بازار؛ گروه بین الملل: رقابت مالی چین و آمریکا مدتها در قالب پرسش آیا یوان جای دلار را میگیرد؟ صورتبندی میشد؛ پرسشی که پاسخ به آن، هم در دادهها و هم در ادبیات رسمی پکن، منفی است. آنچه در سال ۱۴۰۵ خورشیدی آشکار شده، تغییر میدان این رقابت است: پکن بهجای تلاش برای جانشینی یک ارز با ارز دیگر در همان شبکهای که دلار بر آن مسلط است، در حال ساختن زیرساختهای موازی برای پرداخت و تسویه است. این چرخش، اگرچه هنوز جایگزین دلار نشده، معادلات تحریم و امنیت اقتصادی را برای بازیگرانی مانند ایران بازتعریف میکند.
CIPS؛ لایهای که زیر آستانه تحریم رشد کرد
سامانه پرداخت بینبانکی فرامرزی چین، که از سال ۱۳۹۴ خورشیدی فعالیت خود را آغاز کرد، در ابتدا بهعنوان یک کانال جانبی برای تسویه یوانی طراحی شد؛ اما دادههای سال ۱۴۰۵ نشان میدهد که این سامانه از یک ابزار حاشیهای به یک ستون زیرساختی تبدیل شده است. در فروردین ۱۴۰۵، متوسط حجم روزانه تراکنشهای CIPS به ۹۲۰٫۵ میلیارد یوان (حدود ۱۳۳٫۵ میلیارد دلار) رسید که نسبت به سال قبل ۲۰ درصد رشد داشت و رکورد پیشین را شکست. چند روز بعد، در ۱۳ فروردین، حجم تراکنشهای یکروزه CIPS از مرز یک تریلیون یوان عبور کرد و به ۱٫۲۲ تریلیون یوان (حدود ۱۷۸٫۵ میلیارد دلار) رسید؛ رقمی که در تاریخ این سامانه بیسابقه بود. تا اردیبهشت، حجم روزانه به ۶۷۴ میلیارد یوان کاهش یافت، اما همچنان ۵ درصد بالاتر از مدت مشابه سال قبل بود.
این جهش، صرفاً یک رویداد فنی نبود. تحلیلگران رشد فروردین را به تحولات خاورمیانه و افزایش تقاضا برای تسویه یوانی در معاملات نفتی مرتبط دانستهاند؛ بهویژه پس از آنکه گزارشهایی از تمایل ایران به دریافت عوارض یوانی در تنگه هرمز منتشر شد. به بیان دیگر، CIPS دقیقاً در لحظهای که کانالهای متعارف پرداخت در معرض اختلال یا فشار سیاسی قرار گرفتند، بهعنوان مسیر جایگزین عمل کرد.
سامانه پرداخت بینبانکی فرامرزی چین در فروردین ۱۴۰۵ رکورد تاریخی شکست: متوسط روزانه ۹۲۰٫۵ میلیارد یوان (۱۳۳٫۵ میلیارد دلار) و در ۱۳ فروردین، حجم یکروزه به ۱٫۲۲ تریلیون یوان (۱۷۸٫۵ میلیارد دلار) رسید؛ جهشی که تحلیلگران آن را با افزایش تقاضای تسویه یوانی در معاملات نفتی خاورمیانه مرتبط دانستهاند.
mBridge و CBETS؛ دو بال زیرساخت یوان
زیرساخت مالی موازی پکن تنها به CIPS محدود نمیشود. بانک خلق چین دو مسیر مکمل را برای بینالمللی کردن یوان دیجیتال توسعه داده است: پل چندجانبه بانکهای مرکزی برای تسویههای عمده و پروژه CBETS برای پرداختهای خرد و دوجانبه.
mBridge که با مشارکت بانکهای مرکزی هنگکنگ، ماکائو، امارات و تایلند ساخته شده، تا پایان سال ۱۴۰۴ خورشیدی میزبان ۴۹ بانک تجاری بوده و تراکنشهای تجمعی آن به حدود ۵۰۰۰ میلیارد یوان (نزدیک به ۷۰۰ میلیارد دلار) رسیده است. این پل امکان پرداخت و مبادله فوری چندارزی را بدون عبور از واسطههای دلاری فراهم میکند. در خرداد ۱۴۰۵، بانک خلق چین اعلام کرد که سامانه CBETS با ۲۶ بانک داخلی و خارجی بهعنوان نخستین مشارکتکنندگان مستقیم، رسماً فعالیت خود را آغاز کرده است؛ سامانهای که به گفته مقامهای پکن، نخستین زیرساخت پرداخت فرامرزی در جهان است که هم خدمات خرد و هم خدمات عمده را در یک بستر یکپارچه ارائه میدهد.
نکته راهبردی این است که mBridge و CBETS عمداً بهگونهای طراحی شدهاند که کشورها بتوانند بدون عضویت در شبکهای که تحت نفوذ یا نظارت آمریکا قرار دارد، به تسویه فرامرزی دسترسی داشته باشند. این همان نقطهای است که مقامهای آمریکایی نسبت به آن هشدار دادهاند: کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین در گزارشی در سال ۲۰۲۴ هشدار داد که mBridge در نهایت ممکن است یک سامانه تسویه جایگزین برای کشورهایی فراهم کند که به دنبال دور زدن تحریمهای آمریکا هستند.
mBridge بانکهای مرکزی تا پایان ۱۴۰۴ میزبان ۴۹ بانک تجاری بود و تراکنشهای تجمعی آن به حدود ۵۰۰۰ میلیارد یوان رسید؛ سامانه CBETS نیز در خرداد ۱۴۰۵ با ۲۶ بانک بهعنوان مشارکتکننده مستقیم رسماً آغاز به کار کرد تا نخستین زیرساخت یکپارچه خرد و عمده در جهان باشد.
بریکس پی؛ لایهای که بالای زیرساختهای ملی مینشیند
تحول مهم دیگر، ظهور بریکس پی بهعنوان یک لایه همکنشپذیری است که زیرساختهای پرداخت ملی کشورهای عضو را به هم متصل میکند. در شهریور ۱۴۰۵، هجدهمین نشست سران بریکس در دهلی نو، اعلامیه دهلی نو را تصویب کرد که بریکس پی را بهعنوان یک چارچوب غیرمتمرکز برای پیامهای پرداخت معرفی میکند که سیستمهای پرداخت ملی مانند سیستم یکپارچه پرداخت هند، سامانه پیامرسانی مالی روسیه و CIPS چین را به یک لایه مشترک تبدیل میکند تا تسویه بین اعضا بدون عبور از سوئیفت انجام شود. بریکس پی در ذات خود یک ارز جدید نیست و حتی جایگزین کامل سوئیفت هم نمیشود؛ بلکه یک لایه اتصال است که مسیرهای جایگزین را برای تجارت میان اعضا هموار میکند.
بریکس پی در اعلامیه دهلی نو (شهریور ۱۴۰۵) بهعنوان یک لایه همکنشپذیری معرفی شد که سیستمهای پرداخت ملی هند، روسیه و چین را به هم متصل میکند؛ اقدامی که به گفته تحلیلگران، مسیرهای تسویه خارج از سوئیفت را برای اعضا هموار میکند، بدون آنکه جایگزین کامل آن شود.
بریکس پی در اعلامیه دهلی نو (شهریور ۱۴۰۵) بهعنوان یک لایه همکنشپذیری معرفی شد که سیستمهای پرداخت ملی هند، روسیه و چین را به هم متصل میکند؛ اقدامی که به گفته تحلیلگران، مسیرهای تسویه خارج از سوئیفت را برای اعضا هموار میکند، بدون آنکه جایگزین کامل آن شود.
نفتی که با یوان تسویه میشود؛ از استثنا به قاعده
قدرت واقعی زیرساخت مالی زمانی آشکار میشود که به جریانهای تجاری بزرگ متصل شود. دادههای سال ۱۴۰۵ نشان میدهد که نفت یوانی از یک ایده به یک واقعیت عملیاتی تبدیل شده است. ایران از ۱۱ دی ۱۴۰۴ رسماً اعلام کرد که صادرات نفت خام به چین را بهطور کامل با یوان و با دور زدن سوئیفت تسویه میکند. در بهمن ۱۴۰۴، شرکت آرامکو عربستان اعلام کرد که ۴۵ درصد از صادرات نفت خام خود به چین را با یوان تسویه میکند. تا پایان اسفند ۱۴۰۴، سهم یوان در تسویه واردات نفت خام خاورمیانه به چین از مرز ۴۱ درصد عبور کرد و برای نخستین بار، یوان به دومین ارز تسویه پس از دلار در این تجارت تبدیل شد؛ سهم دلار به ۵۲ درصد کاهش یافت، در حالی که چند سال پیش بیش از ۹۰ درصد بود.
این اعداد را نباید به معنای پایان تسلط دلار خواند. پژوهشهای مؤسسه اقتصاد بینالمللی پترسون در آبان ۱۴۰۵ تأکید میکند که یوان هنوز نتوانسته جایگزین دلار شود و سهم آن در پرداختهای جهانی سوئیفت حتی از اوج ۴٫۷ درصدی به حدود ۲٫۷۵ درصد کاهش یافته است. اما نکته دقیقاً همین است: ارزش راهبردی زیرساخت موازی، نه در جایگزینی دلار در مرکز شبکه، بلکه در ایجاد مسیرهایی است که در آن دلار نقش واسطه اجباری را از دست میدهد. این همان چیزی است که پترسون آن را بیمه راهبردی مینامد: افزایش تابآوری مالی و توان دور زدن تحریم، نه جانشینی دلار.
ایران از دی ۱۴۰۴ صادرات نفت به چین را بهطور کامل با یوان و دور زدن سوئیفت تسویه میکند و آرامکو عربستان در بهمن همان سال ۴۵ درصد از صادرات خود به چین را با یوان تسویه کرد؛ سهم یوان در تسویه واردات نفت خاورمیانه به چین از مرز ۴۱ درصد عبور کرد و دلار به ۵۲ درصد کاهش یافت.
هزینههای مسیر؛ فشار آمریکا و شکاف ظرفیت
ساخت این زیرساخت بدون هزینه نبوده است. فشار واشینگتن بر متحدان برای فاصله گرفتن از پروژههای چینی، در مواردی ثمربخش بوده است. در شهریور ۱۴۰۵، گزارشها حاکی از آن بود که بانک مرکزی عربستان پس از تکمیل مرحله اثبات مفهوم CBETS در mBridge، از عضویت فعال در آن خارج شده است؛ اقدامی که تحلیلگران آن را با نگرانیهای آمریکا درباره نقش این پلتفرم در دور زدن تحریمها مرتبط دانستند. بانک تسویه بینالمللی نیز در مهر ۱۴۰۳ از این پروژه خارج شده بود؛ نهادی که به گفته فایننشال تایمز، زیر فشار واشینگتن این کار را انجام داد.
در جبهه داخلی نیز چالشها جدی است. بر اساس دادههای پترسون، در سال ۱۴۰۴ همچنان بیش از ۸۰ درصد تجارت خارجی چین با دلار تسویه میشد و سهم یوان در تسویه تجارت کالایی این کشور در نیمه نخست ۱۴۰۵ حدود ۲۸ درصد بود. این آمار نشان میدهد که زیرساخت موازی، هنوز در حاشیه شبکه دلاری قرار دارد و نمادهای آن عمدتاً در کریدورهای خاص — مانند تجارت انرژی با ایران، روسیه و بخشی از عربستان — فعال است، نه در جریان اصلی تجارت جهانی.
فشار آمریکا هزینههای مسیر را تحمیل کرده است: خروج بانک مرکزی عربستان از عضویت فعال در mBridge و خروج بانک تسویه بینالمللی از این پروژه، نشانههایی از تأثیر فشار واشینگتن است؛ همزمان، بیش از ۸۰ درصد تجارت خارجی چین همچنان با دلار تسویه میشود و زیرساخت موازی عمدتاً در کریدورهای خاص فعال است، نه در جریان اصلی تجارت جهانی.
تأثیر بر ایران؛ گشودگی ساختاری در برابر فشار حداکثری
برای ایران، معماری مالی موازی چین بیش از هر چیز یک گشودگی ساختاری ایجاد میکند. تحریمهای آمریکا دسترسی ایران به سوئیفت و نظام بانکی دلاری را قطع کرده است؛ اما CIPS، mBridge و CBETSCBETS مسیرهایی هستند که در آنها، تسویه یوانی بدون نیاز به عبور از گلوگاههای تحت کنترل واشینگتن ممکن میشود. گزارشهای تحلیلی منتشرشده در پایگاه تحلیل بازار نیز تأکید کردهاند که ارزش راهبردی این زیرساختها برای ایران، نه در جایگزینی دلار CBETS، بلکه در کاهش وابستگی به مسیرهایی است که در هر لحظه میتوانند بسته شوند CBETS.
ایران در سال ۱۴۰۵ عملاً به یکی از بهرهبرداران اصلی این زیرساخت تبدیل شده است: تسویه کامل نفت با یوان، امکان دریافت عوارض یوانی در تنگه هرمز و مشارکت در نشستهای بریکس، همگی نشانههایی از جایگیری ایران در لایهای از نظام مالی جهانی هستند که خارج از کنترل مستقیم آمریکا طراحی شده است. این وضعیت، اگرچه آسیبپذیری ایران را بهطور کامل از بین نمیبرد، اما فضای مانور اقتصادی و دیپلماتیک تهران را در برابر فشار حداکثری گسترش میدهد. آینده این معماری موازی به توان پکن در غلبه بر فشارهای واشینگتن و جلب اعتماد بازیگرانی بستگی دارد که هنوز میان دو شبکه مردد هستند؛ اما مسیر طیشده در سال ۱۴۰۵ نشان میدهد که زیرساخت CBETS به میدان اصلی رقابت مالی تبدیل شده است، نه ارز CBETS.








نظر شما