از تراشه تا خاک کمیاب؛ جنگ سرد فناوری هوش مصنوعی و جای خالی ایران
ابتکار صلح سیلیسیم؛ بلوک‌بندی تازه واشینگتن در اقتصاد هوش مصنوعی

از تراشه تا خاک کمیاب؛ جنگ سرد فناوری هوش مصنوعی و جای خالی ایران

آمریکا و ۹ کشور دیگر سند صلح سیلیسیم را امضا کردند تا زنجیره تأمین هوش مصنوعی را از چین جدا کنند؛ ایران نه در بلوک غرب است و نه دسترسی عملی به توان چین دارد.

بازار؛ گروه اقتصاد دیجیتال: در ۲۴ آبان ۱۴۰۵، واشینگتن میزبان رویدادی بود که وزارت امور خارجه آمریکا آن را آغاز مرحله تازه‌ای از یک ائتلاف فناوری خواند. نمایندگان آمریکا، استرالیا، هند، اسرائیل، ژاپن، کره جنوبی، قطر، سنگاپور، امارات متحده عربی و بریتانیا سند «اعلامیه سان فرانسیسکو درباره بنیان‌های امن شکوفایی پایدار» را امضا کردند؛ سندی که در چارچوب ابتکار «صلح سیلیسیم» و با هدف حفاظت مشترک از فناوری‌های حساس و زیرساخت‌های حیاتی زنجیره تأمین هوش مصنوعی تدوین شده است. این توافق، نقطه عطفی در رقابت فناوری آمریکا و چین است و پیامدهای آن فراتر از بازار تراشه، به قلب معادلات ژئوپلیتیکی خاورمیانه و امنیت اقتصادی ایران نیز می‌رسد.

ابتکار صلح سیلیسیم چگونه زاده شد

ابتکار صلح سیلیسیم در آذر ۱۴۰۴ توسط معاون وزیر امور خارجه آمریکا در امور اقتصادی پایه‌گذاری شد. نام آن ترکیبی است از واژه لاتین «صلح» و «سیلیسیم»، ماده‌ای که به سیلیکون برای ساخت تراشه تبدیل می‌شود. این مقام آمریکایی منطق ابتکار را با صراحت بیان کرده است: اگر سده بیستم با نفت و فولاد می‌گذشت، سده بیست‌ویکم با توان محاسباتی و مواد معدنی که آن را تغذیه می‌کنند، می‌گذرد. این ابتکار در نخستین نشست خود در آذر ۱۴۰۴ با امضای هفت کشور آغاز شد و در نشست دوم در خرداد ۱۴۰۵ ده امضاکننده دیگر از جمله اتحادیه اروپا و آلمان به آن پیوستند.

اعلامیه سان فرانسیسکو که در ۲۴ آبان ۱۴۰۵ امضا شد، گامی فراتر از بیانیه‌های کلی پیشین است. امضاکنندگان توافق کردند فهرست مشترکی از فناوری‌ها و زیرساخت‌های هوش مصنوعی که نیازمند حفاظت در برابر چین هستند، تدوین کنند و پنج گروه کاری برای اجرایی کردن این تعهدات تشکیل دهند: چارچوب‌های سیاستی نوآورانه، پذیرش هوش مصنوعی در بخش‌های کلیدی، همکاری در زنجیره تأمین، مراکز امنیت زنجیره تأمین، و امنیت و تاب‌آوری هوش مصنوعی. این توافق از نظر حقوقی الزام‌آور نیست و «توافقنامه» یا «معاهده» محسوب نمی‌شود، اما وزن سیاسی آن از هم‌افزایی اقدام جمعی اعضا ناشی می‌شود.

ابتکار صلح سیلیسیم در ۲۴ آبان ۱۴۰۵ با امضای اعلامیه سان فرانسیسکو وارد مرحله اجرایی شد؛ توافقی که آمریکا و ۹ شریکش را متعهد به تدوین فهرست مشترک فناوری‌های حساس و تشکیل پنج گروه کاری برای حفاظت از زنجیره تأمین هوش مصنوعی در برابر چین می‌کند، هرچند از نظر حقوقی الزام‌آور نیست و وزن آن از اقدام جمعی اعضا ناشی می‌شود.

چین در قلب گلوگاه مواد کمیاب

منطق شکل‌گیری ابتکار صلح سیلیسیم را باید در وابستگی غرب به چین در حلقه‌های حیاتی زنجیره تأمین جستجو کرد. چین با در اختیار داشتن نزدیک به ۴۸ درصد از ذخایر جهانی عناصر خاکی کمیاب و کنترل بیش از ۹۰ درصد از ظرفیت پالایش و فرآوری جهانی این مواد، موقعیتی مسلط دارد. این مواد در ساخت تراشه‌های منطق پیشرفته، حافظه‌های پرظرفیت، آهنرباهای دائم و تجهیزات نظامی نقشی غیرقابل جایگزین دارند.

معاون وزیر امور خارجه آمریکا در سخنرانی خود در مانیل، این وابستگی را با عبارتی که اکنون به یکی از شعارهای ابتکار صلح سیلیسیم تبدیل شده، توصیف کرد: وقتی ۹۰ درصد از نهاده‌های حیاتی از یک کشور می‌آید، شما زنجیره تأمین ندارید؛ زنجیره گروگان دارید. این جمله، فلسفه اقدام آمریکا را روشن می‌کند: ایجاد دیوارهای حقوقی و مالی برای محدود کردن دسترسی چین به بازارهای جهانی و مواد خام، به جای تلاش برای رقابت مستقیم با ظرفیت پالایش چین که در کوتاه‌مدت ممکن نیست.

همزمان، چین نیز ابزار فشار خود را رو کرده است. در ۲۳ آبان ۱۴۰۵، تنها یک روز پیش از امضای اعلامیه سان فرانسیسکو، مشاوران تجاری چین هشدار دادند که اگر واشینگتن کنترل‌های صادرات تراشه را تشدید کند، پکن می‌تواند صادرات عناصر خاکی کمیاب به کارخانه‌های تولید نیمه‌رسانا را محدود کند. این هشدار متقابل نشان می‌دهد که ابتکار صلح سیلیسیم صرفاً یک طرح اقتصادی نیست، بلکه بخشی از یک جنگ سرد فناوری تمام‌عیار است که در آن هر طرف، گلوگاه‌های طرف دیگر را هدف می‌گیرد.

چین با کنترل بیش از ۹۰ درصد ظرفیت پالایش عناصر خاکی کمیاب و نزدیک به ۴۸ درصد ذخایر جهانی، گلوگاه اصلی زنجیره تأمین فناوری غرب است؛ معاون وزیر امور خارجه آمریکا این وضعیت را «زنجیره گروگان» توصیف کرده و ابتکار صلح سیلیسیم تلاش می‌کند با دیوارهای حقوقی و مالی، وابستگی غرب را کاهش دهد، نه با رقابت مستقیم در ظرفیت پالایش.

دو بلوک فناوری؛ مقایسه‌ای کوتاه

در یک سو، ابتکار صلح سیلیسیم با حضور اصلی ۲۴ کشور و اتحادیه اروپا قرار دارد که تمرکز آن بر امنیت فیزیکی زنجیره تأمین، از تراشه و مواد معدنی تا انرژی و مراکز داده است. در سوی دیگر، سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی با ۲۹ کشور امضاکننده اولیه قرار دارد که در ۲۵ تیر ۱۴۰۵ تأسیس شد و تمرکز آن بر همکاری بین‌المللی، توسعه ظرفیت و حکمرانی هوش مصنوعی است. کنترل گلوگاه‌های کلیدی در بلوک غرب بیشتر در حوزه طراحی تراشه، تجهیزات تولید، حافظه و مواد معدنی است؛ در حالی که بلوک چین بر ظرفیت پالایش عناصر خاکی کمیاب، تولید انبوه و مدل‌های متن‌باز تکیه دارد. ایران در بلوک غرب عضو نیست و در ۹ مرداد ۱۴۰۵ به سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی پیوست.

قطر و امارات با دارایی‌های ملی بالغ بر یک تریلیون دلار و مشارکت در پروژه‌های ۵۰۰ میلیارد دلاری استارگیت و ۱۰۰ میلیارد دلاری صندوق سرمایه‌گذاری ابوظبی، به دنبال تبدیل انرژی و سرمایه خود به موقعیت راهبردی در اقتصاد هوش مصنوعی هستند؛ الگویی که می‌توان آن را «کشورداری سیلیسیمی» نامید.

خلیج فارس از نفت به سیلیسیم

یکی از وجوه تمایز ابتکار صلح سیلیسیم نسبت به ائتلاف‌های فناوری پیشین، حضور دو کشور خلیج فارس در آن است. قطر در ۲۲ دی ۱۴۰۴ و امارات سه روز بعد، سند پیوستن به این ابتکار را امضا کردند. این حضور تصادفی نیست. صندوق سرمایه‌گذاری قطر حدود ۵۲۴ میلیارد دلار دارایی مدیریت می‌کند و صندوق‌های ثروت ملی امارات در مجموع بیش از یک تریلیون دلار را تحت نظارت دارند. این منابع مالی عظیم در حال هدایت به زیرساخت‌های هوش مصنوعی هستند: پروژه ۵۰۰ میلیارد دلاری استارگیت با مشارکت شرکت‌های بزرگ هوش مصنوعی و سرمایه‌گذاری، و همکاری ۱۰۰ میلیارد دلاری صندوق سرمایه‌گذاری ابوظبی با شرکت‌های بزرگ سرمایه‌گذاری و فناوری.

از منظر راهبردی، ابتکار صلح سیلیسیم برای کشورهای خلیج فارس یک معامله دوطرفه است: آنها در ازای پیوستن به بلوک فناوری غرب، به انرژی، سرمایه و موقعیت جغرافیایی خود به عنوان دروازه‌ای برای زیرساخت هوش مصنوعی ارزش می‌دهند. این رویکرد را می‌توان «کشورداری سیلیسیمی» نامید؛ استفاده از دارایی‌های انرژی و سرمایه برای تثبیت موقعیت در اقتصاد رقمی، نه صرفاً تأمین مالی مصرف. این چرخش، وابستگی سنتی منطقه به درآمدهای هیدروکربنی را در بلندمدت بازتعریف می‌کند و همزمان، عمق راهبردی واشینگتن در خلیج فارس را از حوزه امنیتی به حوزه فناوری گسترش می‌دهد.

ایران در ۹ مرداد ۱۴۰۵ به سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی به رهبری چین پیوست، اما تحریم‌ها دسترسی به تراشه‌های پیشرفته و خدمات ابری آمریکایی را قطع کرده و خریداران ایرانی ناچارند بهای تراشه را تا سه برابر در بازار خاکستری بپردازند؛ عضویت سیاسی، جایگزین دسترسی عملی به توان پردازشی نیست.

ایران؛ عضویت سیاسی و محرومیت عملی

ایران در این معماری تازه، موقعیتی پیچیده دارد. تهران در ۹ مرداد ۱۴۰۵ و پس از مراسم امضای اولیه، سند تأسیس سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی به رهبری چین را امضا کرد. سفیر ایران در چین این سند را امضا کرد و وزارت امور خارجه نیز عضویت را تأیید کرد. این عضویت سه کارکرد دارد: حضور در گفت‌وگوهای حکمرانی جهانی، ایجاد مسیرهای همکاری علمی و آموزشی، و کاهش انزوای نهادی در حوزه فناوری‌های نوظهور.

اما فاصله میان عضویت دیپلماتیک و دسترسی عملی به توان پردازشی، عمیق است. تحریم‌های آمریکا صادرات تراشه‌های پیشرفته هوش مصنوعی به ایران را ممنوع کرده و دسترسی به خدمات ابری آمریکایی را قطع کرده است. خریداران ایرانی در بازارهای خاکستری، بهای این تراشه‌ها را تا سه برابر قیمت جهانی پرداخت می‌کنند. در آبان ۱۴۰۵، آمریکا حتی دسترسی از راه دور چین، روسیه و ایران به تراشه‌های پیشرفته هوش مصنوعی را نیز محدود کرد. همزمان، شرکت‌های ایرانی از خدمات زیرساخت ابری شرکت‌های بزرگ آمریکایی محروم‌اند و این محدودیت، توسعه مدل‌های هوش مصنوعی در مقیاس بزرگ را دشوار کرده است.

با این حال، ایران مسیر توسعه بومی را در پیش گرفته است. معاونت علمی ریاست‌جمهوری اعلام کرده که نخستین نمونه رایانه کوانتومی ایرانی تا پایان سال ۱۴۰۵ رونمایی خواهد شد. رهبر انقلاب نیز در مهر ۱۴۰۵ بر ضرورت استفاده بیشتر از هوش مصنوعی برای تقویت امنیت تأکید کرده‌اند و سپاه پاسداران از به‌کارگیری هوش مصنوعی در پهپادهای بومی خبر داده است. سند راهبردی ایران، هدف‌گذاری برای قرار گرفتن در میان ۱۰ قدرت برتر هوش مصنوعی جهان تا سال ۱۴۱۱ را نشان می‌دهد. بر پایه تحلیل‌های منتشرشده در پایگاه تحلیل بازار، ارزش واقعی عضویت ایران در سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی زمانی محقق می‌شود که به پروژه‌های قابل‌اندازه‌گیری مانند دسترسی محاسباتی مشترک، تأمین زیرساخت یا همکاری دانشگاهی تبدیل شود، نه صرفاً حضور در نشست‌ها و امضای بیانیه‌ها.

آمریکا در آبان ۱۴۰۵ دسترسی از راه دور چین، روسیه و ایران به تراشه‌های پیشرفته هوش مصنوعی را نیز محدود کرد و همزمان، چین هشدار داد در صورت تشدید کنترل‌های صادرات تراشه، صادرات عناصر خاکی کمیاب را محدود خواهد کرد؛ معادله‌ای که ابتکار صلح سیلیسیم را از یک طرح اقتصادی به ابزاری در جنگ سرد فناوری تبدیل می‌کند.

تأثیر ابتکار صلح سیلیسیم بر ایران؛ از فشار مضاعف تا فرصت‌های گریز

تأثیر اصلی ابتکار صلح سیلیسیم بر ایران را باید در دو سطح تحلیل کرد. در سطح نخست، این ابتکار شکاف فناوری میان ایران و بلوک غرب را عمیق‌تر می‌کند. وقتی آمریکا و متحدانش فهرست مشترکی از فناوری‌های حساس تدوین می‌کنند و همکاری‌های زنجیره تأمین را هماهنگ می‌سازند، هزینه دور زدن تحریم‌ها برای ایران افزایش می‌یابد. دسترسی به تجهیزات تولید تراشه، مواد معدنی حیاتی و توان پردازشی پیشرفته، نه تنها از طریق بازارهای رسمی، بلکه از مسیرهای غیررسمی نیز دشوارتر می‌شود.

در سطح دوم، عضویت ایران در سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی می‌تواند در بلندمدت مسیرهایی برای همکاری علمی، آموزش نیروی انسانی و مشارکت در تدوین استانداردهای جهانی هوش مصنوعی فراهم کند. تجربه تازه‌ای که در پرونده هلیوم و تنگه هرمز وجود دارد نیز نشان می‌دهد که گلوگاه‌های فیزیکی زنجیره تأمین هوش مصنوعی، از جمله هلیوم مورد نیاز برای تولید تراشه، می‌تواند به ابزاری در معادلات ژئوپلیتیکی ایران و غرب تبدیل شود. در نهایت، ابتکار صلح سیلیسیم نشانه‌ای از یک چرخش ساختاری است: رقابت آمریکا و چین از بازار تراشه به بازآرایی کامل زنجیره‌های تأمین، سرمایه‌گذاری و زیرساخت‌های راهبردی حرکت کرده است. ایران در این چارچوب، نه در بلوک غرب جای دارد و نه از مزایای عملی بلوک چین بهره‌مند است. راهبرد منطقی برای تهران، پرهیز از وابستگی مطلق به یکی از دو قطب، سرمایه‌گذاری بر توان داخلی و جستجوی همکاری‌های هدفمند با بازیگرانی است که خود را خارج از این دوگانه تعریف می‌کنند؛ کشورهایی مانند قزاقستان که در هر دو شبکه حضور دارند و نشان می‌دهند مرزهای بلوک‌بندی هنوز کاملاً بسته نشده است.

کد خبر: ۴۳۹٬۵۲۱

اخبار مرتبط

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
  • captcha