بازار؛ گروه استان ها: همدان با تولید سالانه حدود ۵۵ تا ۶۰ هزار تن سیر، ۸۰ هزار تن گردو و جایگاه نخست کشور در تصفیه و بستهبندی کشمش، یکی از قطبهای کشاورزی ایران به شمار میرود؛ با این حال، بخش قابل توجهی از این محصولات بهصورت خام یا فله از استان خارج میشود و در مقصد نهایی، با برند تولیدکنندگان سایر استانها یا شرکتهای خارجی به بازار عرضه میگردد. مسئله اصلی، کمبود تولید نیست؛ بلکه ناتمام ماندن زنجیره ارزش از مزرعه تا سفره جهانی است.
همدان با تولید سالانه حدود ۵۵ تا ۶۰ هزار تن سیر، ۸۰ هزار تن گردو و ظرفیت برجسته در فرآوری کشمش، از قطبهای اصلی کشاورزی کشور است؛ اما بخش مهمی از این محصولات بهصورت خام یا فله از استان خارج میشود و در بازارهای مقصد با برند دیگران عرضه میگردد.
سه محصول، یک الگوی تکرارشونده
سیر، گردو و کشمش همدان سه محصول راهبردی و صادراتی استان هستند که هر یک از مزیت طبیعی، تجربه تولید و شهره بودن در بازارهای منطقهای برخوردارند. بر پایه دادههای سازمان جهاد کشاورزی استان، تولید سیر همدان سالانه حدود ۵۵ تا ۶۰ هزار تن است، گردو نیز با تولید حدود ۸۰ هزار تن استان را در رتبه نخست کشور قرار میدهد و ملایر با بیش از ۴۸ واحد تصفیه و بستهبندی، رتبه نخست کشور در این حوزه را دارد.
با این حال، آمار صادرات نشان میدهد که ارزش افزوده این محصولات بهطور کامل در استان ماندگار نمیشود. بر اساس آمارهای سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، همدان ۲۳۵ هزار تن انواع محصولات کشاورزی به ارزش بیش از ۳۳۴ میلیون دلار صادر کرده که کشمش، سیر و گردو در میان اقلام اصلی آن قرار دارند؛ اما بخشی از این صادرات در قالب محصول خام، فله یا با هویت تجاری غیرهمدانی انجام میشود.
| محصول |
ظرفیت تولید سالانه |
مزیت استان |
حلقه ضعیف اصلی |
| سیر |
۵۵ تا ۶۰ هزار تن |
کیفیت، عطر و طعم ممتاز، رتبه نخست کشور |
فرآوری و برندسازی محدود |
| گردو |
حدود ۸۰ هزار تن |
رتبه نخست تولید کشور، شهرت گردوی تویسرکان |
بستهبندی، صادرات مستقیم و ثبت هویت برند |
| کشمش |
ظرفیت فرآوری بالا در ملایر |
رتبه نخست تصفیه و بستهبندی کشور |
وابستگی به واسطهها و برندهای بیرونی |
منابع رسمی استان تأکید میکنند که همدان در تولید گردو رتبه نخست کشور را دارد و سالانه حدود ۸۰ هزار تن از این محصول تولید میکند. همچنین تولید سیر استان حدود ۵۵ تا ۶۰ هزار تن برآورد میشود و بیش از ۱۰ هزار نفر در حوزه فرآوری سیر فعالیت دارند.
گردوی تویسرکان با کیفیت شناختهشده جهانی، فاقد زنجیره صادرات مستقیم و آمار رسمی شفاف است و بخشی از صادرات آن در قالب چمدانی و تهلنجی انجام میشود؛ وضعیتی که سهم کشاورز و برند محلی را کاهش میدهد.
سیر همدان؛ کیفیت جهانی، هویت نامعلوم
سیر همدان یکی از شناختهشدهترین محصولات کشاورزی کشور است. سطح زیرکشت این محصول در استان حدود ۴,۵۰۰ هکتار و متوسط عملکرد آن حدود ۱۵ تن در هکتار اعلام شده است؛ در سال گذشته ۵۸,۷۵۵ تن سیر برداشت شد و برای سال جاری تولید نزدیک به ۶۰ هزار تن پیشبینی شده است.
شهرستان همدان بهتنهایی حدود ۱۹,۵۰۰ تن سیر تولید میکند و مسئولان جهاد کشاورزی، کیفیت، طعم و عطر این محصول را ظرفیتی برای حضور در بازارهای داخلی و خارجی میدانند. اما مسئله این است که کیفیت محصول، بهتنهایی به معنای سهم بیشتر از بازار جهانی نیست؛ آنچه قیمت و سهم بازار را تعیین میکند، بستهبندی استاندارد، ردیابی محصول، برند قابل اعتماد، شبکه توزیع و توانایی صادرات مستقیم است.
در حال حاضر سالانه حدود ۱۰ هزار تن سیر در واحدهای فرآوری استان فرآوری میشود و بیش از ۱۰ هزار نفر در این حوزه فعالیت دارند. این رقم نشان میدهد زیرساخت اولیه وجود دارد، اما نسبت فرآوری به تولید کل، همچنان نشان میدهد که بخش مهمی از محصول بهصورت خام یا با حداقل ارزش افزوده از استان خارج میشود.
ایجاد «شهرک تخصصی سیر» با هدف فرآوری، بستهبندی و صادرات، گامی مهم برای تغییر این الگو است. اگر این طرح با تمرکز بر برند مشترک «سیر همدان»، استانداردهای صادراتی، آزمایشگاههای کنترل کیفیت و پلتفرم صادرات مستقیم همراه شود، میتواند از سیر همدان یک محصول صادراتی با هویت مشخص بسازد.
کشمش ملایر با بیش از ۴۸ واحد تصفیه و بستهبندی، رتبه نخست کشور را در این حوزه دارد و سهم قابل توجهی از صادرات غیرنفتی استان همدان را به خود اختصاص داده است؛ اما چالش اصلی، تبدیل ظرفیت فرآوری به برند صادراتی مستقل است.
گردوی تویسرکان؛ برند جهانی در انتظار صادرات مستقیم
تویسرکان با بیش از ۸ هزار هکتار باغ گردو، سالانه بهطور میانگین ۲۱ هزار تن گردو تولید میکند و کیفیت این محصول در سطح بینالمللی شناخته شده است. پیشبینی شده امسال ۲۴ هزار تن گردو در این شهرستان تولید شود؛ رقمی که نشان میدهد تویسرکان همچنان یکی از ستونهای اصلی تولید گردوی کشور است.
اما زنجیره ارزش گردوی تویسرکان با یک پارادوکس روبهروست: محصولی با شهرت جهانی، اما فاقد آمار رسمی و شفاف از صادرات مستقیم. گزارشهای محلی تصریح میکنند که بخش عمده صادرات گردوی تویسرکان بهصورت چمدانی و تهلنجی انجام میشود و آمار رسمی قابل اتکایی از حجم صادرات آن وجود ندارد.
این وضعیت سه پیامد دارد: نخست، کشاورز و باغدار در پایین زنجیره باقی میماند و سود اصلی را واسطهها دریافت میکنند؛ دوم، برند «گردوی تویسرکان» در بازارهای خارجی بهراحتی قابل جعل و سوءاستفاده است؛ و سوم، استان از فرصت ایجاد اشتغال در بستهبندی، لجستیک، بازرگانی، تبلیغات و بازاریابی دیجیتال محروم میماند.
گردوی تویسرکان باید از یک نام جغرافیایی به یک برند صادراتی تبدیل شود؛ برندی که با بستهبندی یکنواخت، استاندارد وزن، تاریخ برداشت، کد ردیابی و حضور در بازارهای هدف، هویت خود را حفظ کند. تجربه نشان داده که محصولات کشاورزی بدون برند، در نهایت به مواد اولیه بازارهای دیگر تبدیل میشوند، نه کالای نهایی با حاشیه سود بالا.
کشمش ملایر؛ ظرفیت فرآوری بالا، چالش مالکیت برند
ملایر در حوزه تصفیه و بستهبندی کشمش رتبه نخست کشور را دارد و بیش از ۴۸ واحد تصفیه و بستهبندی در این شهرستان فعالاند. کشمش ملایر دارای نشان جغرافیایی ثبت جهانی است و به بازارهای اروپای شرقی، کشورهای حوزه خلیج فارس، عراق و برخی کشورهای حوزه یورو صادر میشود.
انگور ملایر نیز پایه این زنجیره ارزش است. این شهرستان با بیش از ۱۲ هزار هکتار باغ انگور، سالانه ۳۰۴ هزار تن انگور تولید میکند که حدود ۷۰ درصد آن به کشمش تبدیل میشود. این یعنی ملایر نهتنها تولیدکننده محصول است، بلکه ظرفیت قابل توجهی در تبدیل انگور به کشمش، شیره، سرکه و سایر فرآوردههای ارزشافزوده دارد.
با این وجود، چالش اصلی کشمش ملایر، تبدیل ظرفیت فرآوری به قدرت برندسازی و صادرات مستقیم است. در صورتی که عمده محصول از طریق واسطههای بیناستانی یا شرکتهای خارجی عرضه شود، برند نهایی در بازار مقصد، نام همدان یا ملایر نخواهد بود؛ حتی اگر کیفیت محصول از ملایر تأمین شده باشد.
بر پایه آمارهای منتشرشده، کشمش ملایر سهم بالایی در صادرات غیرنفتی استان دارد و از ۲۹۰ میلیون دلار صادرات استان همدان، ۷۲ میلیون دلار مربوط به کشمش ملایر است. این عدد نشان میدهد کشمش میتواند موتور اصلی صادرات کشاورزی استان باشد، به شرط آنکه زنجیره صادرات از مالکیت تولیدکننده و برند محلی عبور کند.
صنایع تبدیلی؛ فرصتی که باید فعال شود
همدان در حال حاضر ۴۶۲ واحد فعال در حوزه ذخیرهسازی، نگهداری، فرآوری و صنایع تبدیلی محصولات کشاورزی دارد که مجموع ظرفیت آنها بیش از ۴.۶ میلیون تن است. همچنین بیش از ۱۰۸ واحد سردخانهای با ظرفیت حدود ۳۳۰ هزار تن در استان فعالیت میکنند.
برنامه توسعه این بخش نیز جدی است: مجوز ۲۸۰ واحد جدید صادر شده و قرار است تعداد واحدهای صنایع تبدیلی استان تا پایان برنامه هفتم توسعه به بیش از ۷۴۰ واحد و ظرفیت آنها به بیش از ۷.۵ میلیون تن برسد. در نیمه نخست سال نیز ۴۶ مجوز در حوزه صنایع تبدیلی و غذایی صادر شده که از این میان، ۹ پروانه بهرهبرداری با ظرفیت ۱۱۰,۷۹۰ تن و ۳۷ جواز تأسیس با ظرفیت ۱۳۲,۴۱۵ تن صادر شده است.
| شاخص |
وضعیت فعلی |
هدف تا پایان برنامه هفتم |
| واحدهای صنایع تبدیلی |
۴۶۲ واحد |
بیش از ۷۴۰ واحد |
| ظرفیت صنایع تبدیلی |
بیش از ۴.۶ میلیون تن |
بیش از ۷.۵ میلیون تن |
| اشتغال مستقیم |
حدود ۱۰ هزار نفر |
حدود ۱۴ هزار نفر |
| سردخانهها |
بیش از ۱۰۸ واحد، ۳۳۰ هزار تن |
توسعه ظرفیت نگهداری و کاهش ضایعات |
این ظرفیتها نشان میدهد همدان از نظر زیرساخت فیزیکی، آماده حرکت به سمت اقتصاد فرآوریمحور است. اما سرمایهگذاری در سردخانه و کارخانه، بدون توسعه بازاریابی، طراحی بستهبندی، حضور در نمایشگاههای بینالمللی و ایجاد برند صادراتی، صرفاً ظرفیت نگهداری را افزایش میدهد؛ نه سهم استان را از ارزش نهایی محصول.
همدان ۴۶۲ واحد صنایع تبدیلی فعال با ظرفیت بیش از ۴.۶ میلیون تن دارد و برنامه دارد تا پایان برنامه هفتم توسعه، این تعداد را به بیش از ۷۴۰ واحد و ظرفیت را به بیش از ۷.۵ میلیون تن برساند.
چرا برند همدان جا نمیماند؟
ریشه مسئله در چند حلقه از زنجیره ارزش است. نخست، فرهنگ فروش محصول خام و فله هنوز در بخشی از بازار غالب است؛ چراکه فروش سریع، ریسک نگهداری را کاهش میدهد، هرچند سود کشاورز را نیز محدود میکند. دوم، واحدهای فرآوری کوچک و متوسط اغلب توان مالی و تخصصی لازم برای حضور مستقیم در بازارهای صادراتی را ندارند.
سوم، بستهبندی صادراتی نیازمند سرمایهگذاری در طراحی، چاپ، آزمون کیفیت، رعایت الزامات بهداشتی و ردیابی است. چهارم، برندسازی یک محصول کشاورزی، کار یک کشاورز یا یک واحد بستهبندی بهتنهایی نیست؛ نیازمند ائتلاف تولیدکننده، فرآور، صادرکننده، تشکل صنفی، دانشگاه، رسانه و دولت است.
در گردوی تویسرکان، ضعف آمار رسمی صادرات و گسترش فروش چمدانی، نشان میدهد که بخشی از محصول از مسیرهای غیررسمی یا غیرقابل ردیابی خارج میشود. این وضعیت علاوه بر کاهش درآمد رسمی استان، امکان سیاستگذاری دقیق، حمایت هدفمند و معرفی برند واقعی گردوی تویسرکان را نیز دشوار میکند.
توسعه برندسازی، بستهبندی استاندارد و صادرات مستقیم میتواند سیر، گردو و کشمش همدان را از محصول خام به کالای صادراتی با ارزش افزوده بالا و هویت ملی تبدیل کند.
از خامفروشی تا قدرت صادراتی
برای ایران، مسئله همدان فراتر از یک موضوع استانی است. کشورهایی که در صادرات محصولات کشاورزی موفقاند، معمولاً بر زنجیره ارزش، برند ملی و صادرات مستقیم تمرکز دارند؛ نه بر فروش حجم بالای محصول خام. همدان میتواند به یکی از نمادهای این تغییر الگو تبدیل شود.
اگر سیر، گردو و کشمش همدان با برند استانی و ملی عرضه شوند، سه دستاورد مهم حاصل میشود: افزایش درآمد ارزی، ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی و تقویت امنیت غذایی از مسیر تولید باکیفیت. همچنین تقویت برندهای منطقهای، بخشی از ارزش افزوده را از واسطههای خارجی به تولیدکننده و فرآور ایرانی بازمیگرداند.
تجربه کشمش ملایر نشان میدهد که ثبت نشان جغرافیایی و توسعه واحدهای فرآوری، میتواند پایهای برای حضور در بازارهای خارجی ایجاد کند. اما مرحله بعدی، تبدیل این مزیت به برندهای صادراتی قابل رقابت است؛ برندهایی که در بازار عراق، روسیه، کشورهای حاشیه خلیج فارس و اروپا، به نام خود شناخته شوند.
نقشه راه؛ از مزرعه تا برند جهانی
برای خروج از این معما، همدان به یک برنامه جامع زنجیره ارزش نیاز دارد که در آن تولید، فرآوری، بستهبندی، لجستیک، برندسازی و صادرات بهصورت یکپارچه دیده شود. محورهای پیشنهادی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- ایجاد کنسرسیوم صادراتی سیر، گردو و کشمش همدان با مشارکت تولیدکنندگان، فرآوران و صادرکنندگان
- ثبت و صیانت از برندهای جمعی «سیر همدان»، «گردوی تویسرکان» و «کشمش ملایر» در بازارهای هدف
- توسعه بستهبندی صادراتی استاندارد با کد ردیابی، تاریخ برداشت و اطلاعات کیفیت
- راهاندازی پلتفرم دیجیتال صادرات مستقیم برای اتصال باغدار و فرآور به خریدار خارجی
- توسعه آزمایشگاههای کنترل کیفیت، باقیمانده سموم و استانداردهای صادراتی
- ایجاد شهرک تخصصی سیر با تمرکز بر فرآوری، بستهبندی و صادرات
- حمایت از برندهای خصوصی و تعاونیهای صادراتی بهجای تکیه بر واسطههای بیناستانی
- اجرای کمپین رسانهای ملی و بینالمللی برای معرفی برندهای واقعی محصولات همدان
همدان هماکنون ۴۶۲ واحد صنایع تبدیلی فعال دارد و برنامه دارد این تعداد را به بیش از ۷۴۰ واحد برساند. اگر این توسعه با برندسازی و صادرات مستقیم همراه شود، استان میتواند از «تولیدکننده بزرگ» به «بازارکننده جهانی» تبدیل شود.








نظر شما