در گفت‌وگو با شبکه تلویزیونی فرانسه صریح‌ترین موضع بغداد در برابر واشنگتن را اعلام کرد: درخواست آمریکا برای بستن تمام گذرگاه‌های مرزی با ایران به جز دو مورد، غیرواقعی و غیرممکن است و اجرای آن نوعی تحریم علیه مردم عراق تلقی می‌شود. این اظهارنظر، نقطه اوج یک هفته فشار سیاسی بود که از ۱۶ آبان آغاز شد؛ زمانی که حسین برای نخستین بار فاش کرد وزارت خزانه‌داری آمریکا رسماً از بغداد خواسته است همه گذرگاه‌های مرزی با ایران، به استثنای دو مورد، بسته شوند. واشنگتن این درخواست را نه یک بار، بلکه در جلسات هفتگی با نمایندگان سیاسی عراق، از جمله با توماس باراک، فرستاده منطقه‌ای آمریکا، تکرار کرده است. اما بغداد نه تنها تسلیم نشد، بلکه با افشای عمومی این درخواست، آن را به یک شکست سیاسی برای واشنگتن تبدیل کرد. این ایستادگی، ریشه در واقعیت‌هایی دارد که فراتر از اراده سیاسی است: جغرافیا، انرژی، تجارت و اقتصاد سیاسی عراق، بستن مرز با ایران را به گزینه‌ای پرهزینه و احتمالاً غیرقابل اجرا تبدیل کرده است.
فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق، در گفت‌وگو با شبکه تلویزیونی فرانسه در ۲۲ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد که درخواست آمریکا برای بستن همه گذرگاه‌های مرزی با ایران به جز دو مورد، غیرواقعی و غیرممکن است.
درخواست آمریکا و پاسخ صریح بغداد
پس از ناکامی فشار سیاسی، فرماندهی مرکزی آمریکا در ۱۶ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد نیروی ویژه دروازه آهن را تشکیل داده است؛ واحدی با حدود بیست نفر از کارکنان نظامی و غیرنظامی، مستقر در فلوریدا، که مأموریت آن اختلال در مسیرهای زمینی ایران برای انتقال سلاح و کالاهای تحریم‌شده است. اما این نیرو نه اختیار اجرایی دارد و نه توان عملیاتی مستقل؛ اثرگذاری آن کاملاً به همکاری همسایگان ایران وابسته است. و اینجا دقیقاً نقطه شکست واشنگتن است. روزنامه آمریکایی نیویورک تایمز در گزارشی که ۲۰ آبان منتشر شد، تأیید کرد که فشار آمریکا بر عراق، ترکیه و پاکستان برای بستن مرزهایشان با ایران شکست خورده است و هر سه کشور در برابر این خواسته مقاومت کرده‌اند. ترکیه عملاً سیاست مرزی خود را تغییر نداده و پاکستان نیز با وجود باز و بسته کردن‌های مقطعی، به دلیل وابستگی به سوخت ایرانی و تجارت سالانه حدود سه میلیارد دلاری، زیر بار بستن کامل مرز نرفته است. یک مقام آمریکایی حتی هشدار داده است که بستن مسیرهای تجاری می‌تواند شورش مردمی در جوامع مرزی عراق، پاکستان و ترکیه برانگیزد. به عبارت دیگر، دروازه آهن بیشتر یک نمایش تبلیغاتی است تا یک ابزار عملیاتی؛ تهدیدی که در سطح کاغذ باقی مانده و نتوانسته رفتار بازیگران منطقه‌ای را تغییر دهد.
فواد حسین بستن مرزها را نوعی تحریم علیه مردم عراق توصیف کرد و گفت که طولانی بودن مرز و پیوندهای اقتصادی قوی دو کشور، چنین اقدامی را به مجازات عراقی‌ها تبدیل می‌کند.
مرزهای عراق؛ خط مقدم اقتصادی
عراق و ایران بیش از هزار و چهارصد کیلومتر مرز مشترک دارند که بخش بزرگی از آن نه در کنترل کامل دولت مرکزی، بلکه در اختیار شبکه‌های محلی، قبایل و اقتصاد غیررسمی است. فواد حسین خود تأکید کرده است که بین دو کشور گذرگاه‌های رسمی و غیررسمی متعددی وجود دارد و بستن همه آنها هم دشوار است و هم بر اقتصاد اثر می‌گذارد. این واقعیت جغرافیایی، هر طرحی برای محاصره زمینی ایران را از پیش ناکارآمد می‌کند. حجم تجارت رسمی دو کشور در سال ۱۴۰۵ حدود دوازده میلیارد دلار است؛ صادرات ایران به عراق سالانه حدود دوازده میلیارد دلار و واردات ایران از عراق کمتر از یک میلیارد دلار برآورد می‌شود. عراق سالانه به طور متوسط بیش از هشت میلیارد دلار کالای ایرانی وارد می‌کند و حدود بیست تا بیست‌ودو درصد صادرات غیرنفتی ایران به این بازار اختصاص دارد؛ در سمت مقابل، بیش از چهارده درصد واردات عراق از ایران تأمین می‌شود. دو طرف برنامه‌ریزی کرده‌اند این رقم را به بیست میلیارد دلار برسانند و مقامات ایرانی حتی از چشم‌انداز سی تا چهل میلیارد دلار در بلندمدت سخن گفته‌اند. اما نکته مهم‌تر از ارقام رسمی، اقتصاد غیررسمی و خاکستری است که در گزارش‌ها به عنوان بخش غیرقابل کنترل مرز توصیف می‌شود؛ جریانی که نه با تحریم‌های خزانه‌داری آمریکا متوقف می‌شود و نه با نیروی بیست نفره دروازه آهن. بستن گذرگاه‌های رسمی، عملاً این شبکه‌ها را تقویت می‌کند، نه تضعیف.
پس از ناکامی فشار سیاسی، فرماندهی مرکزی آمریکا در ۱۶ آبان ۱۴۰۵ نیروی ویژه دروازه آهن را با حدود بیست نفر کارمند نظامی و غیرنظامی مستقر در فلوریدا تشکیل داد. این نیرو نه اختیار اجرایی دارد و نه توان عملیاتی مستقل؛ اثرگذاری آن کاملاً به همکاری همسایگان ایران وابسته است.
گاز و برق؛ وابستگی متقابل
اگر یک عامل وجود داشته باشد که بستن مرز را برای عراق نه تنها دشوار، بلکه خودویرانگر کند، آن عامل گاز و برق است. بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا و گزارش‌های میدانی، گاز ایران حدود چهل درصد سوخت نیروگاه‌های عراق را تأمین می‌کند و نزدیک به یک‌سوم تولید برق این کشور به آن وابسته است. در مارس ۲۰۲۶، زمانی که عرضه گاز ایران به صفر رسید، شبکه برق عراق بیش از سه و یک‌دهم گیگاوات ظرفیت تولید را از دست داد و مقامات وزارت برق تأیید کردند که جریان گاز از نوزده میلیون متر مکعب به صفر کاهش یافته است. این وابستگی، اهرم فشار ساختاری ایران بر عراق است، اما همزمان به معنای آن است که هرگونه اخلال در مرز، مستقیماً بر زندگی روزمره عراقی‌ها و ثبات سیاسی دولت بغداد اثر می‌گذارد. فواد حسین در مصاحبه خود تأکید کرد که بستن مرز نوعی تحریم علیه مردم عراق خواهد بود. واشنگتن ظاهراً این معادله را نادیده گرفته یا دست‌کم‌گرفته است؛ در حالی که تحریم‌های انرژی علیه ایران، خود عراق را در معرض بحران برق قرار می‌دهد و فشار سیاسی داخلی بر دولت علی الزیدی را تشدید می‌کند. این تناقض، یکی از دلایل اصلی است که بغداد را از همراهی کامل با سیاست فشار حداکثری بازمی‌دارد.
روزنامه نیویورک تایمز تأیید کرد که عراق، ترکیه و پاکستان هر سه در برابر خواسته آمریکا مقاومت کرده‌اند. ترکیه عملاً سیاست مرزی خود را تغییر نداده و پاکستان به دلیل تجارت سالانه سه میلیارد دلاری با ایران، زیر بار بستن کامل مرز نرفته است.
فشار دلاری و مقاومت سیاسی
فشار آمریکا بر عراق تنها به مرزها محدود نبوده است. از اواخر فوریه ۲۰۲۶، وزارت خزانه‌داری آمریکا ارسال محموله‌های نقدی دلار به عراق را متوقف کرد؛ اقدامی که حداقل دو محموله بزرگ به ارزش تقریبی پانصد میلیون دلار را مسدود کرد و اقتصاد نقدی عراق را با کمبود پول نقد مواجه ساخت. در اکتبر ۲۰۲۶، دولت عراق ناچار شد نرخ رسمی دلار را از هزار و سیصد و بیست به هزار و پانصد و بیست دینار افزایش دهد؛ تصمیمی که علی الزیدی، نخست‌وزیر، آن را در شرایط بحران و بسته شدن تنگه هرمز توجیه کرد و با انتقاد شدید نمایندگان و کارشناسان روبه‌رو شد. این فشار اقتصادی، اگرچه دولت عراق را در موقعیت دشواری قرار داده، اما در عمل به تقویت مقاومت بغداد در برابر خواسته‌های بیشتر واشنگتن انجامیده است. وقتی دولت عراق برای تأمین پول نقد و مدیریت نرخ ارز تحت فشار است، بستن مرزهای تجاری با ایران — که یکی از معدود کانال‌های تأمین کالا و ارز در شرایط بحران است — به مثابه خودزنی اقتصادی تلقی می‌شود. فواد حسین صراحتاً گفته است که بغداد درخواست آمریکا را اجرا نکرده و همچنان در حال گفت‌وگو با مقامات آمریکایی است. این گفت‌وگو در واقع روش خرید زمان است؛ نه پذیرش، بلکه مدیریت فشار.
افشای درخواست آمریکا، واکنشی سیاسی در عراق برانگیخت که اجرای آن را از پیش دشوارتر کرد. گروه نمایندگان بدر، یکی از گروه‌های قدرتمند مجلس وابسته به سازمان بدر به رهبری هادی العامری، در ۱۷ آبان ۱۴۰۵ اطلاعیه‌ای صادر کرد و خواستار بازگشایی فوری همه گذرگاه‌های مرزی با ایران شد. این گروه، درخواست آمریکا را دیکته و دخالت در حاکمیت عراق خواند و هشدار داد که بستن مرزها به گرسنگی مردم عراق منجر می‌شود. بدر از دولت خواست در برابر خواسته‌های آمریکایی بایستد و همه گذرگاه‌های بسته‌شده را باز کند. این موضع‌گیری تنها به بدر محدود نماند؛ چارچوب هماهنگی و نیروهای سیاسی نزدیک به ایران نیز فشار سیاسی مشابهی اعمال کردند. در چنین فضایی، حتی اگر دولت عراق از نظر فنی تمایل به اجرای بخشی از خواسته آمریکا داشته باشد، هزینه سیاسی داخلی آن بسیار بالا خواهد بود. بغداد در هفته‌های اخیر یک گذرگاه را به بهانه امنیتی موقتاً بسته و سپس بازگشایی کرده است؛ رفتاری که می‌توان آن را نمایش محدود در برابر واشنگتن تفسیر کرد، بدون آنکه اصل سیاست مرزی تغییر کند. این الگو نشان می‌دهد که عراق به دنبال مدیریت همزمان فشار آمریکا و منافع اقتصادی و سیاسی خود است، نه تسلیم یک‌طرفه.
یک مقام آمریکایی هشدار داده که بستن مسیرهای تجاری می‌تواند شورش مردمی در جوامع مرزی برانگیزد. در عمل، دروازه آهن بیشتر یک نمایش تبلیغاتی است تا ابزاری برای تغییر رفتار بازیگران منطقه‌ای.
تهران و معادله مرزها
برای ایران، ایستادگی عراق در برابر خواسته آمریکا یک فرصت راهبردی روشن است. مسیر زمینی عراق، به ویژه در شرایطی که واشنگتن محاصره دریایی را تشدید کرده و دروازه آهن را روی کاغذ آورده، یکی از معدود کانال‌های تنفس تجاری ایران باقی مانده است. اما این فرصت، بدون هزینه نیست. بخشی از تجارت دو کشور از مسیرهای غیررسمی و خاکستری می‌گذرد؛ سازوکاری که در کوتاه‌مدت تحریم‌ها را دور می‌زند، اما در بلندمدت شفافیت اقتصادی را کاهش می‌دهد، هزینه مبادله را بالا می‌برد و ایران را در برابر دور زدن تحریم آسیب‌پذیرتر می‌کند.
از منظر کلان راهبردی، تهران باید مرزهای عراق را نه فقط به عنوان یک شریان حیاتی برای دور زدن تحریم، بلکه به عنوان یک فرصت برای نهادینه‌سازی روابط اقتصادی ببیند. تنوع‌بخشی به کانال‌های تجاری، کاهش اتکا به مسیرهای غیررسمی و حرکت به سمت سازوکارهای شفاف‌تر مبادله، می‌تواند آسیب‌پذیری ایران را در برابر فشارهای آینده کاهش دهد. عراقی که مرزهایش را نمی‌بندد، یک شریک راهبردی است؛ اما رابطه‌ای پایدارتر خواهد بود که بر منافع اقتصادی متقابل و نهادهای مشترک بنا شده باشد، نه صرفاً بر ضرورت‌های تحریمی.
نظر شما