به گزارش بازار، دوران کودکی و نوجوانی دورهای پر از تغییر، یادگیری و تجربههای تازه است. کودکان در این سالها مهارتهای مختلفی را یاد میگیرند، احساسات خود را میشناسند و به تدریج توانایی کنترل رفتار و برقراری ارتباط با دیگران را به دست میآورند. به همین دلیل، بسیاری از رفتارهایی که در کودکان دیده میشود، لزوماً نشانه یک مشکل روانشناختی نیست.
با این حال، گاهی برخی رفتارها برای مدت طولانی ادامه پیدا میکنند یا شدت آنها به اندازهای است که عملکرد کودک در خانه، مدرسه یا روابط اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهد. در چنین شرایطی، بهتر است والدین به جای برچسب زدن یا مقایسه کودک با همسالان، موضوع را با دقت بیشتری بررسی کنند.
شناخت بهموقع مشکلات رفتاری و هیجانی میتواند به والدین کمک کند پیش از پیچیدهتر شدن شرایط، مسیر مناسبتری برای حمایت از کودک پیدا کنند.
هر کودک پرتحرک، بیشفعال نیست
یکی از نگرانیهای رایج والدین، احتمال بیشفعالی کودک است. بسیاری از کودکان انرژی زیادی دارند، زیاد حرکت میکنند، وسط صحبت دیگران حرف میزنند یا برای مدت طولانی روی یک فعالیت باقی نمیمانند.
اما وجود چند رفتار بهتنهایی برای تشخیص اختلال نقص توجه/بیشفعالی کافی نیست.
در ارزیابی بیشفعالی معمولاً مجموعهای از نشانهها، مدت زمان وجود آنها و تأثیرشان بر عملکرد کودک اهمیت دارد. برای مثال، مشکلات قابل توجه در توجه، تکانشگری یا بیشفعالی زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که در موقعیتهای مختلف دیده شوند و در زندگی روزمره کودک اختلال ایجاد کنند.
به همین دلیل، تشخیص نباید صرفاً بر اساس نظر والدین، معلم یا یک مشاهده کوتاه انجام شود. ارزیابی تخصصی میتواند به بررسی دقیقتر شرایط کمک کند.
چه نشانههایی میتوانند نیازمند بررسی بیشتر باشند؟
رفتار کودکان در سنین مختلف متفاوت است و باید با توجه به سن و مرحله رشدی آنها بررسی شود. با این حال، برخی الگوهای پایدار میتوانند توجه والدین را بیشتر جلب کنند.
برای مثال، کودکی که تقریباً همیشه نمیتواند فعالیتی را تا پایان انجام دهد، وسایل شخصی خود را به شکل مکرر گم میکند، در دنبال کردن دستورها مشکل دارد یا بهشدت تکانشگر است، ممکن است نیازمند ارزیابی دقیقتری باشد.
در مدرسه نیز ممکن است مشکلاتی مانند ناتوانی در حفظ تمرکز، بینظمی، فراموش کردن تکالیف، قطع کردن صحبت دیگران یا دشواری در نشستن و انجام فعالیتهای آموزشی دیده شود.
البته این نشانهها میتوانند دلایل مختلفی داشته باشند و لزوماً به معنای بیشفعالی نیستند. مشکلات خواب، اضطراب، شرایط خانوادگی، مشکلات یادگیری و عوامل دیگر نیز میتوانند بر رفتار و تمرکز کودک اثر بگذارند.
به همین دلیل، در صورت نگرانی جدی، بهتر است والدین به جای خودتشخیصی، از یک متخصص کمک بگیرند.
نقش متخصص در ارزیابی بیشفعالی
وقتی والدین درباره رفتار کودک نگرانی دارند، مراجعه به متخصص میتواند اولین قدم برای روشن شدن وضعیت باشد. ارزیابی مناسب ممکن است شامل گفتوگو با والدین، بررسی سابقه رشدی کودک، دریافت اطلاعات از مدرسه و استفاده از ابزارهای ارزیابی متناسب با شرایط باشد.
اگر والدین به دنبال دکتر بیش فعالی هستند، بهتر است تنها به عنوان یا تبلیغات توجه نکنند و درباره حوزه تخصصی، تجربه کار با کودکان و شیوه ارزیابی متخصص نیز اطلاعات کسب کنند.
هدف از ارزیابی این نیست که سریعاً یک برچسب روی کودک گذاشته شود. برعکس، ارزیابی دقیق باید کمک کند مشخص شود مشکل اصلی چیست و چه نوع حمایتی میتواند برای کودک مناسبتر باشد.
مشاور کودک چه زمانی میتواند کمککننده باشد؟
همه مشکلات کودکان به بیشفعالی یا اختلال خاصی مربوط نمیشوند. گاهی کودک به دلیل تغییرات زندگی، مشکلات خانوادگی، اضطراب، ترس، مشکلات ارتباطی، افت تحصیلی یا تجربه یک اتفاق ناخوشایند دچار تغییر رفتار میشود.
در چنین شرایطی، مشاور کودک میتواند با استفاده از روشهای متناسب با سن کودک به شناخت بهتر مسئله کمک کند.
کار با کودکان با کار با بزرگسالان تفاوت دارد. کودک ممکن است نتواند احساسات خود را مانند یک فرد بزرگسال توضیح دهد. به همین دلیل متخصص کودک ممکن است از بازی، فعالیتهای متناسب با سن، گفتوگو و روشهای ارزیابی متفاوت استفاده کند.
همچنین همکاری با والدین بخش مهمی از بسیاری از مداخلات مربوط به کودکان است. گاهی لازم است والدین نیز درباره شیوه واکنش به رفتار کودک، تعیین قوانین، تقویت رفتارهای مناسب و مدیریت تعارضها آموزش ببینند.
چرا مشکلات کودک را نباید فقط به «لجبازی» نسبت داد؟
یکی از واکنشهای رایج در برابر رفتارهای دشوار کودک، نسبت دادن آنها به لجبازی یا بیتربیتی است. در حالی که رفتار کودک میتواند تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار داشته باشد.
برای مثال، کودکی که ناگهان پرخاشگر شده است ممکن است با یک تغییر مهم در زندگی، اضطراب، مشکل ارتباطی یا فشار محیطی مواجه باشد. کودکی که از مدرسه رفتن اجتناب میکند نیز ممکن است با مشکلاتی روبهرو باشد که در نگاه اول برای والدین قابل مشاهده نیست.
این موضوع به معنای نادیده گرفتن مسئولیتپذیری یا قوانین خانوادگی نیست. بلکه نشان میدهد پیش از واکنش شدید، بهتر است علت احتمالی رفتار نیز بررسی شود.
شناخت علت رفتار به والدین کمک میکند به جای تمرکز صرف بر تنبیه، راهکار مناسبتری برای تغییر آن پیدا کنند.
انتخاب مرکز مناسب برای مشکلات کودک
برای خانوادههایی که نیاز به ارزیابی یا خدمات روانشناختی کودک دارند، انتخاب محل مناسب نیز اهمیت دارد. یک مرکز روانشناسی کودک میتواند خدمات مختلفی را برای گروههای سنی متفاوت ارائه دهد؛ از ارزیابی و مشاوره گرفته تا رواندرمانی و آموزش والدین.
هنگام انتخاب مرکز بهتر است والدین به چند موضوع توجه کنند: حضور متخصصان مرتبط با حوزه کودک، سابقه و صلاحیت حرفهای متخصص، خدمات ارائهشده، روشهای ارزیابی و امکان پیگیری روند درمان.
همچنین بهتر است والدین قبل از شروع جلسات درباره روند کار، تعداد تقریبی جلسات، نحوه ارتباط والدین با درمانگر و اهداف اولیه مداخله سؤال کنند.
اهمیت همکاری والدین با متخصص
در بسیاری از مشکلات دوران کودکی، فقط کار کردن با خود کودک کافی نیست. محیطی که کودک در آن زندگی میکند، یعنی خانواده و مدرسه، میتواند تأثیر مهمی بر رفتار او داشته باشد.
برای مثال، اگر کودک در مدیریت خشم مشکل دارد، والدین ممکن است نیاز داشته باشند روشهای مناسبتری برای واکنش به پرخاشگری او یاد بگیرند. اگر مشکل اصلی در انجام تکالیف است، ایجاد یک برنامه منظم و محیط مناسب برای مطالعه ممکن است بخشی از راهکار باشد.
بنابراین همکاری والدین با متخصص میتواند فرایند کمک به کودک را هدفمندتر کند.
آیا مراجعه به روانشناس به معنی وجود یک مشکل جدی است؟
خیر. مراجعه به متخصص الزاماً به این معنی نیست که کودک دچار یک اختلال جدی است.
گاهی والدین تنها درباره یک رفتار مشخص نگرانی دارند و میخواهند بدانند آیا رفتار کودک متناسب با سن اوست یا خیر. در چنین شرایطی نیز یک ارزیابی تخصصی میتواند به کاهش نگرانی و تصمیمگیری آگاهانهتر کمک کند.
همچنین در برخی موارد، متخصص ممکن است پس از بررسی شرایط به این نتیجه برسد که نیازی به درمان وجود ندارد و صرفاً توصیههایی برای والدین ارائه کند.
این مسئله یکی از دلایلی است که بهتر است والدین به جای تشخیص دادن مشکل بر اساس مطالب اینترنتی، از ارزیابی حرفهای استفاده کنند.
حمایت زودهنگام میتواند مسیر کودک را تغییر دهد
دوران کودکی فرصت مهمی برای یادگیری مهارتهای شناختی، هیجانی و اجتماعی است. هرچه یک مشکل رفتاری، تحصیلی یا هیجانی زودتر شناسایی شود، امکان برنامهریزی برای حمایت مناسب نیز بیشتر خواهد بود.
البته «زودهنگام» به معنی نگرانی بیش از حد والدین درباره هر رفتار طبیعی کودک نیست. مهم این است که وقتی یک رفتار به شکل پایدار ادامه دارد، شدت آن قابل توجه است یا عملکرد کودک را در خانه، مدرسه یا روابط اجتماعی مختل میکند، موضوع جدیتر گرفته شود.
در این شرایط، دریافت نظر یک متخصص میتواند به والدین کمک کند تفاوت میان رفتار طبیعی رشدی و مشکلی که نیاز به بررسی دارد را بهتر تشخیص دهند.
انتخاب آگاهانه، اولین قدم برای کمک به کودک
هیچ کودکی دقیقاً شبیه کودک دیگر نیست. تفاوت در شخصیت، سن، شرایط خانوادگی، تجربههای زندگی و محیط آموزشی باعث میشود مشکلات رفتاری و هیجانی نیز در کودکان شکلهای متفاوتی داشته باشند.
به همین دلیل، بهتر است والدین به جای مقایسه فرزند خود با دیگران، رفتار او را در بستر رشد و شرایط زندگی خودش بررسی کنند.
اگر نگرانی درباره توجه و بیشفعالی وجود دارد، مراجعه به متخصصی که در این حوزه تجربه دارد میتواند نقطه شروع مناسبی باشد. اگر مسئله بیشتر به اضطراب، روابط، پرخاشگری، ترس یا تغییرات هیجانی مربوط است، استفاده از خدمات یک مشاور کودک میتواند به شناخت بهتر شرایط کمک کند.
در مواردی که خانواده به خدمات جامعتری نیاز دارد، مراجعه به یک مرکز تخصصی روانشناسی کودک نیز میتواند امکان دسترسی به ارزیابی و خدمات مرتبط را فراهم کند.
در نهایت، هدف از کمک تخصصی این نیست که کودک را با یک برچسب تعریف کنیم؛ بلکه هدف این است که نیازهای او بهتر شناخته شود و خانواده بتواند متناسب با شرایط، حمایت مناسبتری از رشد و سلامت روان او داشته باشد.
نظر شما