بازار؛ گروه آب و انرژی: در روزهای گذشته برخی منابع آمریکایی از کاهش چشمگیر نفتکشهای خالیِ در حرکت به سوی خلیج فارس خبر داده اند. بر پایه این گزارش ها، مجموع ظرفیت نفتکشهای بسیار بزرگ حامل نفت خام و نفتکشهای متوسط که در وضعیت خالی به سمت منطقه خلیج فارس در حرکت بودند، از پایان مرداد ۱۴۰۵ تاکنون حدود ۴۰ درصد کاهش یافته است. این آمار که از سوی یک شرکت رصد تحرکات کشتی نیز تأیید شده، روایتی است از فروپاشی تدریجی زنجیره تأمینی که آمریکا و متحدانش برای انتقال نفت از منطقه به بازارهای جهانی به آن وابسته بودند. یک مقام آگاه در این شرکت رصد، با اشاره به کمبود شناورهای خالی، تأکید کرده است که منطقه در حال حاضر به اندازه کافی نفتکش خالی برای انتقال نفت خام به بازارهای خارجی در اختیار ندارد. این کمبود، درست در زمانی رخ میدهد که برخی از مالکان کشتیها به دلیل خطرهای امنیتی، از عبور مستقیم از تنگه هرمز امتناع میکنند و ناچارند محمولهها را در دریای عمان و از طریق انتقال کشتی به کشتی دریافت کنند؛ فرآیندی زمانبر و پرهزینه که ظرفیت پشتیبانی حملونقل موجود را بیش از پیش فرسوده کرده است.
آنچه اهمیت این تحول را دوچندان میکند، پیوند آن با راهبرد بلندمدت مقاومت فعالانه است. در ماههای گذشته، یکی از هدفهای اصلی فشار میدانی بر شناورهای حامل نفت و گاز در خلیج فارس و تنگه هرمز، نه صرفاً ضربه زدن به یک یا چند کشتی، بلکه کاهش شمار نفتکشهای در خدمت دشمن بود. اکنون آمارها نشان میدهد که این هدف، به شکل محسوسی در حال تحقق است. کاهش ۴۰ درصدی ظرفیت نفتکشهای خالی، به معنای آن است که حتی اگر نفت از تأسیسات تولیدی به ساحل برسد، ابزار انتقال آن به بازارهای جهانی به اندازه کافی وجود ندارد. این همان حلقه مفقودهای است که زنجیره تأمین دشمن را در حساسترین نقطه ممکن، یعنی حلقه پایانی حمل دریایی، هدف گرفته است.
آمارهای ماهوارهای نشان میدهد تردد کشتیهای تجاری در تنگه هرمز در هفته دوم آبان ۱۴۰۵ با افت ۹۴٫۹ درصدی به ۲۷ عبور رسیده و تردد نفتکشها با افت ۹۷٫۷ درصدی به تنها ۷ فروند کاهش یافته است. این ارقام، عملاً به معنای تعطیلی نزدیک به کامل شریان انرژی جهان برای ناوگان دشمن است.
هرمز؛ آبراهی که تقریباً خالی شد
آمارهای رسمی دریانوردی، ابعاد این فروپاشی را آشکارتر میکند. بر اساس دادههای ماهوارهای منتشرشده در یک گزارش هفتگی از یک مؤسسه رصد کشتیرانی، در هفته دوم تا هشتم آبان ۱۴۰۵، تنها ۲۷ عبور کشتی تجاری از تنگه هرمز ثبت شده است؛ در حالی که در مدت مشابه سال گذشته، این رقم ۵۲۷ عبور بود. به عبارت دقیقتر، تردد کشتیهای تجاری در این آبراه راهبردی با افت ۹۴٫۹ درصدی مواجه شده است. این فاجعه پشتیبانی حملونقل برای دشمن، در بخش نفتکشها عمیقتر است: در همان بازه زمانی، تنها ۷ نفتکش از تنگه هرمز عبور کردهاند، در حالی که سال گذشته ۳۰۵ نفتکش از این گذرگاه عبور کرده بودند. این یعنی افت ۹۷٫۷ درصدی تردد نفتکشها در حیاتیترین شریان انرژی جهان.
چنین آماری نشان میدهد که نه تنها جریان نفت، بلکه خودِ ابزار انتقال آن نیز در آستانه فلج کامل قرار گرفته است. وقتی نفتکشی برای بارگیری وجود نداشته باشد، حتی اگر نفت از تأسیسات تولیدی به ساحل برسد، عملاً امکان خروج از منطقه و رسیدن به مشتریان وجود نخواهد داشت. این همان حلقه مفقودهای است که راهبرد بلندمدت مقاومت فعالانه، آن را هدف گرفته است. در چنین شرایطی، هر روز ادامهدار بودن این وضعیت، هزینهای فزاینده بر دوش اقتصادهای وابسته به صادرات نفت خلیج فارس میگذارد و توان سیاسی آنها را برای همراهی با سیاستهای خصمانه آمریکا کاهش میدهد. به بیان دیگر، میدان دریایی خلیج فارس و تنگه هرمز، به عرصهای برای سنجش ارادهها و توان پشتیبانی حملونقل تبدیل شده است؛ عرصهای که در آن، برتری با طرفی است که بتواند زنجیره تأمین طرف مقابل را تحت فشار قرار دهد.
مهر و آبان ۱۴۰۵ بدترین ماه برای حملات به کشتیهای تجاری در هرمز از زمان آغاز جنگ بوده است؛ ۲۸ حمله تأییدشده در یک ماه و مجموع ۱۱۳ حمله از بهمن ۱۴۰۴. بیش از ۳۰ فروند نفتکش بسیار بزرگ نیز در این حملات آسیب دیدهاند.
اوج تازه حملات و معادله فرسایش
کاهش نفتکشها در خلأ رخ نداده است. آمارهای یک مؤسسه آمریکایی پژوهش سیاست خاور نزدیک نشان میدهد که مهر و آبان ۱۴۰۵ بدترین ماه برای حملات به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و آبراههای اطراف آن از زمان آغاز جنگ در بهمن ۱۴۰۴ بوده است. در این ماه، ۲۸ حمله تأییدشده ثبت شده و مجموع حملات از آغاز جنگ تاکنون به ۱۱۳ مورد رسیده است. یک سازمان بینالمللی دریانوردی نیز مجموع حوادث ثبتشده در تنگه هرمز و خاورمیانه گسترده را ۱۲۰ مورد اعلام کرده است. نکته مهمتر اینکه در میان اهداف، بیش از ۳۰ فروند نفتکش بسیار بزرگ آسیب دیدهاند که هر یک ظرفیت حمل حدود دو میلیون بشکه نفت خام را دارند. این تعداد، معادل حدود ۳٫۵ درصد از کل ناوگان جهانی این نوع نفتکشهاست.
فراتر از آمار، دادههای یک نشریه تخصصی دریانوردی نشان میدهد که تنها در ماه گذشته ۳۷ حمله در محدوده تنگه هرمز رخ داده و دستکم ۱۴ حمله نیز در ماه جاری تأیید شده است. این روند فرسایشی، دقیقاً همان منطقی را بازتولید میکند که در ماههای گذشته از آن به عنوان صبوری راهبردی یاد شد: هدف نهایی، نه صرفاً انفجار یک شناور، بلکه تحمیل هزینهای فزاینده به ماشین پشتیبانی حملونقل دشمن است تا جایی که ادامه این چرخه برای او غیرقابل تحمل شود. در این معادله، هر حمله موفق، نه تنها یک شناور، بلکه یک گزینه لجستیکی را از دشمن میگیرد و او را ناچار میکند برای تأمین امنیت عبور، هزینههای سنگینتری بپردازد. مجموع این هزینهها، در نهایت به کاهش توان اقتصادی و سیاسی دشمن و متحدانش منجر میشود.
اقتصاد جنگ؛ وقتی هزینه پوشش خطر از سود بیشتر میشود
فشار بر زنجیره تأمین، اقتصاد حملونقل دریایی را نیز دستخوش تحول کرده است. در ماههای اوج بحران، نرخ کرایه روزانه نفتکشها در برخی مسیرها از مرز یک میلیون واحد پول آمریکا گذشت و تولیدکنندگان منطقه برای جذب شناورها، تخفیفهای قابلتوجهی نسبت به نفت شاخص دریای شمال ارائه کردند. اما اکنون با کاهش تعداد نفتکشهای خالی، معادله پیچیدهتر شده است. از یک سو، نرخهای حمل از سطوح بیسابقه اخیر اندکی عقبنشینی کردهاند، اما از سوی دیگر، کمبود شناور به معنای آن است که هر نفتکش موجود، قدرت چانهزنی بیسابقهای پیدا کرده است. این تنگنای عرضه شناور، هزینه تمامشده هر بشکه نفت تحویلی به مشتری را بالا میبرد و حاشیه سود متحدان منطقهای آمریکا را میفرساید.
ترکیب کمبود نفتکش، قیمت بالای نفت و هزینه بالای حمل، یک چرخه ناامیدکننده را برای اقتصادهای وابسته به صادرات نفت خلیج فارس شکل داده است که هر روز ادامهدار بودنش، هزینههای سیاسی و اقتصادی آن را برای دشمن سنگینتر میکند. در چنین وضعیتی، شرکتهای بزرگ نفتی منطقه ناچارند میان پرداخت هزینههای سرسامآور پوشش خطر و کاهش تولید، یکی را انتخاب کنند؛ انتخابی که هر دو شاخه آن، به زیان جایگاه اقتصادی و سیاسی آنها در بازار جهانی انرژی است. این فشار اقتصادی، به تدریج به فشار سیاسی تبدیل میشود و متحدان منطقهای آمریکا را در مقابل سیاستهای خصمانه واشینگتن، محتاطتر میکند.
راهبرد انتقال کشتی به کشتی در خارج از تنگه هرمز که توسط بازیگران منطقهای برای دور زدن خطرهای امنیتی به کار گرفته شد، اکنون خود در آستانه اشباع قرار دارد. با کاهش ۴۰ درصدی نفتکشهای خالی در مبدأ، حتی ظرفیت انتقال در دریای عمان نیز برای تخلیه کامل محمولهها کافی نیست.
راهبرد انتقال کشتی به کشتی؛ مسکنی موقت
در مواجهه با انسداد عملی تنگه هرمز، بازیگران منطقهای به راهکارهای جایگزین روی آوردهاند. یکی از این راهکارها، تخلیه محمولهها در خارج از تنگه و انتقال آن به نفتکشهای دیگر در دریای عمان یا نزدیک یکی از بندرهای جنوبی خلیج فارس است. یک شرکت نفتی منطقهای حتی به خریداران پیشنهاد داده است که محمولههای نفت خام خود را از طریق انتقال کشتی به کشتی در خارج از تنگه تحویل بگیرند. شرکت رصد تحرکات کشتی نیز تأیید میکند که تعداد کشتیهایی که محمولههای خود را در خارج از خلیج فارس به کشتیهای دیگر منتقل میکنند، همچنان بالاست و همین امر، تاکنون امکان ادامه صادرات محدود را فراهم کرده است.
با این حال، این روش نیز محدودیتهای جدی دارد. انتقال کشتی به کشتی، فرآیندی کند، پرهزینه و وابسته به وجود شناورهای یدکی در خارج از منطقه است. وقتی ظرفیت نفتکشهای خالی در مبدأ با کاهش ۴۰ درصدی مواجه است، دیر یا زود گلوگاه به خارج از تنگه نیز سرایت میکند. مقام شرکت رصد در این باره هشدار میدهد که صحبت از انتقال نفت به دریای عمان از طریق تنگه هرمز است، اما به نظر میرسد نفتکش کافی برای انتقال نفت از دریای عمان به بازارهای جهانی نیز وجود ندارد. این جمله، معنایی جز این ندارد که راهحل موقت انتقال کشتی به کشتی نیز در آستانه اشباع قرار گرفته و پنجره فرار دشمن از فشار، به سرعت در حال بسته شدن است. در واقع، هر راهحل جایگزینی که دشمن برای دور زدن تنگه هرمز اتخاذ کند، خود به یک هدف تازه تبدیل میشود و هزینهای مضاعف بر او تحمیل میکند.
ایران با تثبیت کنترل میدانی بر تنگه هرمز و اتخاذ راهبرد فرسایشی هدفمند، ابتکار عمل راهبردی را در حیاتیترین گلوگاه انرژی جهان به دست گرفته است. کاهش نفتکشها و اوج تازه حملات، هزینه ادامه سیاستهای خصمانه را برای دشمن به شدت افزایش داده و قدرت بازدارندگی ایران را در معادلات انرژی جهانی تثبیت کرده است.
ایران؛ از فشار میدانی تا ابتکار راهبردی
تمام این تحولات، در چارچوبی قابل فهم است که از ابتدای تشدید تنشها در شهریور ۱۴۰۵ ترسیم شد: هدف نهایی، نه صرفاً ضربه زدن به یک یا چند شناور، بلکه فرسایش توان پشتیبانی حملونقل و اقتصادی طرف مقابل برای تداوم صادرات نفت و در نتیجه، افزایش هزینه سیاسی و اقتصادی ادامه سیاستهای خصمانه علیه جمهوری اسلامی ایران است. کاهش ۴۰ درصدی نفتکشهای خالی، اوج تازه حملات در مهر و آبان، و افت نزدیک به ۹۸ درصدی تردد نفتکشها در هرمز، همه نشانههایی از ثمربخشی این راهبرد در میدان عمل هستند.
برای ایران، این وضعیت یک دستاورد راهبردی چندلایه به همراه دارد. نخست، قدرت بازدارندگی ایران را در حیاتیترین نقطه اقتصاد جهانی تثبیت میکند و هرگونه ماجراجویی نظامی علیه کشور را با هزینهای غیرقابل پیشبینی برای اقتصاد جهان مواجه میسازد. دوم، ابزارهای فشار علیه متحدان منطقهای آمریکا را تقویت میکند؛ کشورهایی که اکنون نه تنها با خطر امنیتی، بلکه با کمبود فیزیکی شناور برای صادرات نفت خود مواجهاند. سوم، ایران را در موقعیت ابتکار راهبردی قرار میدهد؛ چراکه در حالی که دشمن برای تأمین امنیت عبور نفتکشها با مشکل مواجه است، ایران با تکیه بر ناوگان جایگزین و روشهای ابتکاری انتقال، مسیرهای جایگزین برای تجارت انرژی خود را تثبیت کرده است.
در مجموع، آنچه امروز در خلیج فارس و دریای عمان در حال وقوع است، نه یک بحران تصادفی، بلکه نتیجه منطقی یک رویارویی ارادههاست؛ رویاروییای که در آن، طرفی که بر زنجیره تأمین پشتیبانی دشمن مسلط باشد، برگ برنده را در دست دارد. آمارهای تازه نشان میدهد که این برگ، به تدریج در حال جابهجایی است. ایران با تکیه بر صبوری راهبردی و شناخت دقیق از گلوگاههای اقتصاد جهانی، توانسته است معادله قدرت در حیاتیترین آبراه انرژی جهان را به زیان نظم تحمیلی آمریکا بازآرایی کند. تداوم این مسیر، نه تنها امنیت ملی ایران را تقویت میکند، بلکه جایگاه ایران را به عنوان بازیگری تعیینکننده در معادلات انرژی و امنیت جهانی تثبیت میسازد.








نظر شما