بازار؛ گروه استان ها: اقتصاد ایران سال‌هاست با یک معادله دشوار دست‌وپنجه نرم می‌کند: رشد صنعت، نیاز فزاینده به برق را بالا می‌برد و شبکه‌ای که بر پایه سوخت فسیلی و نیروگاه‌های فرسوده بنا شده، در اوج تابستان به نقطه انفجار می‌رسد. ناترازی برق در تابستان ۱۴۰۴ به یکی از اصلی‌ترین موانع تولید تبدیل شد؛ صنایع فولاد، سیمان و آلومینیوم به کاهش اجباری مصرف و حتی تعطیلی بخشی از خطوط تولید تن دادند و هزینه‌های سنگینی بر زنجیره ارزش کشور تحمیل شد. اما در همین شرایط دشوار، استان مرکزی مسیری متفاوت را آزمود: مسیری که در آن، به‌جای اتکای صرف به شبکه سراسری، تولید برق به قلب صنعت و کشاورزی منتقل شد. نتیجه، رکوردی بود که کمتر کسی انتظار داشت: برای نخستین بار در کشور، تولید برق خورشیدی یک استان از حجم مصرف شبکه توزیع آن پیشی گرفت. اکنون پرسش راهبردی این است که آیا این تجربه می‌تواند به الگویی ملی برای رفع ناترازی انرژی تبدیل شود یا در حد یک دستاورد استانی باقی می‌ماند.
استان مرکزی در مهرماه ۱۴۰۵ برای نخستین بار در کشور، رکورد تولید برق خورشیدی بیش از مصرف شبکه توزیع را ثبت کرد: ۸۴۰ مگاوات تولید در برابر ۷۶۷ مگاوات مصرف.
رکوردی که در سکوت ثبت شد؛ ۸۴۰ در برابر ۷۶۷
در هفته پایانی مهرماه ۱۴۰۵، عددی منتشر شد که در میان انبوه اخبار اقتصادی کشور کمتر دیده شد، اما از نظر راهبردی، یکی از رویدادهای قابل توجه بود. قدرت‌الله ابک، معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری مرکزی، اعلام کرد که برای نخستین بار در کشور، میزان تولید انرژی خورشیدی در این استان از حجم مصرف شبکه توزیع پیشی گرفته است. بر اساس این گزارش، مصرف شبکه توزیع برق استان مرکزی در هفته مورد نظر ۷۶۷ مگاوات ثبت شد، در حالی که تولید انرژی خورشیدی به ۸۴۰ مگاوات رسید. این ۷۳ مگاوات مازاد، صرفاً یک عدد نمادین نیست؛ معنای عملی آن این است که استان مرکزی در بازه‌هایی از شبانه‌روز، نه‌تنها به شبکه سراسری فشار وارد نکرده، بلکه به عنوان یک تولیدکننده خالص برق پاک عمل کرده است. این دستاورد در حالی رقم خورد که ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی استان از حدود سه مگاوات در ابتدای فعالیت دولت به حدود ۹۴۰ مگاوات رسیده و پیش‌بینی شده بود که تا پایان شهریورماه به هزار مگاوات برسد؛ ظرفیتی که به گفته استاندار مرکزی، معادل یک نیروگاه اتمی بوشهر است و با مشارکت بیش از ۹۰ درصدی بخش خصوصی ایجاد شده است. استان مرکزی اکنون حدود ۲۰ درصد برق خورشیدی کشور را تولید می‌کند و رتبه نخست ملی را در این حوزه در اختیار دارد.
ظرفیت خورشیدی استان مرکزی از سه مگاوات در ابتدای دولت به حدود ۹۴۰ مگاوات رسیده و رتبه نخست کشور را در اختیار دارد. این دستاورد نشان می‌دهد که یک استان صنعتی با برنامه‌ریزی هدفمند می‌تواند در بازه‌هایی از سال به تولیدکننده خالص برق پاک تبدیل شود.
صنعتی که نفسش به شماره افتاده بود؛ ناترازی برق و هزینه‌های پنهان آن
برای درک اهمیت این رکورد، باید به وضعیت صنایع استان مرکزی در ماه‌های گرم سال بازگشت. استان مرکزی یکی از قطب‌های صنایع انرژی‌بر کشور است و حدود ۸۳ تا ۸۵ درصد برق آن در بخش صنعت و کشاورزی مصرف می‌شود. این ترکیب، استان را در برابر ناترازی برق به‌شدت آسیب‌پذیر می‌کند. در تابستان ۱۴۰۵، محدودیت تأمین برق واحدهای صنعتی به دو روز در هفته رسید و پیش‌بینی می‌شد که این محدودیت به بازه عصر تا نیمه‌شب نیز گسترش یابد. صنایع فولاد و سیمان استان به مدت سه هفته حداقل ۹۰ درصد کاهش بار مصرفی را تجربه کردند و شرکت آلومینیوم اراک (ایرالکو) مصرف برق خود را ۱۰۰ مگاوات کاهش داد. گزارش‌ها از خارج شدن ۱۰۰ دیگ از مدار در کارخانه آلومینیوم اراک حکایت داشت؛ رویدادی که به‌تنهایی می‌تواند ماه‌ها ظرفیت تولید را مختل کند. در چنین شرایطی، توسعه برق خورشیدی برای صنایع استان نه یک انتخاب زیست‌محیطی لوکس، بلکه یک ضرورت بقا بود. استاندار مرکزی در نشست با واحدهای صنعتی، صریح‌ترین هشدار را داد: اگر واحدهای صنعتی تا ابتدای خردادماه ۱۴۰۵ حداقل ۲ مگاوات از برق مصرفی خود را از طریق نیروگاه خورشیدی تأمین نکنند، در تابستان هیچ تعهدی برای تأمین برق آن‌ها وجود نخواهد داشت. این سیاست «خودتأمینی اجباری»، صنایع را از موضع انفعال خارج کرد و به بازیگران فعال تولید انرژی تبدیل نمود.
استاندار مرکزی با الزام صنایع به تأمین حداقل ۲ مگاوات از برق مصرفی خود از طریق خورشیدی، صنعت را از موضع انفعال خارج کرد و به بازیگر فعال تولید انرژی تبدیل نمود.
کشاورزان به شبکه برق متصل شدند؛ انقلابی خاموش در چاه‌های آب
در کنار صنایع بزرگ، بخش کشاورزی استان مرکزی نیز به یکی از محورهای اصلی توسعه خورشیدی تبدیل شد. تا آبان‌ماه ۱۴۰۵، ۹۲ چاه کشاورزی به پنل خورشیدی مجهز شده و برق آن‌ها روی مدار قرار گرفته بود و حدود ۱۹ چاه دیگر نیز در حال ساخت نیروگاه خورشیدی بودند. در پنج‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵، ۷۶۵ کیلووات برق در ۱۳ نیروگاه خورشیدی بخش کشاورزی در مدار تولید قرار گرفت و ۱۴۸ درخواست دیگر با ظرفیت حدود ۷.۴ مگاوات برای دریافت تسهیلات به بانک کشاورزی معرفی شدند. اما نوآوری اصلی، سازوکار مالی این طرح است: کشاورزانی که پنل خورشیدی نصب می‌کنند، در ساعات پیک از پنج ساعت خاموشی معاف می‌شوند و می‌توانند برق مازاد خود را بر اساس قرارداد تضمینی ۲۰ ساله به دولت بفروشند. نرخ تضمینی خرید برق خورشیدی در سال ۱۴۰۵ حدود ۵ هزار و ۸۵۴ تومان به ازای هر کیلووات ساعت اعلام شده است؛ رقمی که بازگشت سرمایه را برای کشاورزان قابل پیش‌بینی می‌کند. این ترکیب «معافیت از خاموشی به‌علاوه درآمد تضمینی»، یک انگیزه دوگانه قدرتمند ایجاد کرده و کشاورزی را از مصرف‌کننده منفعل برق به تولیدکننده فعال آن تبدیل نموده است.
کشاورزان استان مرکزی با نصب پنل خورشیدی بر ۹۲ چاه آب، به شبکه برق متصل شده‌اند و ۱۹ چاه دیگر در حال تجهیز است. سازوکار تشویقی شامل معافیت از پنج ساعت خاموشی در ساعات پیک و قرارداد تضمینی ۲۰ ساله خرید برق است.
از ۳ مگاوات تا 1۰۰۰ مگاوات؛ نقشه راهی که جلوتر از برنامه پیش می‌رود
مسیر توسعه خورشیدی استان مرکزی، یک طرح سه‌ساله با اهداف مشخص است. بر اساس برنامه‌ریزی وزارت نیرو، ظرفیت تولید برق خورشیدی استان باید در پایان سال ۱۴۰۵ به ۱۸۰۰ مگاوات و در سال ۱۴۰۶ به ۲۷۰۰ مگاوات برسد تا مجموع ظرفیت به پنج هزار مگاوات برسد. استان مرکزی اکنون با تولید حدود هزار مگاوات، نه‌تنها از برنامه جلوتر است، بلکه رتبه نخست کشور را در اختیار دارد و روند اجرایی پروژه‌ها «جلوتر از برنامه پیش‌بینی‌شده» در حال پیشروی است. زیرساخت زمین نیز برای این جهش فراهم شده است: تاکنون ۷٬۲۲۶ هکتار زمین برای نصب پنل‌های خورشیدی به متقاضیان واگذار شده و عملیات اجرایی ساخت بیش از ۲٬۵۰۰ مگاوات نیروگاه در سطح استان در دست اقدام است. افتتاح نیروگاه ۱۰۰ مگاواتی خورشیدی محلات به عنوان بزرگ‌ترین نیروگاه خورشیدی کشور، گام بعدی این مسیر است. آنچه این اعداد را از یک برنامه تبلیغاتی متمایز می‌کند، ترکیب بازیگران است: بیش از ۹۰ درصد اقدامات با مشارکت بخش خصوصی انجام شده و دولت نقش تسهیل‌گر و تضمین‌کننده خرید را ایفا کرده است، نه سرمایه‌گذار اصلی.
برنامه سه‌ساله استان مرکزی برای رسیدن به پنج هزار مگاوات ظرفیت خورشیدی تا پایان ۱۴۰۶ در حال اجراست و استان اکنون جلوتر از زمان‌بندی حرکت می‌کند.
الگویی برای ایران؛ خورشید به‌جای مازوت در معادله امنیت انرژی
تجربه استان مرکزی، فراتر از یک دستاورد استانی، یک درس راهبردی برای کل اقتصاد ایران دارد. کشور با ناترازی برق در حدود ۱۱ هزار مگاوات در اوج مصرف روبه‌روست و بخش قابل توجهی از این ناترازی با سوزاندن مازوت در نیروگاه‌ها و تحمیل آلودگی بر کلانشهرها جبران می‌شود. استان مرکزی نشان داد که با یک برنامه سه‌ساله، مشارکت بخش خصوصی، اتصال کشاورزان به شبکه و الزام صنایع به خودتأمینی، می‌توان در مدت کوتاه ظرفیتی معادل یک نیروگاه اتمی به مدار آورد. نکته کلیدی این است که این ظرفیت، برخلاف نیروگاه‌های فسیلی، سوخت مصرف نمی‌کند، آب نیاز ندارد و در شرایط پدافندی نیز آسیب‌پذیری کمتری دارد؛ استاندار مرکزی صریحاً به «اهمیت پدافندی و زیست‌محیطی» این نیروگاه‌ها اشاره کرده است. اگر این الگو در استان‌های دارای پتانسیل تابشی بالا—مانند یزد، کرمان، فارس و سیستان و بلوچستان—تکرار شود، ایران می‌تواند نه‌تنها از بحران خاموشی صنعتی عبور کند، بلکه به یک تولیدکننده منطقه‌ای تجهیزات و دانش فنی نیروگاه‌های خورشیدی تبدیل شود. چالش اصلی، تداوم تأمین مالی و رفع موانع اتصال به شبکه است؛ موضوعی که معاون عمرانی استانداری مرکزی نیز به آن اشاره کرده و از پیگیری مستمر با سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر (ساتبا) برای رفع موانع سرمایه‌گذاران خبر داده است. اگر این مسیر با ثبات سیاستی و شفافیت مقرراتی همراه شود، خورشید می‌تواند به ستون اصلی امنیت انرژی ایران در دهه پیش‌رو تبدیل شود.
نظر شما