بازار؛ گروه استان ها: استان همدان، که روزگاری به‌عنوان قطب کشاورزی و صنایع تبدیلی غرب کشور شناخته می‌شد، در سال‌های اخیر مسیر تازه‌ای را در پیش گرفته است. آمارهای رسمی منتشرشده در سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که این استان موفق به جذب ۵۶ میلیون دلار سرمایه‌گذاری خارجی در حوزه‌های تولید فیلتر هوا، قطعات پنل خورشیدی، خمیر الکترود، مواد اولیه لعاب کاشی، صنایع تبدیلی میوه و ریخته‌گری فولاد شده است. سرمایه‌گذاران این طرح‌ها از کشورهای امارات متحده عربی، ترکیه و چین هستند و پروژه‌ها در شهرستان‌های همدان، تویسرکان، اسدآباد، کبودراهنگ و ملایر با پیش‌بینی اشتغالزایی ۶۲۰ نفر کلید خورده‌اند. این ارقام در حالی منتشر می‌شود که مدیرکل امور اقتصادی و دارایی استان از پیگیری ۸۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری جدید دیگر خبر داده و همدان را در زمره استان‌های پیشرو کشور در جذب سرمایه خارجی معرفی کرده است.
اما آمار کلان، تنها بخشی از تصویر است. پرسش انتقادی که نخبگان اقتصادی و مدیران صنعتی باید به آن پاسخ دهند این است: آیا این سرمایه‌ها به تولید واقعی، انتقال فناوری و تکمیل زنجیره ارزش در داخل استان منجر می‌شوند، یا صرفاً اعداد و ارقامی هستند که در جدول مجوزها ثبت می‌شوند و در عمل به سرنوشت واحدهای راکد دچار می‌گردند؟ گزارش پیشرو، با تکیه بر تازه‌ترین داده‌های رسمی و تحلیل‌های اقتصادی، ابعاد مختلف این سرمایه‌گذاری‌ها را بررسی می‌کند.
همدان در سال ۱۴۰۴ موفق به جذب ۵۶ میلیون دلار سرمایه‌گذاری خارجی در حوزه‌های تولید فیلتر هوا، قطعات پنل خورشیدی، خمیر الکترود، مواد اولیه لعاب کاشی، صنایع تبدیلی میوه و ریخته‌گری فولاد شده است.
نقشه سرمایه‌گذاری؛ از ملایر تا اسدآباد
برای درک دقیق تراز سرمایه‌گذاری خارجی در همدان، باید جزئیات پروژه‌ها را از منظر جغرافیایی و بخشی واکاوی کرد. بر اساس گزارش‌های رسمی، سرمایه‌گذاری چین در حوزه ریخته‌گری فولاد در شهرستان اسدآباد با حجم ۱۳.۶ میلیون دلار و اشتغالزایی ۱۰۰ نفر در حال اجراست. در همین شهرستان، پروژه دیگری با سرمایه‌گذاری ۲۰ میلیون دلاری چین در تولید قطعات پنل خورشیدی تعریف شده که نزدیک به ۳۰۰ نفر اشتغال مستقیم ایجاد خواهد کرد و در مرحله تحویل زمین و نصب زیرساخت‌ها قرار دارد. ترکیه نیز در صنایع تبدیلی میوه با ۱.۵ میلیون دلار و اشتغال ۲۰ نفر و در تولید خودروهای دیزلی در ملایر با ۳.۵ میلیون دلار حضور دارد.
علاوه بر این، شرکت چینی زاگرس مواد ساینا در شهرک صنعتی شماره یک ملایر با سرمایه‌گذاری ۸ میلیون دلاری اقدام به احداث کارخانه تولید خمیر الکترود کربنی کرده است که با اشتغال ۱۱۰ نفر، در راستای توسعه زنجیره صنایع پایین‌دستی مواد کربنی و ارتقای توان تولید داخل در حوزه فولاد و متالورژی تعریف شده است. پروژه مهم دیگر، شرکت آلیاژ نیرومند مشرق زمین در اسدآباد است که با ۱۸.۵ میلیون دلار سرمایه خارجی از چین و اشتغال ۳۰۰ نفر، به تولید فروسیلیکو منگنز—از مواد اولیه راهبردی صنعت فولاد—اختصاص دارد و می‌تواند جایگاه همدان را در زنجیره تأمین صنایع فلزی کشور تقویت کند.
جدول زیر خلاصه‌ای از مهم‌ترین پروژه‌های سرمایه‌گذاری خارجی مصوب در همدان را نشان می‌دهد:
| کشور سرمایه‌گذار |
حوزه سرمایه‌گذاری |
محل اجرا |
حجم سرمایه‌گذاری (میلیون دلار) |
اشتغال پیش‌بینی‌شده (نفر) |
مرحله اجرا |
| چین |
تولید قطعات پنل خورشیدی |
اسدآباد |
۲۰ |
۳۰۰ |
تحویل زمین و نصب زیرساخت |
| چین |
ریخته‌گری فولاد |
اسدآباد |
۱۳.۶ |
۱۰۰ |
تجهیز کارگاه و اجرا |
| چین |
تولید فروسیلیکو منگنز |
اسدآباد |
۱۸.۵ |
۳۰۰ |
در حال راه‌اندازی |
| چین |
خمیر الکترود کربنی |
ملایر |
۸ |
۱۱۰ |
در حال احداث |
| ترکیه |
صنایع تبدیلی میوه |
همدان |
۱.۵ |
۲۰ |
آغاز بهره‌برداری |
| ترکیه |
تولید خودروهای دیزلی |
ملایر |
۳.۵ |
-- |
مراحل مختلف اجرا |
این توزیع جغرافیایی نشان می‌دهد که شهرستان اسدآباد به کانون اصلی سرمایه‌گذاری چینی در استان تبدیل شده و حوزه‌های انرژی خورشیدی، فولاد و مواد کربنی، ستون‌های اصلی این سرمایه‌گذاری‌ها را تشکیل می‌دهند. نکته قابل توجه آن است که ۷۲ درصد از کل سرمایه‌گذاری‌های خارجی مصوب استان در شهرستان همدان متمرکز بوده و اسدآباد با ۱۵ درصد، ملایر با هفت درصد، کبودراهنگ با سه درصد و بهار با دو درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. این تمرکز، اگرچه از منظر زیرساختی قابل توجیه است، اما پرسش‌هایی درباره توزیع متوازن منافع توسعه در سراسر استان ایجاد می‌کند.
سرمایه‌گذاران خارجی طرح‌ها از کشورهای امارات، ترکیه و چین هستند و پروژه‌ها در شهرستان‌های همدان، تویسرکان، اسدآباد، کبودراهنگ و ملایر با پیش‌بینی اشتغالزایی ۶۲۰ نفر کلید خورده‌اند.
ترکیه در صدر؛ چین در جایگاه سوم
یکی از یافته‌های کمتر مورد توجه قرارگرفته درباره سرمایه‌گذاری خارجی همدان، ترکیب کشورهای سرمایه‌گذار است. برخلاف تصور رایج که چین را بازیگر اصلی می‌داند، آمارهای رسمی نشان می‌دهد که ترکیه با اختصاص ۶۷ درصد از حجم کل سرمایه‌گذاری‌های مصوب استان، پیشتاز است. پس از ترکیه، امارات متحده عربی با ۶ درصد، چین و کره جنوبی هر کدام با دو درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. این ترکیب نشان می‌دهد که همدان توانسته است توجه طیف متنوعی از سرمایه‌گذاران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای را جلب کند؛ اما سهم دو درصدی چین در حجم کل، در تناقض با تمرکز رسانه‌ای بر پروژه‌های چینی به نظر می‌رسد.
با این حال، در سال ۱۴۰۴، پروژه‌های چینی سهم قابل‌توجهی از اشتغالزایی و تنوع بخشی را به خود اختصاص داده‌اند. پروژه ۲۰ میلیون دلاری پنل خورشیدی در اسدآباد با ۳۰۰ فرصت شغلی و پروژه ۱۸.۵ میلیون دلاری فروسیلیکو منگنز با ۳۰۰ فرصت شغلی، از جمله بزرگ‌ترین طرح‌های اشتغالزا در استان محسوب می‌شوند. این در حالی است که ترکیه با وجود سهم بالای سرمایه‌گذاری، عمدتاً در صنایع تبدیلی کشاورزی و خودروسازی متمرکز شده که از نظر ارزش افزوده و انتقال فناوری، سطح متفاوتی را نمایندگی می‌کنند.
از منظر راهبرد کلان جمهوری اسلامی ایران، این تنوع سرمایه‌گذاران یک مزیت استراتژیک محسوب می‌شود. وابستگی به یک کشور واحد، ریسک‌های ژئوپلیتیک و اقتصادی را افزایش می‌دهد، در حالی که تنوع بخشی به منابع سرمایه، قدرت چانه‌زنی و تاب‌آوری اقتصاد استان را تقویت می‌کند. همدان با جذب سرمایه از ترکیه، امارات، چین و کره جنوبی، الگویی از دیپلماسی اقتصادی چندجانبه را در سطح استانی به نمایش گذاشته است.
مدیرکل امور اقتصادی و دارایی استان از پیگیری ۸۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری جدید دیگر خبر داده و همدان را در زمره استان‌های پیشرو کشور در جذب سرمایه خارجی معرفی کرده است.
از مجوز تا تولید؛ فاصله‌ای که باید پیموده شود
پرسش بنیادین درباره سرمایه‌گذاری خارجی همدان، همان پرسشی است که درباره فولاد زاگرس قروه مطرح شد: چه تعداد از پروژه‌های دارای مجوز، به تولید واقعی و پایدار می‌رسند؟ مدیرکل امور اقتصادی و دارایی استان اعلام کرده که پروژه‌ها در مراحل مختلف تجهیز کارگاه، اجرا و آغاز بهره‌برداری قرار دارند. این عبارت، اگرچه نشان‌دهنده پیشرفت است، اما شفافیت کافی درباره نسبت پروژه‌های تکمیل‌شده به پروژه‌های در حال اجرا ارائه نمی‌دهد.
تجربه ملی نشان می‌دهد که فاصله میان «مجوز» و «تولید» می‌تواند سال‌ها به طول انجامد. در استان همدان نیز، اگرچه آمارها از رشد ۶۷ درصدی سرمایه‌گذاری خارجی مصوب در دولت چهاردهم نسبت به دوره پیش از آن خبر می‌دهد و مجموع ۳۰ طرح با حجم ۳۴۵ میلیون و ۱۸۰ هزار دلار و پیش‌بینی اشتغالزایی برای ۳۳۰۰ نفر به تصویب رسیده است، اما تحقق کامل این اشتغال و سرمایه، نیازمند رفع موانع ساختاری است. موانعی که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: تأمین سرمایه در گردش، زیرساخت‌های آب و برق و گاز، بوروکراسی اداری و نوسانات ارزی.
نکته مثبت آن است که استان همدان در حوزه شفافیت مجوزها گام‌های قابل‌توجهی برداشته است. از بهمن‌ماه ۱۴۰۳، صدور تمامی مجوزهای کسب‌وکار در استان به‌صورت الکترونیکی انجام می‌شود و هیچ مجوز کاغذی یا دستی معتبر نیست. تاکنون ۲۹۵ هزار درخواست مجوز در استان ثبت شده که از این تعداد بیش از ۲۳۷ هزار مجوز صادر شده است. این اقدام، اگرچه به‌خودی‌خود کافی نیست، اما گامی در جهت کاهش رانت و فساد اداری و تسهیل ورود سرمایه‌گذاران محسوب می‌شود. با این حال، شاخص کلیدی که باید در گزارش‌های آینده پیگیری شود، نسبت پروژه‌های تکمیل‌شده و بهره‌برداری‌شده به کل پروژه‌های مصوب است؛ شاخصی که تعیین می‌کند آیا ۵۶ میلیون دلار سرمایه خارجی، به تولید ناخالص داخلی و اشتغال پایدار استان افزوده شده یا صرفاً به آمار مجوزها اضافه شده است.
ترکیه با ۶۷ درصد از حجم کل سرمایه‌گذاری‌های مصوب استان همدان پیشتاز است و پس از آن امارات با ۶ درصد، چین و کره جنوبی هر کدام با دو درصد قرار دارند.
پیوند با زنجیره فولاد و انرژی؛ مزیت‌های راهبردی همدان
نگاهی به ماهیت پروژه‌های سرمایه‌گذاری خارجی همدان نشان می‌دهد که این استان در حال یافتن جایگاهی تازه در زنجیره ارزش صنایع کشور است. پروژه ریخته‌گری فولاد در اسدآباد، پروژه فروسیلیکو منگنز و کارخانه خمیر الکترود کربنی در ملایر، همگی حلقه‌هایی از زنجیره فولاد و متالورژی را تکمیل می‌کنند. همدان با برخورداری از ذخایر معدنی و موقعیت جغرافیایی مناسب در کریدور غرب کشور، می‌تواند به‌عنوان یک قطب پشتیبان برای صنعت فولاد کشور عمل کند؛ صنعتی که به گفته کارشناسان، تأمین مواد اولیه راهبردی مانند فروسیلیکو منگنز و الکترود کربنی، یکی از گلوگاه‌های اصلی آن است.
در حوزه انرژی نیز، پروژه ۲۰ میلیون دلاری تولید قطعات پنل خورشیدی در اسدآباد، هم‌راستا با سیاست‌های کلان کشور در توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر تعریف می‌شود. ایران با چالش ناترازی برق و وابستگی به سوخت‌های فسیلی روبه‌روست و توسعه صنعت خورشیدی، یکی از راهبردهای اصلی دولت برای تنوع بخشی به سبد انرژی محسوب می‌شود. سرمایه‌گذاری چین در این حوزه، علاوه بر اشتغالزایی، می‌تواند به انتقال فناوری و بومی‌سازی تولید قطعات پنل خورشیدی در کشور کمک کند. همچنین پروژه تولید فیلتر هوا و خمیر الکترود، نشان‌دهنده حرکت به سمت صنایعی با ارزش افزوده بالاتر و وابستگی کمتر به مواد خام است.
با این حال، برای تحقق کامل این مزیت‌ها، همدان نیازمند زیرساخت‌های تکمیلی است. تأمین پایدار برق صنعتی، حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای، و توسعه شهرک‌های تخصصی صنعتی، پیش‌شرط‌های تحقق اشتغال ۶۲۰ نفری و سرمایه‌گذاری ۵۶ میلیون دلاری هستند. بدون این زیرساخت‌ها، خطر آن وجود دارد که پروژه‌ها در مرحله تجهیز کارگاه متوقف شوند و به سرنوشت واحدهای راکدی دچار گردند که سال‌ها سرمایه ملی را بلاتکلیف نگه داشته‌اند.
پروژه‌های چینی در سال ۱۴۰۴ سهم قابل‌توجهی از اشتغالزایی داشته‌اند: پروژه ۲۰ میلیون دلاری تولید قطعات پنل خورشیدی در اسدآباد با ۳۰۰ فرصت شغلی و پروژه ۱۸.۵ میلیون دلاری فروسیلیکو منگنز با ۳۰۰ فرصت شغلی، از بزرگ‌ترین طرح‌های اشتغالزای استان محسوب می‌شوند. این تنوع سرمایه‌گذاران، از منظر راهبرد کلان، یک مزیت استراتژیک برای کاهش ریسک و تقویت تاب‌آوری اقتصاد استان تلقی می‌شود.
اقتصاد همدان و راهبردهای کلان
پرونده سرمایه‌گذاری خارجی همدان، فراتر از یک آمار استانی، در چارچوب راهبرد کلان جمهوری اسلامی ایران در شرایط تحریم و فشارهای اقتصادی بیرونی قابل تحلیل است. جذب ۵۶ میلیون دلار سرمایه خارجی در سال ۱۴۰۴، در حالی که کشور با محدودیت‌های بانکی و نقل‌وانتقالات ارزی مواجه است، نشان‌دهنده آن است که دیپلماسی اقتصادی و ایجاد مشوق‌های قانونی می‌تواند سرمایه‌گذاران خارجی را به فعالیت در ایران ترغیب کند. همدان با رشد ۶۷ درصدی سرمایه‌گذاری مصوب در دولت چهاردهم و ثبت ۳۴۵ میلیون دلار سرمایه‌گذاری در دو دوره، الگویی از مدیریت استانی فعال در حوزه جذب سرمایه را ارائه می‌دهد.
از منظر امنیت اقتصادی و اجتماعی، سرمایه‌گذاری در استان‌های غرب کشور—که با نرخ‌های بالای بیکاری و شاخص فلاکت روبه‌رو هستند—می‌تواند به کاهش فشارهای معیشتی و تقویت انسجام ملی کمک کند. اشتغالزایی ۶۲۰ نفری پروژه‌های همدان، اگرچه در مقیاس ملی رقم بزرگی نیست، اما در اقتصاد محلی و در مناطقی که گزینه‌های شغلی محدود است، می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی داشته باشد. نکته مهم آن است که این سرمایه‌گذاری‌ها عمدتاً در حوزه‌های صنعتی و معدنی متمرکز شده‌اند که از نظر راهبرد اقتصاد مقاومتی، اولویت‌دار محسوب می‌شوند.
با این وجود، درس اصلی پرونده همدان برای سیاست‌گذاران ملی آن است که جذب سرمایه خارجی، نقطه پایان نیست، بلکه نقطه آغازی است که نیازمند نظارت مستمر، رفع موانع و تضمین بهره‌برداری پایدار است. تجربه فولاد زاگرس قروه نشان داد که سرمایه‌گذاری کلان بدون سازوکار نظارتی و تضمین تولید، می‌تواند به یک دارایی راکد و یک پرونده باز برای سال‌ها تبدیل شود. اگر همدان بتواند پروژه‌های ۵۶ میلیون دلاری خود را به تولید پایدار برساند، این استان می‌تواند به الگویی برای سایر استان‌های کشور در جذب سرمایه خارجی و تبدیل آن به ارزش افزوده واقعی تبدیل شود؛ الگویی که در آن، سرمایه خارجی نه یک عدد در جدول آمار، بلکه موتور محرکه اشتغال، انتقال فناوری و تقویت زنجیره ارزش ملی است.
نظر شما