بازار؛ گروه بینالملل: وضعیت جغرافیایی کشورهای مختلف بنا به میزان دسترسی آنها به آبهای آزاد، یکی از مهمترین ویژگیهای تاثیرگذار در تعیین موقعیت ژئوپولیتیکی آنها محسوب میشود. بر همین اساس، کشورهایی چون ایران که به آبهای گرم جنوب دسترسی مستقیم دارند، از مزیت رقابتی بزرگی در قیاس با کشورهای محصور در خشکی برخوردار هستند. چراکه میزان این دسترسی، تعیینکننده سطح روابط تجاری دریایی کشورها با دیگر کشورها به حساب میآید. با این حساب، در حالیکه تنها راه ارتباط تجاری کشورهای محصور در خشکی، خاک کشور همسایه است، اما در مواردی چون ایران، این مسیر تجاری میتواند تا دوردستها ادامه یابد. با اینحال، رشد فناوریهای نوین در صنعت لجستیک، فاصله بزرگ میان کشورها در سطح دسترسی آنها به آبهای آزاد را به حداقل ممکن کاهش داده است.
ازبکستان، نماد توسعه لجستیکی کشورهای محصور در خشکی
کشورهای منطقه CIS که از جمهوریهای سابق عضو اتحاد جماهیر شوروی تشکیل شدهاند به جز ترکمنستان و قزاقستان، مابقی همه محصور در خشکی هستند. علاوه بر این، ساختار توپوگرافیک اکثر سرزمینهای این منطقه نیز مسیر همواری را پیش پای بازرگانان قرار نمیدهد. به عنوان مثال، برخی از مشهورترین قلههای مرتفع جهان در کشور قرقیزستان واقع شدهاند که همین امر نشاندهنده شرایط نامساعد جغرافیایی این کشورها برای توسعه روابط تجاری است.
ازبکستان نیز در زمره همین کشورها قرار میگیرد. مساحت کم، عدم دسترسی به آبهای آزاد و ساختار جغرافیایی کوهستان، همگی منجر به عدم توسعه مناسب مسیرهای ترانزیتی در خاک این کشور شده است.
با این وجود، ابداع بزرگ ترانزیتی چین تحت عنوان پروژه بزرگ «کمربند و جاده»، فرصتی بینظیر را در اختیار کشورهای CIS قرار داد تا با بهرهبرداری از موقعیت خود به عنوان مسیر ترانزیتی میان چین و اروپا، بتوانند تا حد زیادی بر محدودیتهای جغرافیایی خود غلبه کنند.
به طور کلی، ازبکستان از طریق اتصال با کشورهای ترکمنستان و قزاقستان، در حال حاضر نیز در مسیر کریدور میانی کمربند و جاده قرار گرفته و موفق به افزایش درآمدهای ترانزیتی خود شده است. بر اساس اعلام وبسایت رسمی ریاست جمهوری این کشور، ازبکستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۵.۳ میلیون تن بار ترانزیتی از خاک این کشور عبور کرده که نسبت به ۲۰۲۱ حدود ۵۴ درصد افزایش داشته است. با این حال، سهم ازبکستان از بازار ترانزیت این مسیرها هنوز ۱ تا ۲ درصد است. به گفته رئیسجمهور ازبکستان، در صورتی که حجم بار ترانزیتی عبوری از خاک این کشور، به دو برابر حجم فعلی افزایش یابد، این امر میتواند درآمدی بالغ بر ۶۰۰ میلیون دلار برای تاشکند در بر داشته باشد.
تلاش ازبکستان برای دستیابی به آبهای آزاد
هدفگذاری بلندپروازانه تاشکند در توسعه مسیرهای ترانزیتی منجر شده تا ازبکستان، علاوه بر مسیر کمربند و جاده، به فکر توسعه روابط ترانزیتی خود با افغانستان و پاکستان بیفتد. چنین اتصال ریلی که قرار است از طریق مزارشریف ایجاد شود، نهایتاً در صورت ادامه تا بنادر جنوبی پاکستان، مشکل اتصال ازبکها به آبهای گرم جنوب را مرتفع خواهد کرد.
بر اساس آخرین اطلاعات منتشر شده در خصوص اتصال ریلی ازبکستان و افغانستان، یادداشت تفاهم مطالعات امکانسنجی اتصال ریلی دو کشور از طریق مزارشریف به امضا رسیده است. سفارت افغانستان در تاشکند نیز از پایان فاز مطالعات تا پایان سال جاری خبر داده و آغاز سیر نخستین قطار در این مسیر را سال ۲۰۲۷ اعلام کرده است. با این حال، بنا بر گزارش خبرگزاری طلوع نیوز افغانستان، تاکنون بیش از یک کیلومتر از مسیر نایباباد – حیرتان به بهرهبرداری رسیده که نشانگر عزم ازبکستان برای اتصال هرچه سریعتر ریلی به همسایه جنوبی خود است.
اما این تنها تلاش ازبکها برای اتصال به آبهای آزاد و تجارت جهانی به حساب نمیآید. بنا بر گزارش وبسایت خبری رادار آرمنیا ارمنستان، «الهام محکماف» وزیر حملونقل ازبکستان روز یکم مهرماه از تشکیل یک کارگروه ویژه برای بررسی مشارکت این کشور در پروژه ساخت راهآهن نخجوان–ترکیه خبر داد. به گفته وی، پس از سفر شوکت میرضیایف، رئیسجمهور ازبکستان به گرجستان و جمهوری آذربایجان، دستورهای لازم در این زمینه صادر شده است.
محکماف همچنین در جریان مصاحبه با شبکه تلویزیونی «ازبکستان ۲۴» گفت: «برای هر یک از این مسیرها، یک کارگروه جداگانه تشکیل شده است». وزیر حملونقل ازبکستان افزود که وزارت حملونقل گزارشی درباره اقدامات انجامشده، نتایج بهدستآمده و برنامههای پیشبینیشده برای ادامه سال ارائه کرده و پس از آن، دستورهای لازم درباره اقدامات آتی را دریافت کرده است.
ازبکستان پیشتر نیز اعلام کرده بود که در حال بررسی امکان مشارکت در ساخت خطآهن نخجوان–ترکیه است. انتظار میرود این پروژه دسترسی ریلی به بنادر سامسون و استانبول در ترکیه را فراهم کند.
فرصت بیبدیل جنگ ایران برای ازبکستان!
در پایان باید گفت که امروز بسیاری از کشورهای همسایه ایران که تا چندی پیش به عنوان کشورهای محصور در خشکی و وابسته به ترانزیت کالا از کشورهایی چون ایران، در پی جنگ میان ایران و آمریکا، در حال پر کردن خلأ ایجاد شده ناشی از غیبت مسیرهای ایرانی هستند. همانطور که توسعه کریدور میانی تا حد زیادی مرهون تحریمهای شکل گرفته علیه دو کشور روسیه و ایران بود، امروز کشورهای کوچک و محصور در خشکی همچون ازبکستان در تلاش هستند تا به یکی از هابهای بار مبادلاتی میان شرق و غرب تبدیل شوند.
هرچند، امکان جلوگیری از توسعه زیرساختهای کشورهای همسایه نه امری معقول است و نه امکانپذیر، اما نکته مهمی که باید به آن توجه داشت اینکه در صورت تبدیل شدن کشورهایی چون ازبکستان به هاب توزیع بار میان شرق و غرب، نقشآفرینان بزرگی چون ایران به حاشیه رانده شده و به هابهای جدید بار همچون ازبکستان و قزاقستان وابسته خواهند شد.
نظر شما