بازار؛ گروه استان ها: صنعت زیتون ایران این روزها دو خبر مهم را همزمان تجربه می‌کند؛ یکی افتتاح بزرگ‌ترین باغ یکپارچه زیتون کشور در شهرستان طارم استان زنجان و دیگری کاهش چشمگیر واردات محصولات زیتون از شش هزار تن به ۲۲ تن در سال گذشته. این دو رویداد در کنار هم، تصویری از یک چرخش راهبردی در کشاورزی ایران ترسیم می‌کنند: گذار از واردکننده‌ای وابسته به بازارهای اروپایی به تولیدکننده‌ای که به دنبال سهم‌بری در بازار جهانی «طلای سبز» است.
باغ یکپارچه ۵۰۴ هکتاری طارم که عصر پنجشنبه ۳۰ مهر ۱۴۰۵ با حضور استاندار زنجان به بهره‌برداری رسید، تنها یک پروژه کشاورزی نیست. این طرح با سرمایه‌گذاری دو هزار و ۸۵۰ میلیارد ریال، کاشت ۱۱۰ هزار اصله نهال زیتون (۷۰ هزار اصله زیتون سبز و ۴۰ هزار اصله زیتون روغنی) و سازماندهی ۵۷۲ نفر از اهالی روستاهای هزاررود و آستاکل در قالب شرکت تعاونی «نگین‌دشت هزاررود»، نمونه‌ای از الگوی اقتصاد مقاومتی مبتنی بر مشارکت مردمی و سرمایه‌گذاری هدفمند است. هدف اعلام‌شده، ایجاد دو هزار فرصت شغلی و تغییر الگوی کشت سنتی به شیوه‌های نوین تولید است.
صنعت زیتون ایران این روزها دو خبر مهم را همزمان تجربه می‌کند؛ یکی افتتاح بزرگ‌ترین باغ یکپارچه زیتون کشور در شهرستان طارم استان زنجان و دیگری کاهش چشمگیر واردات محصولات زیتون از شش هزار تن به ۲۲ تن در سال گذشته.
طارم؛ قلب تپنده زیتون ایران با ۱۸ هزار هکتار باغ
طارم پیش از این نیز جایگاه ممتاز خود را در صنعت زیتون ایران تثبیت کرده بود. مدیرکل جهاد کشاورزی استان زنجان می‌گوید سطح باغ‌های زیتون استان از حدود ۲۴۰ هکتار در آغاز برنامه توسعه در دهه ۷۰ به بیش از ۱۸ هزار هکتار رسیده و زنجان با تولید بیش از ۴۰ درصد زیتون کشور، جایگاه نخست را در اختیار دارد. طارم به تنهایی حدود نیمی از تولید زیتون ایران را به خود اختصاص داده و ۱۳۷ واحد فرآوری زیتون در آن فعال است. ظرفیت صنایع تبدیلی منطقه حدود ۱۰۰ هزار تن برآورد می‌شود، در حالی که تولید زیتون طارم در سال جاری حدود ۵۰ هزار تن پیش‌بینی شده است.
این ظرفیت مازاد فرآوری، یک پیام روشن دارد: طارم دیگر تنها یک منطقه کشاورزی نیست، بلکه به یک هاب صنعتی در زنجیره ارزش زیتون تبدیل شده است. با این حال، چالش اصلی همچنان باقی است؛ بخش قابل‌توجهی از محصول به صورت فله و خام فروخته می‌شود و ارزش افزوده اصلی نصیب واسطه‌ها و بازارهای مقصد می‌شود. افتتاح باغ یکپارچه ۵۰۴ هکتاری با تمرکز بر زیتون روغنی، دقیقاً در همین نقطه گام برداشته است: افزایش سهم مواد اولیه کیفی برای روغن‌کشی و کاهش وابستگی به خام‌فروشی.
جدول: شاخص‌های کلیدی صنعت زیتون ایران (۱۴۰۵)
| شاخص |
مقدار/پیش‌بینی |
| تولید کل زیتون کشور |
بیش از ۱۵۰ هزار تن |
| تولید روغن زیتون |
حدود ۸ تا ۱۱ هزار تن |
| سهم تولید داخل از نیاز روغن |
حدود ۷۰ درصد |
| واردات محصولات زیتون (چهار سال قبل) |
۶ هزار تن |
| واردات محصولات زیتون (سال گذشته) |
۲۲ تن |
| سطح باغ‌های زیتون زنجان |
بیش از ۱۸ هزار هکتار |
| سهم زنجان از تولید کشور |
بیش از ۴۰ درصد |
| ظرفیت فرآوری طارم |
حدود ۱۰۰ هزار تن |
| صادرات فعلی زیتون کشور |
حدود ۲۰ هزار تن |
| هدف صادرات زیتون |
بیش از ۴۰ هزار تن |
منابع: وزارت جهاد کشاورزی، سازمان جهاد کشاورزی زنجان، شورای ملی زیتون
سازماندهی ۵۷۲ نفر از اهالی روستاهای هزاررود و آستاکل در قالب شرکت تعاونی «نگین‌دشت هزاررود»، نمونه‌ای از الگوی اقتصاد مقاومتی مبتنی بر مشارکت مردمی و سرمایه‌گذاری هدفمند است. هدف اعلام‌شده، ایجاد دو هزار فرصت شغلی و تغییر الگوی کشت سنتی به شیوه‌های نوین تولید است.
بازار جهانی در پیچ عرضه و تقاضا؛ فرصت طلایی برای ایران
در حالی که ایران ظرفیت تولید خود را گسترش می‌دهد، بازار جهانی روغن زیتون دستخوش تحولی بنیادین شده است. پیش‌بینی‌های فصل ۲۰۲۶/۲۷ نشان می‌دهد تولید جهانی روغن زیتون به ۳. ۵ تا ۳. ۶۵ میلیون تن برسد، در حالی که مصرف حدود ۳. ۲۵ میلیون تن برآورد می‌شود؛ یعنی بازار با مازاد عرضه نسبت به تقاضا مواجه خواهد شد. اسپانیا به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده جهان، با افزایش ۲۳ درصدی تولید به حدود ۱. ۶ میلیون تن بازگشته و همین امر فشار نزولی شدیدی بر قیمت‌ها وارد کرده است. قیمت هر کیلوگرم روغن زیتون فوق‌بکر از اوج ۹ یورو به محدوده ۳. ۵ تا ۳. ۹ یورو سقوط کرده و پیش‌بینی می‌شود به ۳. ۵ یورو نیز برسد.
این وضعیت برای مصرف‌کنندگان خبر خوبی است، اما برای تولیدکنندگان ایرانی یک پیام دوگانه دارد. از یک سو، کاهش قیمت جهانی می‌تواند انگیزه صادرات را کاهش دهد. از سوی دیگر، مزیت نسبی ایران در هزینه‌های تولید پایین‌تر نسبت به اروپا، در شرایطی که قیمت‌های جهانی نرمال می‌شوند، می‌تواند به رقابت‌پذیری محصول ایرانی در بازارهای منطقه کمک کند. کارشناسان تأکید می‌کنند که در فصل فراوانی عرضه، تمایز محصول از طریق کیفیت، برند و اصالت جغرافیایی اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. طارم با اقلیم مدیترانه‌ای محصور در البرز و آب رودخانه قزل‌اوزن، دقیقاً همان اصالت جغرافیایی را دارد که می‌تواند مبنای برندسازی «زیتون طارم» در بازارهای صادراتی باشد.
هم‌اکنون حدود ۷۰ درصد روغن زیتون مورد نیاز کشور در داخل تولید می‌شود و سال گذشته بیش از هفت هزار تن روغن بکر و فرابکر در کشور تولید شده است. ۴۲ کارخانه تولید روغن با ظرفیت اسمی ۱۰۰ هزار تن در سال در کشور فعال‌اند.
از واردات شش‌هزار تنی تا خودکفایی ۷۰ درصدی؛ روایت یک جهش
شاید مهم‌ترین دستاورد راهبردی سال‌های اخیر، نه افتتاح یک باغ، بلکه تغییر مسیر تجارت زیتون ایران باشد. وزیر جهاد کشاورزی اعلام کرده است که واردات محصولات زیتون از شش هزار تن در چهار سال قبل به ۲۲ تن در سال گذشته کاهش یافته و واردات روغن زیتون نیز در راستای حمایت از تولید داخل مدیریت شده است. هم‌اکنون حدود ۷۰ درصد روغن زیتون مورد نیاز کشور در داخل تولید می‌شود و سال گذشته بیش از هفت هزار تن روغن بکر و فرابکر در کشور تولید شده است. ۴۲ کارخانه تولید روغن با ظرفیت اسمی ۱۰۰ هزار تن در سال در کشور فعال‌اند.
این آمار یک واقعیت مهم را نشان می‌دهد: ایران در تأمین روغن زیتون به خودکفایی نسبی رسیده و اکنون در آستانه تبدیل شدن از «واردکننده» به «صادرکننده» قرار دارد. مجوز صادرات روغن زیتون در حال بررسی است و هدف‌گذاری برای افزایش صادرات زیتون از ۲۰ هزار تن فعلی به بیش از ۴۰ هزار تن در سال‌های آینده انجام شده است. با این حال، تحقق این هدف بدون عبور از گردنه خام‌فروشی و تقویت برندسازی ممکن نیست. در حال حاضر ۳۳ واحد کنسروسازی با ظرفیت ۱۹ هزار تن و ۱۴ واحد روغن‌کشی با ظرفیت تولید ۲۶ هزار تن روغن در استان زنجان فعال است، اما اتکا به فروش فله همچنان سهم تولیدکننده از ارزش نهایی را کاهش می‌دهد.
ایران در تأمین روغن زیتون به خودکفایی نسبی رسیده و اکنون در آستانه تبدیل شدن از «واردکننده» به «صادرکننده» قرار دارد. مجوز صادرات روغن زیتون در حال بررسی است و هدف‌گذاری برای افزایش صادرات زیتون از ۲۰ هزار تن فعلی به بیش از ۴۰ هزار تن در سال‌های آینده انجام شده است.
صادرات به روسیه، عراق و خلیج فارس؛ دیپلماسی کشاورزی در عمل
برنامه صادرات مستقیم زیتون طارم از مهر ۱۴۰۵ آغاز شده و پیش‌بینی می‌شود ۲۰ هزار تن «طلای سبز» طارم به کشورهای روسیه، ارمنستان، عراق و کشورهای حوزه خلیج فارس صادر شود. این مقاصد، اتفاقاً همان بازارهایی هستند که ایران در سال‌های اخیر بر تقویت پیوندهای تجاری با آنها تمرکز کرده است. روسیه به عنوان بازار بزرگ واردکننده مواد غذایی، عراق به دلیل همسایگی و اشتراکات فرهنگی و کشورهای خلیج فارس به واسطه قدرت خرید بالا، سه ضلع یک مثلث صادراتی برای محصولات کشاورزی ایران هستند. صادرات محصولات کشاورزی ایران در سال ۱۴۰۵ به حدود هشت میلیارد دلار رسیده و ظرفیت افزایش آن به ۸. ۵ تا ۱۵ میلیارد دلار نیز مطرح شده است. زیتون و روغن زیتون می‌تواند سهمی هرچند کوچک اما ارزشمند از این سبد صادراتی را به خود اختصاص دهد، به ویژه که ایران در مقایسه با تولیدکنندگان اروپایی هزینه‌های تولید پایین‌تری دارد و کیفیت روغن‌های تولیدی نیز مورد تأیید کارشناسان است.
توسعه باغ‌های زیتون در اراضی شیب‌دار، اهدافی فراتر از تولید را دنبال می‌کند: کنترل فرسایش خاک، استفاده بهینه از منابع آب سطحی و ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی که از کانون‌های مهم امنیت اجتماعی و اقتصادی ایران هستند.
تأثیر بر ایران؛ از امنیت غذایی تا اقتدار منطقه‌ای
اهمیت افتتاح باغ ۵۰۴ هکتاری طارم را باید در چارچوب کلان‌تر امنیت غذایی و اقتصاد مقاومتی ایران تحلیل کرد. کشوری که سال‌ها با تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های تجاری مواجه بوده، هر هکتار باغ مثمر و هر لیتر روغن تولید داخل، به مثابه یک ذخیره راهبردی در برابر نوسانات بازارهای جهانی و فشارهای سیاسی است. کاهش واردات محصولات زیتون به ۲۲ تن و رسیدن به خودکفایی ۷۰ درصدی در روغن زیتون، یعنی ایران در یکی از اقلام غذایی حساس، وابستگی خارجی خود را به حداقل رسانده است. علاوه بر این، توسعه باغ‌های زیتون در اراضی شیب‌دار، اهدافی فراتر از تولید را دنبال می‌کند: کنترل فرسایش خاک، استفاده بهینه از منابع آب سطحی و ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی که از کانون‌های مهم امنیت اجتماعی و اقتصادی ایران هستند.
از منظر راهبردی، زیتون می‌تواند به یکی از ابزارهای دیپلماسی کشاورزی ایران در منطقه تبدیل شود. صادرات به روسیه و کشورهای خلیج فارس، پیوندهای اقتصادی را تقویت می‌کند و در شرایطی که فشارهای بین‌المللی بر تجارت ایران وجود دارد، بازارهای منطقه‌ای به عنوان دریچه‌های اطمینان‌بخش عمل می‌کنند. با این حال، تحقق کامل این چشم‌انداز مستلزم رفع موانع زیرساختی، تسهیل صدور گواهی‌های بهداشتی، تقویت برندسازی و کاهش اتکا به خام‌فروشی است؛ همان چالش‌هایی که مدیرکل جهاد کشاورزی زنجان نیز به آنها اذعان کرده است. اگر این گام‌ها به درستی برداشته شود، طارم می‌تواند از یک منطقه کشاورزی به یک «برند ملی» در بازار جهانی زیتون تبدیل شود و الگویی برای سایر زنجیره‌های کشاورزی ایران باشد.
نظر شما