بازار؛ گروه استان ها: کرمان در نقشه انرژی ایران، همزمان دو تصویر متضاد را به نمایش می‌گذارد. در یک سو، استانی که با تابش سالانه بیش از ۵.۲ کیلووات‌ساعت بر مترمربع در روز، یکی از بهترین نقاط جهان برای تولید برق خورشیدی است و در صدور مجوز نیروگاه‌های خورشیدی رتبه نخست کشور را در اختیار دارد. در سوی دیگر، استانی که در تبدیل این مجوزها به برق واقعی، به رتبه چهارم کشور سقوط کرده و از استان‌های اصفهان و مرکزی عقب افتاده است.
این شکاف، در یک عدد به‌طور خلاصه نمایان می‌شود: صنایع و معادن کرمان متعهد شده‌اند تا پایان سال ۱۴۰۵ ظرفیت ۵۰۰ مگاواتی نیروگاه خورشیدی را وارد مدار کنند، اما پس از گذشت هفت ماه از سال، تنها ۵۰ مگاوات از این تعهد محقق شده است؛ یعنی دقیقاً ۱۰ درصد. همزمان، بزرگ‌ترین پروژه اقتصادی کشور در حوزه تولید سل‌های خورشیدی با سرمایه‌گذاری ۱۵ هزار میلیارد تومان در بخش ماهان کرمان کلید خورده است. پرسش راهبردی این است: چگونه استانی که هم بهترین آفتاب ایران را دارد و هم بزرگ‌ترین زنجیره تولید سل خورشیدی کشور را میزبانی می‌کند، در اتصال این ظرفیت به شبکه برق از سایر استانها عقب مانده است؟
بهشت خورشیدی ایران؛ منابعی که بی‌رقیب است
کرمان از نظر پتانسیل طبیعی تولید انرژی خورشیدی، در سطحی قرار دارد که بسیاری از کشورهای پیشرو در این صنعت تنها می‌توانند آرزوی آن را داشته باشند. میانگین تابش خورشیدی در کرمان ۶.۲۱ کیلووات‌ساعت بر مترمربع در روز ثبت شده است； رقمی که در مقایسه با میانگین آلمان حدود ۲.۳ کیلووات‌ساعت، بیش از دو برابر و نیم است. ایران به‌طور کلی با میانگین ۳۰۰ روز آفتابی در سال و تابش سالانه بیش از ۲۸۰۰ کیلووات‌ساعت بر مترمربع، یکی از قطب‌های بالقوه انرژی خورشیدی جهان شناخته می‌شود و کرمان در قلب این پتانسیل قرار دارد.
این مزیت طبیعی، در سال‌های اخیر به جذب سرمایه‌گذاری و صدور مجوزهای گسترده منجر شده است. تا مهرماه ۱۴۰۵، برای ۶۷۳۸ مگاوات ظرفیت نیروگاه خورشیدی در استان کرمان مجوز صادر شده و برای ۱۵۸۵ مگاوات قرارداد به ثبت رسیده است. معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار کرمان، تعهد سال ۱۴۰۵ استان را ۶۸۰ مگاوات اعلام کرده و هدف رسیدن به ظرفیت هزار مگاواتی خورشیدی تا پایان سال را ترسیم کرده است. در سطح ملی نیز ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر ایران از مرز ۶۰۰۰ مگاوات عبور کرده و هدف‌گذاری ۱۲۰۰۰ مگاواتی تا پایان سال ۱۴۰۵ دنبال می‌شود. کرمان در این معادله ملی، سهمی تعیین‌کننده دارد؛ سهمی که هنوز به طور کامل محقق نشده است.
کرمان با تابش سالانه بیش از ۵.۲ کیلووات‌ساعت بر مترمربع در روز، یکی از مستعدترین مناطق جهان برای تولید برق خورشیدی است و تا مهرماه ۱۴۰۵ برای ۶۷۳۸ مگاوات ظرفیت خورشیدی مجوز صادر کرده؛ رقمی که استان را در جایگاه نخست کشور قرار داده است.
وعده ۵۰۰ مگاواتی و واقعیت ۵۰ مگاواتی
داستان تعهد ۵۰۰ مگاواتی صنایع کرمان، یکی از روشن‌ترین نمونه‌های شکاف میان تصمیم‌گیری و اجرا در حوزه انرژی ایران است. بنگاه‌های بزرگ اقتصادی استان از جمله شرکت‌های مس، گل‌گهر و گهرزمین در جلسه‌ای با حضور معاون اول رئیس‌جمهور متعهد به راه‌اندازی نیروگاه‌های خورشیدی شده بودند， اما اجرای این تعهدات با عقب‌ماندگی جدی نسبت به برنامه زمان‌بندی‌شده مواجه شده است.
آمارها، عمق این عقب‌ماندگی را به‌وضوح نشان می‌دهند. تا ۲۵ مهرماه ۱۴۰۵، از ۵۰۰ مگاوات تعهدشده، تنها ۵۰ مگاوات وارد مدار شده و ۴۵۰ مگاوات دیگر هنوز محقق نشده است. معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار کرمان، عملکرد صنایع را «پایین‌تر از انتظار» ارزیابی کرده و از ابطال بیش از ۷۰ مگاوات قرارداد واگذاری زمین و پروانه غیرفعال نیروگاه‌های خورشیدی خبر داده است. این ابطال‌ها نشان می‌دهند که مسئله فقط کندی اجرا نیست؛ بخشی از ظرفیت‌ها حتی پس از دریافت زمین و مجوز، راکد مانده‌اند و دستگاه‌های نظارتی ناچار به خلع ید شده‌اند.
در سوی دیگر، بخشی از ظرفیت واقعاً وارد مدار شده است. ظرفیت خورشیدی استان کرمان در سال ۱۴۰۵ از مرز ۳۴۰ مگاوات عبور کرد و سپس به ۴۶۰ و در نهایت به ۴۷۰ مگاوات رسید؛ با پیش‌بینی عبور از ۵۰۰ مگاوات تا پایان سال. نیروگاه ۴۰ مگاواتی گل‌گهر در بهمن ۱۴۰۴ با سرمایه‌گذاری ۳.۷ هزار میلیارد تومان افتتاح شد و نیروگاه‌های ۲۵ مگاواتی شهربابک، ۲۰ مگاواتی راور و فازهای نخست رفسنجان و سیرجان نیز به شبکه متصل شدند. اما این موفقیت‌ها، فاصله میان وعده و واقعیت را در سطح کلان تعهد صنایع پنهان نمی‌کنند؛ فاصله‌ای که استاندار کرمان آن را «عقب‌ماندگی از استان‌های اصفهان و مرکزی» توصیف کرده است.
استان کرمان در اجرای پروژه‌ها به رتبه چهارم سقوط کرده و از اصفهان و مرکزی عقب افتاده است. صنایع و معادن کرمان متعهد به احداث ۵۰۰ مگاوات نیروگاه خورشیدی تا پایان سال شده‌اند، اما پس از هفت ماه تنها ۵۰ مگاوات وارد مدار شده و ۴۵۰ مگاوات دیگر محقق نشده است.
گلوگاه شبکه؛ جایی که خورشید به برق نمی‌رسد
علت اصلی این شکاف، به گفته استاندار کرمان، «مشکلات اتصال نیروگاه‌ها به شبکه برق» است. این جمله کوتاه، پرده از یک واقعیت فنی و ساختاری برمی‌دارد: ظرفیت شبکه انتقال و توزیع کرمان، همپای رشد مجوزها و ظرفیت تولید پیش نرفته است. بخشی از مشکلات مربوط به «فرآیندهای اداری، محدودیت‌های شبکه و زمان‌بندی اتصال» است و شرکت توزیع برق شمال استان اعلام کرده که برای رشد انرژی‌های تجدیدپذیر آمادگی کامل دارد، اما نیازمند «تقویت زیرساخت‌های اتصال به شبکه» است.
این محدودیت، در عمل به معنای آن است که سرمایه‌گذار حتی پس از تأمین زمین، مجوز و سرمایه، ممکن است ماه‌ها در انتظار اتصال به پست برق بماند. کمبود پست‌های ۱۳۲ کیلوولت و ظرفیت خطوط انتقال، از جمله موانعی هستند که در گزارش‌های محلی به آن‌ها اشاره شده است. همزمان، چالش‌های دیگری نیز وجود دارند: تأمین مالی، تخصیص ارز برای واردات تجهیزات، و ناهماهنگی در فرآیندهای اداری. به عبارت دیگر، مسئله کرمان یک عامل واحد نیست؛ تلاقی محدودیت شبکه، پیچیدگی دیوان‌سالاری و فشار هزینه‌هاست که چرخه تبدیل مجوز به برق را کند کرده است.
نکته تأمل‌برانگیز این است که همین شبکه، در تابستان با ناترازی برق و قطعی‌های مکرر صنایع مواجه است. صنایعی که قرار بود با احداث نیروگاه خورشیدی، بخشی از ناترازی را جبران کنند، خود در تأمین برق پایدار با مشکل روبه‌رو هستند. این دور باطل، ضرورت سرمایه‌گذاری همزمان در تولید و انتقال را برجسته می‌کند؛ زیرا بدون شبکه‌ای که توان جذب ظرفیت جدید را داشته باشد， حتی موفق‌ترین برنامه تولید خورشیدی نیز به برق قابل استفاده تبدیل نمی‌شود.
علت اصلی عقب ماندگی کرمان در برق خورشیدی، به گفته استاندار کرمان، مشکلات اتصال نیروگاه‌ها به شبکه برق است； محدودیت ظرفیت پست‌ها و خطوط انتقال، همراه با پیچیدگی‌های اداری و تأمین ارز، چرخه تبدیل مجوز به برق را کند کرده است.
از سل تا شبکه؛ زنجیره‌ای که در ماهان شکل می‌گیرد
در میان این تنگناها، یک تحول راهبردی در حال وقوع است که می‌تواند معادله بلندمدت کرمان را تغییر دهد. بزرگ‌ترین پروژه اقتصادی کشور در حوزه تولید سل‌های خورشیدی، با سرمایه‌گذاری ۱۵ هزار میلیارد تومان در بخش ماهان کرمان عملیات اجرایی خود را آغاز کرده است. این پروژه، کرمان را از یک مصرف‌کننده صرف فناوری خورشیدی به یک تولیدکننده زنجیره ارزش تبدیل می‌کند و می‌تواند وابستگی ایران به واردات سل و پنل خورشیدی را کاهش دهد.
در کنار این پروژه، نیروگاه ۱۰ مگاواتی ماهان ۱ در زمینی به مساحت ۱۵ هکتار و با سرمایه‌گذاری بالغ بر ۶۵۰۰ میلیارد ریال در حال احداث است و پروژه نیروگاه فتوولتاییک «خورشید دل ماهان» نیز با سرمایه‌گذاری ۱۲ میلیون یورو کلنگ‌زنی شده است. این مجموعه، یک خوشه صنعتی در حال شکل‌گیری را نشان می‌دهد که می‌تواند مزیت‌های اقتصادی مقیاس، انتقال دانش فنی و اشتغال تخصصی را برای استان به همراه داشته باشد.
با این حال، این زنجیره نیز در گرو عبور از همان گلوگاه اتصال به شبکه است. اگر تولید سل و پنل در ماهان رونق بگیرد اما نیروگاه‌های ناشی از آن نتوانند به شبکه متصل شوند، سرمایه‌گذاری در بالادست زنجیره نیز با تردید مواجه خواهد شد. به همین دلیل، پروژه ماهان را نمی‌توان جدا از اصلاح شبکه و تسریع در اتصال نیروگاه‌ها تحلیل کرد. کرمان در نقطه‌ای ایستاده که می‌تواند هم تولیدکننده فناوری باشد و هم مصرف‌کننده آن؛ اما تحقق این هر دو نقش، به یک تصمیم همزمان برای سرمایه‌گذاری در شبکه و رفع موانع اداری نیاز دارد.
بزرگ‌ترین پروژه اقتصادی کشور در تولید سل‌های خورشیدی با سرمایه‌گذاری ۱۵ هزار میلیارد تومان در ماهان کرمان کلید خورده و نیروگاه ۴۰ مگاواتی گل‌گهر نیز به بهره‌برداری رسیده است. آینده کرمان به عنوان قطب خورشیدی ایران، به تصمیم امروز برای سرمایه‌گذاری همزمان در تولید، شبکه و زنجیره ارزش وابسته است.
صنایع بزرگ؛ از مصرف‌کننده برق تا تولیدکننده انرژی
نقش صنایع بزرگ در معادله خورشیدی کرمان، فراتر از یک تعهد عددی است. شرکت‌هایی مانند گل‌گهر، مس و گهرزمین، سالانه سهم قابل توجهی از برق شبکه سراسری را مصرف می‌کنند و در شرایط ناترازی، بیشترین فشار را متحمل می‌شوند. احداث نیروگاه خورشیدی برای این صنایع، نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت راهبردی برای تضمین پایداری تولید و کاهش ریسک قطعی برق است.
تجربه گل‌گهر نشان می‌دهد که این مسیر عملی است. نیروگاه ۴۰ مگاواتی این شرکت با سرمایه‌گذاری ۳.۷ هزار میلیارد تومان به بهره‌برداری رسیده و هدف آن «تأمین بخشی از برق مورد نیاز از طریق انرژی پاک خورشیدی، توسعه زیرساخت‌های انرژی‌های تجدیدپذیر و مدیریت بهینه مصرف منابع تجدیدناپذیر» اعلام شده است. این پروژه، الگویی برای سایر صنایع است که نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری در خورشیدی می‌تواند هم به پایداری شبکه کمک کند و هم به کاهش هزینه‌های بلندمدت صنعت منجر شود.
اما تعمیم این الگو، نیازمند رفع موانع است. منتقدان به «سیاست‌های انحصارگرایانه دولت، کنار زدن بخش خصوصی از توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و مشکلات تخصیص ارز برای واردات تجهیزات» اشاره کرده‌اند. اگر صنایع بزرگ به‌عنوان بازیگران اصلی تولید انرژی دیده شوند، نه فقط مصرف‌کنندگان آن، سیاست‌گذاری باید به‌گونه‌ای طراحی شود که سرمایه‌گذاری آن‌ها در نیروگاه‌های تجدیدپذیر، از نظر اقتصادی و اداری، آسان‌تر و سریع‌تر از پرداخت قبض برق باشد. در غیر این صورت، تعهد ۵۰۰ مگاواتی می‌تواند به یک عدد نمادین دیگر تبدیل شود.
کرمان و امنیت انرژی ایران؛ آزمون تبدیل پتانسیل به قدرت
کرمان، در معادله امنیت انرژی ایران، تنها یک استان نیست؛ یک ذخیره راهبردی است. در شرایطی که کشور با ناترازی برق، محدودیت‌های ارزی و تحریم‌های فناوری دست‌وپنجه نرم می‌کند， توانایی کرمان در تبدیل آفتاب فراوان به برق پایدار، می‌تواند بخشی از فشار بر شبکه ملی را کاهش دهد و الگویی برای سایر استان‌های مستعد باشد. هدف‌گذاری ۱۲۰۰۰ مگاواتی تجدیدپذیرها تا پایان سال ۱۴۰۵، بدون سهم فعال کرمان قابل تحقق نیست.
از منظر راهبردی، سه اولویت برای ایران در قبال کرمان قابل شناسایی است. نخست، سرمایه‌گذاری هدفمند در ظرفیت شبکه انتقال و توزیع استان، به‌ویژه پست‌های ۱۳۲ کیلوولت و خطوط اتصال نیروگاه‌های خورشیدی، به‌عنوان پیش‌نیاز هرگونه توسعه ظرفیت. دوم، ساده‌سازی فرآیندهای اداری و تسریع در تخصیص ارز و تأمین تجهیزات，به‌گونه‌ای که سرمایه‌گذار از مرحله مجوز تا اتصال، با وقفه‌های غیرضروری مواجه نشود. سوم، تکمیل زنجیره ارزش داخلی از تولید سل در ماهان تا نیروگاه‌های خورشیدی در سراسر استان，تا کرمان نه فقط میزبان پروژه‌ها، بلکه مالک فناوری و ارزش افزوده آن باشد.
کرمان در سال ۱۴۰۵ هم رکورد مجوز زده و هم زنگ خطر اجرا را به صدا درآورده است. مجوز ۶۷۳۸ مگاواتی، ظرفیتی است که اگر به برق تبدیل شود，می‌تواند معادلات انرژی ایران را تغییر دهد. اما تجربه ۵۰ مگاوات از ۵۰۰ مگاوات نشان می‌دهد که پتانسیل طبیعی و مجوز کاغذی، بدون شبکه‌ای که آن را جذب کند، به برق و توسعه منجر نمی‌شود. تصمیم امروز برای رفع گلوگاه اتصال، تعیین‌کننده این است که کرمان به «پایتخت خورشیدی ایران» تبدیل شود یا به استانی که آفتابش را تنها بر کاغذ ذخیره کرده است.
نظر شما