بازار؛ گروه بین الملل: در ۲۲ آبان ۱۴۰۵ (۱۳ نوامبر ۲۰۲۶)، الکسی اورچوک، معاون نخست‌وزیر روسیه، پس از دو روز گفت‌وگو در کابل، با ۱۵ یادداشت تفاهم به ارزش ۱.۰۳ میلیارد دلار به مسکو بازگشت. این دومین سفر او به کابل از زمان بازگشت طالبان به قدرت بود و با خود پیامی روشن آورد: روسیه نه تنها نخستین کشوری است که در تیر ۱۴۰۴ (جولای ۲۰۲۵) دولت سرپرست افغانستان را به رسمیت شناخته، بلکه اکنون در حال تبدیل این شناخت سیاسی به نفوذ اقتصادی پایدار است. حجم تجارت دو کشور در هشت ماه نخست ۲۰۲۶ از مرز ۳۴۹ میلیون دلار گذشت و بیش از دو برابر شد. مسکو گاز طبیعی، گندم، آرد، سوخت دیزل و روغن آفتابگردان به کابل می‌فرستد و در مقابل، به دنبال دسترسی به بازارهای جنوب آسیا از طریق خاک افغانستان است. این چرخش، درست در زمانی رخ می‌دهد که اسلام‌آباد با یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های روابط خود با کابل روبه‌روست و اهرم‌های سنتی فشارش یکی پس از دیگری در حال فرسایش است. آصف درانی، نماینده ویژه پیشین پاکستان در امور افغانستان، در تازه‌ترین هشدار خود، این وضعیت را «فرسایش راهبردی» توصیف کرده و نسبت به انزوای فزاینده کشورش در پرونده تروریسم و تجارت هشدار داده است.
روسیه در هشت ماه نخست ۲۰۲۶ بیش از ۳۴۹ میلیون دلار با افغانستان تجارت کرد؛ رقمی بیش از دو برابر مدت مشابه سال قبل. مسکو متعهد شده سالانه دو میلیون تن گندم، یک میلیون تن بنزین و ۵۰۰ هزار تن گاز مایع به افغانستان صادر کند.
مسکو در کابل؛ از شناخت سیاسی تا نفوذ اقتصادی
روسیه در هشت ماه نخست ۲۰۲۶، تجارتی بیش از ۳۴۹ میلیون دلار با افغانستان ثبت کرده است. سفارت روسیه در کابل، این رقم را نشانه‌ای از «چرخش جدی» مسکو به سمت آسیای مرکزی و جنوبی می‌داند. در جریان سفر اورچوک، ۱۵ یادداشت تفاهم با بخش خصوصی دو کشور امضا شد که بزرگ‌ترین سهم آن، ۷۳ میلیون دلار، به دارو و تجهیزات پزشکی اختصاص داشت؛ انرژی ۱۰ میلیون دلار، مواد غذایی ۱۶.۵ میلیون دلار و صادرات ۱.۴۲ میلیون دلار از دیگر بخش‌های این توافق‌ها بود. روسیه همچنین متعهد شده سالانه حدود دو میلیون تن گندم، یک میلیون تن بنزین و ۵۰۰ هزار تن گاز مایع به افغانستان صادر کند. اما هدف مسکو فراتر از فروش کالاست: کریدور حمل‌ونقل شمال–جنوب، که از روسیه و آسیای مرکزی به ایران و اقیانوس هند امتداد می‌یابد، در گفت‌وگوهای اورچوک و امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، به عنوان یکی از محورهای اصلی همکاری مطرح شد. این کریدور، در صورت تحقق، مسکو را قادر می‌سازد بدون اتکا به مسیرهای تحت کنترل غرب، به بازارهای جنوب آسیا دسترسی پیدا کند و افغانستان را به گره‌ای حیاتی در این مسیر تبدیل کند.
تجارت پاکستان و افغانستان در سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ با سقوط ۷۴ درصدی به ۳۵۸ میلیون دلار رسید. اما ضربه اصلی به ترانزیت وارد شده است: کانتینرهای ترانزیتی افغانستان از طریق پاکستان از نزدیک به ۸۹ هزار کانتینر به ارزش ۵ میلیارد دلار به ۱۱٬۵۹۲ کانتینر به ارزش ۳۶۷ میلیون دلار سقوط کرد.
فروپاشی ۷۴ درصدی؛ وقتی مرزهای پاکستان بسته می‌شود
در سوی دیگر معادله، پاکستان با واقعیتی تلخ روبه‌روست. بر اساس داده‌های سازمان توسعه تجارت پاکستان، حجم تجارت دوجانبه با افغانستان در سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ با سقوط ۷۴ درصدی از ۱.۳ میلیارد دلار به ۳۵۸ میلیون دلار رسیده است. اما ضربه اصلی به ترانزیت وارد شده است: تعداد کانتینرهای ترانزیتی افغانستان از طریق پاکستان از نزدیک به ۸۹ هزار کانتینر به ارزش حدود ۵ میلیارد دلار پیش از بازگشت طالبان، به ۱۱٬۵۹۲ کانتینر به ارزش ۳۶۷ میلیون دلار در سال ۲۰۲۵-۲۰۲۶ سقوط کرده است؛ کاهشی بیش از ۹۲ درصدی. گذرگاه تورخم از ۱۲ اکتبر ۲۰۲۵ (۲۰ مهر ۱۴۰۴) پس از درگیری‌های مرگبار بسته شد و گذرگاه‌های خارلاچی، غلام‌خان، انگرادا و چمن نیز به روی ترافیک تجاری بسته ماندند. صنعت داروسازی پاکستان که در سال ۲۰۲۳-۲۰۲۴ حدود ۱۳۰ میلیون دلار به افغانستان صادر می‌کرد، بازار مهمی را از دست داده است. یک تاجر عمده‌فروش میوه و سبزیجات در پیشاور اعلام کرده که روزانه ۵۰ کامیون سیب‌زمینی و ۲۵ کامیون سبزیجات تازه از پاکستان به افغانستان می‌رفت که اکنون متوقف شده و او به تنهایی ۱۸۰ میلیون روپیه ضرر کرده است. در بخش حمل‌ونقل نیز یک راننده کامیون ناچار شده سه دستگاه از پنج کامیون خود را بفروشد، زیرا توقف طولانی مرز، ادامه فعالیت را غیراقتصادی کرده است.
خلا بسته شدن مرزهای پاکستان به سرعت توسط ایران و هند پر می‌شود. تجارت هند و افغانستان در سال ۲۰۲۵-۲۰۲۶ به ۹۰۷.۸۵ میلیون دلار رسید و دهلی نو تمدید معافیت تحریمی چابهار را به دست آورد. راه‌آهن خواف–هرات ایران در یک سال حمل بار خود را از کمتر از ۱۵ هزار تن به ۶۴۰ هزار تن رساند؛ رشدی بیش از چهل برابر.
چابهار و خواف–هرات؛ وقتی جغرافیا علیه اسلام‌آباد شورش می‌کند
خلا ناشی از بسته شدن مرزهای پاکستان، به سرعت توسط رقبا پر می‌شود. بندر چابهار ایران، که هند مدیریت آن را در دست دارد، به مهم‌ترین مسیر جایگزین برای افغانستان محصور در خشکی تبدیل شده است. تجارت دوجانبه هند و افغانستان در سال ۲۰۲۵-۲۰۲۶ به ۹۰۷.۸۵ میلیون دلار رسید و دهلی نو توانست تمدید معافیت تحریمی آمریکا برای ادامه فعالیت در چابهار را به دست آورد. طالبان نیز بارها حمایت خود را از این مسیر اعلام کرده و آن را جایگزینی برای بندر کراچی پاکستان دانسته است. اما مهم‌تر از چابهار، راه‌آهن خواف–هرات است که ایران با جدیت آن را دنبال می‌کند. بر اساس آمارهای منتشرشده، حجم حمل بار در این مسیر از مارس ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶ به ۶۴۰ هزار تن رسید، در حالی که در دوره مشابه پیشین کمتر از ۱۵ هزار تن بود؛ رشدی بیش از چهل برابر. ایران همچنین پیشنهاد اتصال هرات به مرز ترکمنستان و از آنجا به ازبکستان را مطرح کرده است؛ طرحی که می‌تواند افغانستان را به کریدور ترانس‌افغان متصل کند و مسیر دسترسی روسیه و آسیای مرکزی به بازارهای جنوبی را از خاک ایران هموار سازد. سهم ایران از واردات افغانستان بر اساس گزارش فوریه ۲۰۲۶ بانک جهانی به ۳۱.۱ درصد رسیده و سهم کالاهای عبوری از کریدورهای ایران به نزدیک ۶۰ درصد افزایش یافته است. پاکستان با سهم ۸.۱ درصدی، اکنون در جایگاهی بسیار پایین‌تر از ایران و حتی امارات و چین قرار دارد.
| شاخص |
رقم / تغییر |
| تجارت روسیه و افغانستان (۸ ماه ۲۰۲۶) |
بیش از ۳۴۹ میلیون دلار (بیش از دو برابر) |
| توافق‌های سفر اورچوک به کابل |
۱۵ یادداشت تفاهم، ۱.۰۳ میلیارد دلار |
| تجارت پاکستان و افغانستان (۲۰۲۵-۲۰۲۶) |
۳۵۸ میلیون دلار (کاهش ۷۴ درصدی) |
| ترانزیت افغانستان از پاکستان (۲۰۲۵-۲۰۲۶) |
۳۶۷ میلیون دلار (کاهش از ۵ میلیارد دلار) |
| تجارت هند و افغانستان (۲۰۲۵-۲۰۲۶) |
۹۰۷.۸۵ میلیون دلار |
| سهم ایران از واردات افغانستان |
۳۱.۱ درصد |
| حمل بار راه‌آهن خواف–هرات (مارس ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶) |
۶۴۰ هزار تن (از کمتر از ۱۵ هزار تن) |
سهم ایران از واردات افغانستان بر اساس گزارش بانک جهانی به ۳۱.۱ درصد رسیده و سهم کالاهای عبوری از کریدورهای ایران به نزدیک ۶۰ درصد افزایش یافته است. پاکستان با سهم ۸.۱ درصدی، اکنون بسیار پایین‌تر از ایران، امارات و چین قرار دارد.
هشدار درانی؛ صدای شکستن یک اجماع
آصف درانی، نماینده ویژه پیشین پاکستان در امور افغانستان، در تحلیل‌های اخیر خود تصویری از یک شکست راهبردی ترسیم می‌کند. او نزدیک شدن طالبان به هند را بخشی از «راهبرد دهلی نو برای اعمال نفوذ در پاکستان از طریق خاک افغانستان» توصیف کرده و هشدار داده است که این مسیر می‌تواند برای طالبان «خودکشی سیاسی» باشد. درانی همچنین از سیاست فشار و تهدید اسلام‌آباد انتقاد کرده و خواستار رویکردی «نرم‌تر و عمل‌گرایانه‌تر» شده است. او در فوریه ۲۰۲۶ صراحتاً گفت که تهدید حملات هوایی به کابل «راه‌حل نیست» و باید به جای آن، عملیات اطلاعاتی و بازگشایی مسیرهای تجاری که از اکتبر ۲۰۲۵ بسته شده‌اند، در دستور کار قرار گیرد. اما مهم‌تر از توصیه‌های تاکتیکی، اعتراف تلویحی او به یک واقعیت ساختاری است: پاکستان دیگر نمی‌تواند روی اجماع منطقه‌ای علیه طالبان حساب کند. روسیه به رسمیت شناختن و سرمایه‌گذاری روی آورده، ایران مسیر ترانزیتی خود را به گلوگاه تجارت افغانستان تبدیل کرده و هند از چابهار به عنوان پایگاهی برای بازگشت به کابل استفاده می‌کند. در چنین فضایی، اسلام‌آباد نه تنها اهرم فشار خود را از دست می‌دهد، بلکه در معرض خطر انزوای بیشتر در پرونده‌هایی قرار می‌گیرد که روزگاری آنها را در دست داشت.
بازار افغانستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۳.۹ میلیارد دلار ارزش داشت که ۱۲.۱ میلیارد دلار آن واردات بود. سهم ۳۱.۱ درصدی ایران از این واردات و سهم نزدیک به ۶۰ درصدی کالاهای عبوری از کریدورهای ایرانی، تهران را از یک «مسیر جایگزین» به «گلوگاه اصلی» تجارت افغانستان تبدیل کرده است.
تهران در مرکز ثقل؛ از مسیر جایگزین تا گلوگاه راهبردی
برای ایران، این جابه‌جایی ژئوپلیتیکی فرصتی است که به سختی تکرار می‌شود. بازار افغانستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۳.۹ میلیارد دلار ارزش داشت که ۱۲.۱ میلیارد دلار آن واردات بود. سهم ۳۱.۱ درصدی ایران از این واردات و سهم نزدیک به ۶۰ درصدی کالاهای عبوری از کریدورهای ایرانی، تهران را از یک «مسیر جایگزین» به «گلوگاه اصلی» تجارت افغانستان تبدیل کرده است. راه‌آهن خواف–هرات، که حمل بار آن در یک سال بیش از چهل برابر شده، ستون فقرات این جایگاه جدید است و اتصال آن به ترکمنستان و ازبکستان می‌تواند ایران را به دروازه جنوبی کریدور ترانس‌افغان و کریدور شمال–جنوب تبدیل کند. اما این فرصت بدون چالش نیست: تحریم‌های آمریکا و تهدیدهای نظامی، تجارت زمینی ایران با افغانستان و کشورهای منطقه را مختل کرده و ریسک سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ترانزیتی را بالا برده است. با این حال، مزیت جغرافیایی ایران در این معادله، ساختاری و پایدار است: افغانستان محصور در خشکی است و پاکستان با بستن مرزهایش، عملاً مشتری خود را به سمت رقیب هل داده است. هوشمندی راهبردی تهران در آن است که این موقعیت را نه به عنوان یک «ابزار فشار مقطعی»، بلکه به عنوان فرصتی برای نهادینه‌سازی جایگاه ترانزیتی خود ببیند؛ با تکمیل اتصال‌های ریلی، تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و حرکت به سمت سازوکارهای شفاف‌تر مبادله که آسیب‌پذیری ایران را در برابر فشارهای آینده کاهش دهد. در معادله‌ای که مسکو، کابل، دهلی و اسلام‌آباد هر کدام به دنبال سهم خود هستند، تهران اکنون در نقطه‌ای ایستاده که جغرافیا و اراده سیاسی رقبا، آن را به یکی از تعیین‌کننده‌ترین بازیگران ترانزیت منطقه تبدیل کرده است.
نظر شما