بازار؛ گروه بین الملل: آرایش نظامی آمریکا در منطقه خاورمیانه به نقطهای رسیده که از نظر مقیاس استقرار نیروی دریایی، بیسابقه خوانده میشود. ورود ناو هواپیمابر یواساس تئودور روزولت به محدوده عملیاتی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) در ۲۴ آبان ۱۴۰۵، شمار گروههای رزمی ناوهای هواپیمابر آمریکا در منطقه را به سه فروند رساند؛ رویدادی که به گفته نیویورکتایمز، نخستین نمونه از زمان جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ است. این سه گروه رزمی در کنار بیش از ۲۰ شناور جنگی دیگر، در اجرای محاصره دریایی بنادر ایران مشارکت دارند و در مجموع بیش از ۲۰ هزار ملوان و تفنگدار دریایی را در منطقه مستقر کردهاند.
در کنار این استقرار دریایی، تحرکات هوایی گسترده در آسمان عراق، سوریه و اردن نیز ادامه دارد. پروازهای جنگندهها، هرچند وارد حریم هوایی ایران نشدهاند، از منظر عملیاتی به مثابه شبیهسازی مسیرهای یورش و سنجش آمادگی سامانههای پدافندی ارزیابی میشوند. با این حال، آنچه این آرایش نظامی را از یک عملیات قریبالوقوع جدا میکند، نه توان نظامی، بلکه محاسبات سیاسی در واشنگتن است.
استقرار سه ناو هواپیمابر آمریکا در سنتکام برای نخستین بار از سال ۲۰۰۳، همراه با بیش از ۲۰ شناور جنگی و ۲۰ هزار نیرو، بزرگترین تجمع دریایی آمریکا در منطقه از زمان جنگ عراق را رقم زده است، اما این آرایش نظامی بدون مجوز سیاسی، صرفاً ابزار فشار باقی میماند.
از رادار رفاع تا معادله «چشم بسته» دشمن
مهمترین تحول میدانی روزهای اخیر، حمله نیروی هوافضای سپاه پاسداران به سامانه رادار پدافند هوایی آمریکا در پایگاه هلیکوپتری الرفاع بحرین با شش فروند پهپاد بود. اهمیت این اقدام در ماهیت هدف نیست، بلکه در کارکرد آن است: رادار هشدار اولیه، نقش «چشم» سامانه فرماندهی و کنترل دشمن را ایفا میکند و انهدام یا تضعیف آن، توان کشف، هشدار و واکنش مؤثر را کاهش میدهد.
این حمله در تداوم پاسخ به اقدام پیشین علیه یکی از زیرساختهای مخابراتی در منطقه سیریک انجام شده و سپاه آن را «مرحله دوم پاسخ قاطع و کوبنده» به تجاوز آمریکا توصیف کرده است. مقامهای آمریکایی و بحرینی ادعای انهدام کامل را رد کرده و از رهگیری پهپادها سخن گفتهاند، اما صرف نظر از روایت طرفین، پیام عملیاتی روشن است: زیرساخت هشدار دشمن در عمق خاک متحدان واشنگتن، در تیررس و قابل هدفگیری است. همزمان، نیروی دریایی سپاه از انفجار دو نفتکش متخلف دیگر در تنگه هرمز پس از برخورد با مینهای دریایی خبر داد؛ نفتکشهایی که به گفته سپاه، با خاموش کردن سامانههای ناوبری و با پشتیبانی جنگندههای آمریکایی قصد عبور از مسیر غیرمجاز را داشتند.
حمله ششپهپادی سپاه به رادار پدافند هوایی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین، صرف نظر از روایت طرفین درباره میزان خسارت، یک پیام عملیاتی روشن داشت: زیرساخت هشدار و «چشم» دشمن در عمق خاک متحدان واشنگتن قابل هدفگیری است.
شهر موشکی؛ جهش در توان شلیک زیرزمینی
در حوزه زمینی، رونمایی از شهر موشکی جدید نیروی هوافضای سپاه در ۱۹ آبان ۱۴۰۵، نشانهای از تغییر کیفی در توان موشکی ایران تلقی میشود. این شهر موشکی که با حضور رئیس ستاد کل نیروهای مسلح رونمایی شد، به گفته منابع نظامی، جهشی بزرگ بهویژه در حوزه موشکهای کروز را نمایندگی میکند.
ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا که پیشتر در ماه مه ۲۰۲۶ منتشر شده بود، نشان میداد ایران دسترسی عملیاتی به ۳۰ پایگاه از ۳۳ پایگاه موشکی خود در طول تنگه هرمز را حفظ کرده است؛ رقمی معادل ۹۱ درصد. همچنین حدود ۹۰ درصد از تأسیسات ذخیرهسازی زیرزمینی و سکوهای پرتاب فعال باقی ماندهاند. روایتهای میدانی از حضور مستمر خدمه موشکی در عمق تأسیسات زیرزمینی تا ۲۵ روز متوالی و ادامه شلیکها حتی پس از حملات به پایگاههای مجاور، تصویری از یک ساختار پراکنده و تابآور ارائه میدهد که هدف قرار دادن آن را دشوار میکند. در حوزه پدافند هوایی نیز اصابتهای روزانه به جنگندههای دشمن با سامانههای بومی مبتنی بر اپتیک و حرارت گزارش میشود، در حالی که توان اصلی برای مرحله آغاز درگیری گسترده حفظ شده است.
رونمایی از شهر موشکی جدید سپاه در ۱۹ آبان ۱۴۰۵ در شرایطی انجام شد که ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا پیشتر تأیید کرده بود ایران دسترسی عملیاتی به ۹۱ درصد پایگاههای موشکی خود در طول تنگه هرمز و حدود ۹۰ درصد تأسیسات زیرزمینی را حفظ کرده است.
قفل سیاسی واشنگتن؛ چرا جنگ هنوز آغاز نشده است؟
با وجود این آرایش نظامی، تصمیم آغاز درگیری در نهایت در سطح سیاسی اتخاذ میشود و در واشنگتن، این تصمیم با موانع جدی روبهرو است. مخالفتهای داخلی در دولت، حزب جمهوریخواه و حزب دموکرات، هزینه سیاسی عبور از این موانع را بالا برده است. سابقه رأیگیریهای کنگره نیز این شکاف را نشان میدهد: در مارس ۲۰۲۶، مجلس سنا با رأی ۵۳ به ۴۷ یک قطعنامه محدودکننده اختیارات جنگی ترامپ را رد کرد، اما در ژوئن همان سال، سنا با رأی ۵۰ به ۴۸ به نفع قطعنامهای رأی داد که رئیسجمهور را ملزم به توقف اقدام نظامی علیه ایران میکرد؛ نخستین بار در تاریخ که هر دو مجلس کنگره چنین قطعنامهای را تصویب کردند.
فراتر از شکاف حزبی، واشنگتن باید به طرحی عملیاتی دست یابد که در بازهای کوتاه، دستاورد ملموس و امکان اعلام پیروزی را فراهم کند. ارزیابیهای نظامی نشان میدهد چنین قطعیتی با توجه به پراکندگی و عمق تأسیسات دفاعی ایران، بهسادگی قابل حصول نیست. تا زمانی که این قطعیت ایجاد نشود، آرایش جنگی سهناوبه، بیش از آنکه مقدمه حمله باشد، ابزار اعمال فشار و چانهزنی سیاسی است.
سابقه رأیگیریهای کنگره نشان میدهد شکاف سیاسی در واشنگتن واقعی است: سنا در مارس ۲۰۲۶ قطعنامه محدودیت اختیارات جنگ را رد کرد، اما در ژوئن همان سال برای نخستین بار در تاریخ، هر دو مجلس به توقف اقدام نظامی رأی دادند، هرچند ترامپ آن را نادیده گرفت.
مذاکرات دوحه؛ جدال بر سر ترتیب اجرا و «تضمین»
در حوزه دیپلماتیک، تحول تعیینکنندهای گزارش نمیشود، اما تحرک میانجیگرانه قطر شدت گرفته است. نخستوزیر و وزیر خارجه قطر در ۲۵ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد که مقامهای قطری در بازه یک هفتهای پنج بار به تهران سفر کرده و نشستهایی بین ۱۸ تا ۲۰ ساعت برگزار شده است. او با تأکید بر اینکه «توافق بینقص» وجود ندارد، بر ضرورت تضمینهای عملی برای امنیت جمعی خلیج فارس و پایان جنگ تصریح کرد.
اختلاف اصلی، بر سر ترتیب اجرای تعهدات است. تهران بر این موضع پافشاری میکند که اجرای تعهدات طرف مقابل، از جمله رفع محاصره دریایی، لغو محدودیتهای نفتی، آزادسازی داراییهای بلوکهشده و تعیین تکلیف وضعیت تنگه هرمز، باید مقدم بر هرگونه مذاکره بعدی باشد. چارچوب مورد بحث، همان محتوای تفاهم اسلامآباد و شروط هفتگانه بسطیافته آن است که در نسخه نخستین خود، یک یادداشت تفاهم ۱۴ بندی با یک بازه ۶۰ روزه برای مذاکرات نهایی و تعهد آمریکا به لغو «همه انواع» تحریمها را در بر میگرفت. مسئله محوری امروز، تضمین اجرای تعهدات و جلوگیری از نقض عهد است؛ تجربه بدعهدی واشنگتن پس از توافق موقت پیشین، بیاعتمادسازی کرده و ایران را به سمت مطالبه تضمینهای عملی سوق داده است.
مسیر دوم برای تأمین این تضمینها، مشارکت قدرتهای بینالمللی است. در گزارشهای مربوط به مذاکرات، نقش ضامنهای بینالمللی از جمله چین و روسیه به عنوان سازوکاری برای اطمینان از اجرای تعهدات مطرح شده است. همزمان، اظهارات مقامهای ایرانی از جمله رئیس مجلس، بر این نکته تأکید دارد که کشور دیگر در وضعیت «نه جنگ و نه صلح» باقی نخواهد ماند و تمام ارکان کشور در برابر فشارهای تحمیلی، جبههای واحد تشکیل دادهاند.
مذاکرات با میانجیگری قطر بر محور تفاهم اسلامآباد و شروط هفتگانه آن پیش میرود، اما گره اصلی «ترتیب اجرا» است: تهران اجرای تعهدات طرف مقابل و تضمینهای عملی و بینالمللی را پیششرط مذاکره بعدی میداند، نه وعدههای مکتوب بدون ضمانت اجرا.
از بازدارندگی زیرزمینی تا دیپلماسی تضمینمحور
آنچه معادله کنونی را برای ایران متمایز میکند، ترکیب همزمان بازدارندگی نظامی و دیپلماسی مبتنی بر تضمین است. استقرار سه ناو هواپیمابر و محاصره دریایی، فشار حداکثری را در بُعد اقتصادی و روانی تشدید میکند، اما توان بازدارندگی زیرزمینی ایران — از شهرهای موشکی تا پایگاههای پراکنده در طول تنگه هرمز — هزینه هر ماجراجویی نظامی را برای واشنگتن بالا نگه میدارد. حمله به رادار رفاع نیز نشان داد که ایران میتواند بدون ورود به یک جنگ تمامعیار، نقطههای حساس سامانه فرماندهی دشمن را هدف قرار دهد و معادله «چشم در برابر چشم» را در سطح زیرساختهای هشدار عملیاتی کند.
در بُعد دیپلماتیک، ایران با پیوند دادن پیشرفت مذاکرات به اجرای مقدماتی تعهدات طرف مقابل و مطالبه تضمینهای عملی و بینالمللی، تلاش میکند هزینه بازگشت به وضعیت پیشین را برای واشنگتن افزایش دهد. این رویکرد، مذاکرات را از سطح «اعتماد به وعده» به سطح «تضمین اجرا» ارتقا میدهد. نتیجه این ترکیب، وضعیتی است که در آن آرایش جنگی کامل شده، اما قفل سیاسی باز نشده و میدان و دیپلماسی در یک تعادل شکننده، یکدیگر را مهار میکنند.








نظر شما