بازار؛ گروه بین الملل: ارمنستان کشوری است که سال‌ها در مدار روسیه تعریف می‌شد. امنیتش به مسکو گره خورده بود، اقتصادش به بازار اوراسیا و سیاست خارجی‌اش به چتر امنیتی سازمان پیمان امنیت جمعی. اما از سال ۲۰۲۰ به این سو، این مدار ثابت به تدریج شکسته شده است. شکست در جنگ ۴۴ روزه با جمهوری آذربایجان، نارضایتی از عملکرد روسیه و تغییر موازنه قدرت در منطقه، ایروان را به سمت تنوع‌بخشی به شرکای خارجی سوق داده است. در این میان، چین یکی از مهم‌ترین مقاصد این چرخش بوده است. پکن که حضور جهانی خود را گسترش می‌دهد، ارمنستان را نه تنها یک بازار کوچک، بلکه گره‌ای در مسیر اتصال قفقاز جنوبی به اروپا و خاورمیانه می‌بیند.
آمارها نشان می‌دهند که این رابطه دیگر در سطح تشریفات دیپلماتیک نیست. در هشت ماه نخست ۲۰۲۶، حجم تجارت دوجانبه ارمنستان و چین به حدود ۲.۲ میلیارد دلار رسید؛ رشدی ۳۱ درصدی نسبت به دوره مشابه سال قبل. صادرات ارمنستان به چین با جهشی ۸۱ درصدی به ۷۸۰.۶ میلیون دلار رسید و واردات از چین نیز ۱۳.۵ درصد رشد کرد و به ۱.۴ میلیارد دلار رسید. چین اکنون دومین شریک تجاری ارمنستان پس از روسیه است و حدود ۱۲.۳ درصد از کل تجارت خارجی این کشور را در اختیار دارد. در سطح سیاسی نیز، دو کشور در ۹ شهریور ۱۴۰۴ (۳۱ اوت ۲۰۲۵) در حاشیه نشست سازمان همکاری شانگهای در تیانجین، بیانیه ایجاد مشارکت راهبردی را امضا کردند؛ توافقی که حوزه‌هایی چون سیاست، امنیت، تجارت، سرمایه‌گذاری، دیجیتالی‌سازی و حمل‌ونقل منطقه‌ای را دربرمی‌گیرد.
اما این چرخش شرقی، بدون هزینه نیست و بدون پیچیدگی هم نیست. ارمنستان هم‌زمان با نزدیک شدن به چین، به سمت غرب نیز حرکت می‌کند و در چارچوب توافق «مسیر ترامپ» (TRIPP) که با میانجی‌گری آمریکا و با هدف اتصال جمهوری آذربایجان به نخجوان از طریق خاک ارمنستان طراحی شده، وارد معادله‌ای شده که به گفته کارشناسان، می‌تواند منافع ایران، روسیه و حتی چین را به چالش بکشد. پرسش محوری این گزارش نیز همین است: آیا ارمنستان می‌تواند هم‌زمان با غرب و شرق کار کند، یا اینکه رقابت قدرت‌های بزرگ، ایروان را در دوراهی دشواری قرار خواهد داد؟ و این تحولات چه پیامدهایی برای ایران، همسایه جنوبی ارمنستان و شریک راهبردی چین، به همراه دارد؟
تجارت ارمنستان و چین در هشت ماه نخست ۲۰۲۶ با رشدی ۳۱ درصدی به حدود ۲.۲ میلیارد دلار رسید؛ صادرات ارمنستان ۸۱ درصد رشد کرد و چین به دومین شریک تجاری ایروان پس از روسیه تبدیل شد.
جهش تجاری؛ از ۱.۸ میلیارد به ۲.۲ میلیارد دلار
نگاه به اعداد تجاری، عمق تغییر رابطه ارمنستان و چین را آشکار می‌کند. در هفت ماه نخست ۲۰۲۶، تجارت دوجانبه حدود ۱.۸ میلیارد دلار بود؛ رشدی ۲۵.۶ درصدی نسبت به دوره مشابه سال قبل، با صادرات ۶۵۱.۷ میلیون دلاری ارمنستان (رشد ۷۹.۹ درصدی) و واردات ۱.۲ میلیارد دلاری از چین. با اضافه شدن ماه اوت، این رقم به ۲.۲ میلیارد دلار رسید و روند صعودی را تأیید کرد.
ترکیب تجارت نیز گویای ماهیت رابطه است. صادرات ارمنستان به چین عمدتاً شامل سنگ معدن و کنسانتره مس، طلا، نقره و مواد خام معدنی است؛ در مقابل، رایانه، تجهیزات ارتباطی، خودرو، نیمه‌رساناها و ماشین‌آلات صنعتی از چین وارد می‌شود. این الگو، ارمنستان را در جایگاه تأمین‌کننده مواد خام و چین را در جایگاه صادرکننده کالاهای صنعتی و فناورانه قرار می‌دهد. با این حال، داده‌های ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که صادرات طلا و نقره نیمه‌ساخته ارمنستان به چین با افت شدیدی روبه‌رو شده و همین امر، کل صادرات ارمنستان به چین را بیش از ۳۰ درصد کاهش داده است. این نوسان، نشانه‌ای از وابستگی صادرات ارمنستان به چند کالای معدنی و حساسیت آن به تغییرات بازار جهانی است.
مشارکت راهبردی؛ از «کمربند و جاده» تا «تقاطع صلح»
ارمنستان در سال ۲۰۱۵ به ابتکار کمربند و جاده پیوست، اما تا سال‌ها، نزدیکی آن به روسیه مانع از تحقق کامل ظرفیت‌های همکاری با چین شده بود. جنگ اوکراین و تحریم‌های غرب علیه مسکو، معادله را تغییر داد. جایگاه چین در اقتصاد ارمنستان تقویت شد و افزایش واردات از چین و صادرات مجدد بخشی از کالاها به روسیه در سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴، به رشد مبادلات دو کشور کمک کرد.
اوج این روند، امضای بیانیه مشارکت راهبردی در ۹ شهریور ۱۴۰۴ بود. در این بیانیه، ارمنستان بر پایبندی به اصل «چین واحد» تأکید کرد و چین نیز حمایت قاطع خود را از استقلال سیاسی، حاکمیت، تمامیت ارضی و تغییرناپذیری مرزهای ارمنستان اعلام کرد. دو طرف همچنین بر هم‌افزایی ابتکار «کمربند و جاده» چین با پروژه «تقاطع صلح» ارمنستان تأکید کردند؛ چارچوبی که ایروان آن را به عنوان نقشه راه اتصال منطقه‌ای خود معرفی کرده است. در ادامه، در ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ (۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶)، توافق‌نامه حمل‌ونقل بین‌المللی جاده‌ای میان دو کشور امضا شد تا چارچوب حقوقی برای تردد منظم کامیون‌ها و توسعه مسیرهای لجستیکی فراهم شود.
ارمنستان و چین در ۹ شهریور ۱۴۰۴ مشارکت راهبردی امضا کردند؛ بیانیه‌ای که حمایت پکن از تمامیت ارضی ارمنستان و پایبندی ایروان به اصل «چین واحد» را تثبیت کرد و هم‌افزایی «کمربند و جاده» با «تقاطع صلح» را در دستور کار قرار داد.
TRIPP؛ کریدوری که می‌تواند به «ابزار» تبدیل شود
در پس‌زمینه نزدیکی ارمنستان و چین، پروژه‌ای در حال شکل‌گیری است که می‌تواند تمام معادلات را تغییر دهد. «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» (TRIPP) که در پی توافق آگوست ۲۰۲۵ در واشنگتن میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان طراحی شد، قرار است یک مسیر ۴۳ کیلومتری از طریق شهر مغری در جنوب ارمنستان، جمهوری آذربایجان را به نخجوان متصل کند. این کریدور، از منظر بین‌المللی، یک مسیر شرق به غرب جدید برای اتصال آسیای مرکزی به اروپا تلقی می‌شود که به گفته تحلیلگران، «وابستگی به زیرساخت‌های روسیه و چین را کاهش می‌دهد».
برای چین، TRIPP شمشیری دو لبه است. از یک سو، می‌تواند مسیرهای ترانزیتی پکن به اروپا را متنوع کند و وابستگی به روسیه را کاهش دهد. از سوی دیگر، اگر این کریدور تحت کنترل آمریکا و متحدانش قرار گیرد، بخشی از مسیر ترانزیتی چین به اروپا در اختیار رقیب ژئوپلیتیک پکن قرار خواهد گرفت. یک دیپلمات ارشد روسیه در این باره هشدار داده است که چین احتمالاً از قرار گرفتن بخشی از مسیر ترانزیتی میان آسیای مرکزی و اروپا تحت کنترل آمریکا رضایت نخواهد داشت. از منظر ارمنستان، TRIPP می‌تواند فرصتی برای اتصال ریلی شمال به جنوب و دسترسی به بازارهای کشورهای ثالث باشد؛ وزیر خارجه ارمنستان explicitly به «امکان مسیر مستقیم‌تر برای حمل کالا بین ارمنستان و چین» به عنوان یکی از مزایای این پروژه اشاره کرده است.
ارمنستان پهپادهای CH-۴ Rainbow، سامانه ضدتانک GAM-۱۰۲LR و سکوهای رباتیک ساخت چین را خریداری کرده و شمار نظامیان ارمنی که در چین آموزش می‌بینند افزایش یافته است؛ نشانه‌ای از تغییر تدریجی الگوی تأمین امنیت ایروان.
پهپادهای چینی در آسمان ارمنستان؛ امنیت در سایه اقتصاد
نزدیکی ارمنستان و چین دیگر محدود به اقتصاد و سیاست نیست. در ماه‌های اخیر، گزارش‌های متعددی از همکاری نظامی دو کشور منتشر شده است. ارمنستان پهپادهای شناسایی و تهاجمی CH-۴ Rainbow ساخت چین را خریداری کرده و در رژه نظامی ۲۸ می ۲۰۲۶ (۷ خرداد ۱۴۰۵) در ایروان به نمایش گذاشته است. علاوه بر این، سامانه موشکی ضدتانک GAM-۱۰۲LR، پهپاد ASN-۳۰۱ و «گرگ‌های رباتیک» (سکوهای پیاده‌نظام رباتیک) نیز در فهرست تجهیزات نظامی خریداری‌شده از چین دیده می‌شود. شمار نیروهای نظامی ارمنستان که در مؤسسات آموزشی نظامی چین تحصیل می‌کنند نیز افزایش یافته است.
این همکاری نظامی، اگرچه هنوز در مقیاس محدود است و به گفته تحلیلگران، مشارکت راهبردی ارمنستان و چین را نباید معادل یک اتحاد نظامی دانست، اما نشانه‌ای از تغییر در الگوی تأمین امنیت ارمنستان است. کشوری که دهه‌ها سلاح و آموزش نظامی خود را از روسیه می‌گرفت، اکنون به دنبال گزینه‌های جایگزین است. چین نیز با فروش تجهیزات نظامی و آموزش نیروهای ارمنی، در حال تثبیت جایگاه خود به عنوان یک تأمین‌کننده امنیتی در قفقاز جنوبی است؛ نقشی که تا پیش از این عمدتاً در انحصار روسیه و غرب بود.
پروژه TRIPP با محوریت آمریکا، قرار است جمهوری آذربایجان را از طریق جنوب ارمنستان به نخجوان متصل کند؛ کریدوری که به گفته کارشناسان، می‌تواند وابستگی به زیرساخت‌های روسیه و چین را کاهش دهد و نگرانی ایران و روسیه را برانگیزد.
ایران در معادله؛ همسایه‌ای که نمی‌توان نادیده گرفت
برای ایران، تحولات ارمنستان و نزدیکی آن به چین، از چند منظر اهمیت دارد. نخست، ارمنستان تنها همسایه مسیحی ایران و تنها مرز زمینی ایران با منطقه قفقاز جنوبی و اروپا از طریق این کشور است. هر تغییری در جهت‌گیری سیاست خارجی ارمنستان، مستقیماً بر امنیت مرزهای شمالی ایران و دسترسی تهران به بازارهای اوراسیا اثر می‌گذارد.
دوم، TRIPP و حضور آمریکا در جنوب ارمنستان، به یکی از نگرانی‌های جدی تهران تبدیل شده است. ایران با حضور آمریکا در مجاورت مرز شمالی خود مخالف است، زیرا تنها مرز زمینی ایران با ارمنستان از همین منطقه (مغری) عبور می‌کند. یک کارشناس سیاسی ارمنی نیز تأکید کرده است که TRIPP می‌تواند ارمنستان را به «ابزاری علیه سه مرکز ژئوپلیتیک—روسیه، چین و ایران—تبدیل کند» و در سناریوهایی، آن را به «هدف مشروع» تبدیل کند. از منظر تهران، این کریدور می‌تواند به «روش آناکوندا» علیه ایران کمک کند؛ مجموعه‌ای از پروژه‌های کریدوری که با محاصره ژئواکونومیک، فشار بر ایران را تشدید می‌کند.
با این حال، رابطه ایران و ارمنستان در سال‌های اخیر نه تنها تضعیف نشده، بلکه در برخی حوزه‌ها تقویت نیز شده است. دو کشور در آبان ۱۴۰۵ (نوامبر ۲۰۲۶) هشت کمیته کاری مشترک برای گسترش تجارت، ترانزیت و همکاری انرژی تشکیل دادند. توسعه پایانه‌های مرزی، افزایش ظرفیت گمرکی و ایجاد «کریدور گمرکی ساده‌شده» در مرز مغری-نوردوز از جمله اقداماتی است که دو طرف در دستور کار قرار داده‌اند. این همکاری‌ها نشان می‌دهد که ارمنستان، حتی در مسیر نزدیکی به غرب و شرق، به اهمیت رابطه با ایران واقف است و نمی‌خواهد این رابطه را قربانی رقابت قدرت‌های بزرگ کند.
نکته راهبردی برای ایران آن است که چین نیز منافع مشترکی با تهران در جلوگیری از تسلط کامل غرب بر کریدورهای قفقاز دارد. چین به عنوان شریک راهبردی ایران و ارمنستان، می‌تواند در مدیریت این معادله نقش ایفا کند. اگر تهران بتواند همکاری خود با پکن را در چارچوب «کمربند و جاده» و مسیرهای اتصالی که ارمنستان را به ایران متصل می‌کند (مانند مسیر ریلی شمال-جنوب و اتصال خلیج فارس به دریای سیاه) تعمیق بخشد، می‌تواند از یک سو نگرانی‌های امنیتی خود را کاهش دهد و از سوی دیگر، از ظرفیت‌های اقتصادی چین برای توسعه زیرساخت‌های مرزی و ترانزیتی خود بهره ببرد. ایران امروز در موقعیتی قرار دارد که می‌تواند انتخاب کند: تماشاگر تحولات قفقاز باشد یا شریک فعال در معماری جدید اتصال منطقه‌ای. تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که گزینه اول، هزینه‌های ژئوپلیتیک و اقتصادی بیشتری به همراه دارد.
ایران و ارمنستان در آبان ۱۴۰۵ هشت کمیته کاری مشترک برای گسترش تجارت، ترانزیت و انرژی تشکیل دادند و توسعه پایانه‌های مرزی و «کریدور گمرکی ساده‌شده» در مرز مغری-نوردوز را در دستور کار قرار دادند؛ نشانه‌ای از تلاش تهران برای حفظ وزن خود در معادلات قفقاز.
ارمنستان در دوراهی شرق و غرب
ارمنستان امروز در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ خود قرار دارد. این کشور با امضای مشارکت راهبردی با چین، خرید تسلیحات چینی و گسترش تجارت دوجانبه، درهای شرق را به روی خود گشوده است. هم‌زمان، با توافق TRIPP و نزدیکی به آمریکا و اروپا، به سمت غرب نیز حرکت می‌کند. این «سیاست چندجهته» می‌تواند فرصتی برای کاهش وابستگی به روسیه و تنوع‌بخشی به شرکای خارجی باشد، اما در عین حال، ارمنستان را در معرض فشار رقابت قدرت‌های بزرگ قرار می‌دهد. پرسش اصلی این نیست که ارمنستان کدام طرف را انتخاب می‌کند؛ پرسش این است که آیا می‌تواند بدون تبدیل شدن به «میدان رقابت» یا «ابزار» یکی از طرفین، از مزایای هر دو طرف بهره ببرد.
برای چین، ارمنستان یک گره کوچک اما مهم در مسیر اتصال قفقاز به اروپا و خاورمیانه است. برای ایران، ارمنستان همسایه‌ای است که امنیت مرزهای شمالی و دسترسی به اوراسیا به آن گره خورده است. و برای ارمنستان، چین شریکی است که می‌تواند هم سرمایه و فناوری بیاورد و هم در معادله دشوار قفقاز، وزنۀ تعادلی در برابر روسیه و غرب باشد. آنچه مسلم است، این است که قفقاز جنوبی دیگر یک حاشیه دورافتاده در سیاست جهانی نیست؛ این منطقه به یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت ژئوپلیتیک قرن بیست‌ویکم تبدیل شده است و ارمنستان، در قلب این رقابت، ایستاده است.
نظر شما