بازار؛ گروه آب و انرژی: عربستان سعودی در هفتههای پایانی آبان ۱۴۰۵ تصویری متناقض از خود به نمایش گذاشته است: از یک سو، آمار رسمی ارائه شده به سازمان کشورهای صادرکننده نفت نشان میدهد تولید نفت خام این کشور در مهر ۱۴۰۵ به ۱۰ میلیون و ۵۶۳ هزار بشکه در روز رسیده است؛ رقمی که نسبت به شهریور حدود ۲۶ درصد افزایش یافته و تنها چند صد هزار بشکه با سطح پیش از جنگ فاصله دارد. از سوی دیگر، دادههای مؤسسه رصد جریان نفت کپلر حکایت از سقوطی چشمگیر در صادرات از بنادر ساحل غربی دارد: از حدود ۲۴ میلیون بشکه در هفته به حدود ۸ میلیون بشکه؛ افت بیش از دو میلیون بشکه در روز در متوسط هفتگی.
این شکاف میان تولید و صادرات، صرفاً یک نوسان فصلی یا اختلال فنی نیست. تحلیل عمیقتر نشان میدهد که ریاض با یک معادله امنیتی دشوار روبهروست: تولید را بالا برده، اما مسیرهای صادرات را از دست داده است. و مهمتر از آن، این وضعیت دقیقاً در آستانه نشست سرنوشتساز اوپک پلاس در ۸ آذر ۱۴۰۵ رخ داده که قرار است درباره سقف تولید سال ۲۰۲۷ تصمیمگیری کند.
تولید در اوج، صادرات در سراشیبی؛ روایت دو آمار متناقض
نخستین نکتهای که هر تحلیلگر انرژی باید به آن توجه کند، فاصله میان آمار خوداظهاری عربستان و دادههای مستقل رصد نفتکشها است. عربستان به اوپک گزارش داده که در مهر ۱۴۰۵ روزانه ۱۰ میلیون و ۵۶۳ هزار بشکه تولید کرده است. اما منابع ثانویه اوپک، تولید واقعی این کشور را حدود ۹ میلیون و ۱۹۴ هزار بشکه در روز برآورد میکنند؛ اختلافی بیش از یک میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه در روز.
این شکاف آماری، پیش از هر چیز نشانهای از ابهام در دادههای رسمی است، اما در سطح عملیاتی، پیام روشنتری دارد: بخش قابلتوجهی از نفت تولیدشده، به جای رسیدن به بازار جهانی، در مخازن یا مسیرهای فرعی گیر کرده است. کپلر در نیمه نخست آبان ۱۴۰۵ متوسط صادرات نفت خام عربستان را ۵ میلیون و ۷۲۰ هزار بشکه در روز ثبت کرده بود؛ رقمی که نسبت به ۶ میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه شهریور کاهش داشته است.
صادرات عربستان از تنگه بابالمندب به نزدیک صفر رسیده و بندر ینبع، دروازه اصلی این کشور به دریای سرخ، از اوج ۴ میلیون بشکه در روز در خرداد ۱۴۰۵ به حدود ۳ میلیون و ۱۰۰ هزار بشکه در مهر کاهش یافته و در برخی هفتهها تا ۷۰۰ هزار بشکه سقوط کرده است.
دریای سرخ؛ گلوگاهی که دیگر امن نیست
ریشه اصلی افت صادرات را باید در تحولات دریای سرخ و تنگه بابالمندب جستجو کرد. دادههای کپلر نشان میدهد صادرات نفت خام عربستان از طریق بابالمندب به «نزدیک صفر» رسیده است و نفتکشها از ترس حملات، این گذرگاه را دور میزنند. بندر ینبع، دروازه اصلی صادرات عربستان به دریای سرخ، در ماههای اوج خود (فروردین تا خرداد ۱۴۰۵) روزانه حدود ۴ میلیون بشکه صادر میکرد؛ اما در مهر ۱۴۰۵ این رقم به حدود ۳ میلیون و ۱۰۰ هزار بشکه کاهش یافت و در برخی هفتههای مرداد و شهریور حتی به ۷۰۰ هزار تا ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه سقوط کرده بود.
این افت، پیامد مستقیم معادله امنیتی یمن است. تحلیلهای منتشرشده در رسانههای منطقهای، از جمله گزارشهای فارسیزبان، تأکید میکنند که صادرات نفت عربستان از دریای سرخ در پی «اجرای معادله یمن» بهشدت کاهش یافته و نفتکشها برای فرار از رصد، سامانههای شناسایی خودکار خود را خاموش میکنند. بندر ینبع که زمانی به عنوان «دروازه دوم» عربستان برای دور زدن تنگه هرمز طراحی شده بود، اکنون خود به گلوگاهی آسیبپذیر تبدیل شده است.
کپلر و ورتکسا افت صادرات عربستان در نیمه نخست آبان را به ترتیب ۴۳۰ هزار و ۶۷۶ هزار بشکه در روز ثبت کردهاند، اما تحلیلگران کپلر هشدار میدهند که نوسانات هفتگی را نباید به عنوان روند پایدار تفسیر کرد؛ صادرات این کشور در یک هفته از ۴ میلیون به ۹.۴ میلیون بشکه جهش و سپس به ۳.۱ میلیون بشکه سقوط کرده است.
کمتر از یک هفته، بیش از دو میلیون بشکه؛ قرائت دقیقتر از داده کپلر
با این حال، همانگونه که تحلیلگران کپلر هشدار دادهاند، تفسیر دادههای هفتگی بدون توجه به نوسانات کوتاهمدت میتواند گمراهکننده باشد. همایون فلکشاهی، مدیر ارشد بخش بالادستی کپلر، در گفتوگو با فوربس خاورمیانه تأکید کرده است که «نوسانات هفتگی را نباید به عنوان یک روند پایدار تفسیر کرد». برای نمونه، صادرات نفت خام عربستان از هفته ۲۴ شهریور تا هفته بعد، از ۴ میلیون بشکه به ۹ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه در روز جهش کرد؛ و سپس در هفته ۱۲ آبان به ۳ میلیون و ۱۰۰ هزار بشکه سقوط کرد.
این نوسانات شدید، خود نشانهای از یک واقعیت ساختاری است: صادرات عربستان به شدت به امنیت مسیرهای دریایی وابسته است و هرگونه اختلال در یک گذرگاه، بلافاصله در آمار هفتگی بازتاب مییابد. افت ۲۴ میلیون بشکهای به ۸ میلیون بشکهای در بنادر غربی، در چارچوب این نوسانات قابل تحلیل است، اما جهت کلی حرکت، یعنی کاهش وابستگی به دریای سرخ و انتقال بار به بنادر خلیج فارس، روشن و پایدار به نظر میرسد.
گلدمن ساکس هشدار داده که حملات به خط لوله شرق-غرب عربستان با ظرفیت ۷ میلیون بشکه در روز و تأخیر در نشست امنیتی تنگه هرمز، ریسک صعودی قیمت را افزایش داده و در سناریوی تداوم اختلال، برنت در سال ۲۰۲۷ میتواند از ۱۲۰ دلار عبور کند.
بازی دوگانه ریاض؛ کاهش صادرات به بهانه اوپک پلاس
در کنار عامل امنیتی، یک عامل سیاسی-اقتصادی نیز در کاهش صادرات نقش دارد. دادههای کپلر نشان میدهد صادرات عربستان تا نیمه آبان ۱۴۰۵ نسبت به ماه قبل حدود ۴۳۰ هزار بشکه در روز (نزدیک به ۶ درصد) کاهش یافته است. یک مشاور دیگر، شرکت ورتکسا، حتی افت بزرگتری معادل ۶۷۶ هزار بشکه در روز را ثبت کرده است. یک مقام آگاه گفته است که ریاض به طور کامل به توافق کاهش تولید اوپک پلاس پایبند است و این کاهش را برای «تقویت بازار جهانی نفت خام» انجام میدهد.
این روایت رسمی، در جای خود معتبر است، اما نباید این واقعیت را پنهان کند که بخشی از این کاهش، اجباری و ناشی از ناتوانی در حمل نفت از مسیرهای معمول است. ویکتور کاتونا، تحلیلگر کپلر، میگوید عربستان «برای دومین ماه متوالی در حال کاهش شدید است». همزمان، هفتهنامه گلف تایمز گزارش داده که صادرات ۱۳ عضو اوپک در نیمه نخست آبان «بهطور بسیار چشمگیری، بیش از یک میلیون بشکه در روز» کاهش یافته است.
تضعیف مسیر جایگزین دریای سرخ برای عربستان، موقعیت نسبی ایران را در معادله امنیت گذرگاههای نفتی تقویت میکند؛ در حالی که ریاض با تولید بالا اما صادرات محدود روبهروست، توانایی ایران برای تأثیرگذاری بر امنیت تنگه هرمز به عنوان یک برگ برنده راهبردی باقی میماند و فضای مانور تهران را در مذاکرات آتی انرژی گسترش میدهد.
پیامدها برای بازار جهانی؛ آرامش موقت، ریسک پایدار
با وجود این اختلالات، بازار جهانی نفت در کوتاهمدت واکنش ملایمی نشان داده است. بهای نفت برنت در هفتههای اخیر در محدوده ۹۰ تا ۹۳ دلار نوسان کرده و حتی در برخی روزها به زیر ۹۰ دلار رسیده است. دلیل این آرامش نسبی، افزایش تولید سایر اعضای اوپک پلاس و بازگشت تدریجی عرضه از خلیج فارس است. تولید کل اوپک پلاس در مهر ۱۴۰۵ به ۹۷ درصد سطح پیش از جنگ رسیده و صادرات ترکیبی چهار تولیدکننده بزرگ عربستان، امارات، عراق و کویت به حدود ۱۵ میلیون و ۵۳۰ هزار بشکه در روز بازگشته است.
اما این آرامش شکننده است. گلدمن ساکس در گزارشی هشدار داده که حملات به خط لوله شرق-غرب عربستان (با ظرفیت ۷ میلیون بشکه در روز) و تأخیر در نشست کشورهای حاشیه خلیج فارس درباره امنیت تنگه هرمز، ریسک صعودی قیمت را افزایش داده است. این بانک سرمایهگذاری پیشبینی کرده که در سناریوی تداوم اختلال، بهای برنت در سال ۲۰۲۷ میتواند از ۱۲۰ دلار عبور کند.
وقتی «دروازه دوم» رقیب بسته میشود
برای ایران، تحولات اخیر در بازار نفت عربستان، پیش از هر چیز یک واقعیت راهبردی را آشکار میکند: مسیرهای جایگزین تنگه هرمز نیز امنیت مطلق ندارند. عربستان سالها و میلیاردها دلار سرمایهگذاری کرده بود تا با خط لوله شرق-غرب و بندر ینبع، وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهد و در صورت بسته شدن این گذرگاه، نفت خود را از دریای سرخ به بازارهای اروپایی برساند. اما اکنون همان «دروازه دوم» به گلوگاهی آسیبپذیر تبدیل شده و نفتکشها برای عبور از بابالمندب، چراغهای شناسایی خود را خاموش میکنند.
این وضعیت، موقعیت نسبی ایران را در معادله انرژی منطقه تقویت میکند. گزارشهای تحلیلی منتشرشده در پایگاه تحلیل بازار نیز تأکید کردهاند که ارزش واقعی هرگونه مزیت ژئوپلیتیکی زمانی محقق میشود که به یک پروژه قابلاندازهگیری تبدیل شود، نه صرفاً به یک وضعیت منفعل. در این چارچوب، تضعیف مسیر جایگزین رقیب، فضای مانور ایران را در هرگونه مذاکره درباره امنیت تنگه هرمز و ترتیبات صادرات نفت افزایش میدهد.
همزمان، دادهها نشان میدهد که صادرات نفت ایران در ماههای اخیر به شدت محدود شده و گزارشهایی از توقف کامل صادرات در برخی بازهها منتشر شده است. عربستان و عراق توانستهاند بخشی از سهم بازار ایران، بهویژه در آسیای شرقی را پر کنند. اما این وضعیت، پایدار نیست: اگر اختلال در دریای سرخ ادامه یابد و عربستان نتواند به تعهدات صادراتی خود عمل کند، مشتریان آسیایی ناچار خواهند شد به دنبال منابع جایگزین باشند و ایران، در صورت بهبود شرایط صادراتی، میتواند یکی از گزینههای طبیعی باشد.
در سطح راهبردیتر، معادله کنونی نشان میدهد که بازدارندگی دریایی ایران — از طریق توانایی تأثیرگذاری بر امنیت گذرگاههای حیاتی — همچنان یک برگ برنده است. عربستان با تولید ۱۰.۵ میلیون بشکهای، قدرت تولید خود را به رخ میکشد، اما بدون مسیر امن برای صادرات، این تولید به یک عدد بر روی کاغذ تبدیل میشود. ایران، در سوی دیگر معادله، با اتکا به موقعیت جغرافیایی و تواناییهای نامتقارن دریایی، میتواند هزینه هرگونه ماجراجویی علیه خود را برای رقیب منطقهای بالا نگه دارد. شکاف میان تولید و صادرات عربستان، در واقع شکاف میان قدرت اسمی و قدرت واقعی است؛ و در این شکاف، منافع راهبردی ایران بیش از هر زمان دیگری قابل تعقیب شده است.








نظر شما