بازار؛ گروه استان ها: آمارهای رسمی گمرک جمهوری اسلامی ایران تصویری از یک فروپاشی تدریجی اما بیسابقه ارائه میدهند. صادرات فرش دستباف ایران در سال ۱۴۰۴ به ۴۲ میلیون دلار رسیده است؛ این رقم در سال ۱۳۷۳ بالغ بر ۲ میلیارد و ۱۱۲ میلیون دلار بود. به بیان دیگر، ارزش صادرات این هنر-صنعت در سه دهه اخیر به حدود یکپنجاهم کاهش یافته است. آمار ۱۰ ماهه گمرک در سال ۱۴۰۴ نیز رقم ۳۰ میلیون و ۴۰۰ هزار دلار و وزن یک هزار و ۷۳۷ تن را ثبت کرده که خود نشانه فاصله گرفتن از ظرفیتهای واقعی صنعت است.
این سقوط در حالی رخ میدهد که بازار جهانی فرش دستباف در مسیر رشد قرار دارد. ارزش این بازار در سال ۲۰۲۴ حدود ۹۵۹ میلیون دلار برآورد شده و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۲ از مرز ۲ میلیارد دلار عبور کند؛ رشدی با نرخ سالانه نزدیک به ۹ درصد. ایران که در دهه ۱۹۹۰ حدود ۴۴ درصد از صادرات غیرنفتی کشور را از طریق فرش تأمین میکرد، امروز سهمی بسیار محدودتر از این بازار در حال گسترش دارد. مسئله دیگر اینکه صادرات رسمی ثبتشده، تنها بخشی از واقعیت است؛ برخی کارشناسان با احتساب صادرات غیررسمی و مسیرهای جایگزین، رقم واقعی صادرات را حدود ۳۰۰ میلیون دلار برآورد میکنند. با این حال، حتی این برآورد خوشبینانه نیز در برابر استانداردهای تاریخی صنعت فرش ایران، نشانهای از عقبنشینی بزرگ است.
صادرات فرش دستباف ایران در سال ۱۴۰۴ به ۴۲ میلیون دلار رسیده است؛ رقمی که در برابر ۲ میلیارد و ۱۱۲ میلیون دلار سال ۱۳۷۳، کاهشی بیسابقه را نشان میدهد.
تبریز در مرکز طوفان؛ ۳۰ درصد تولید، ۴۰ درصد ارزش، اما صادرات نزدیک به صفر
آذربایجان شرقی و به تبع آن تبریز، قلب تپنده فرش نفیس ایران است. استان سالانه بیش از ۳۰ درصد فرش دستباف کشور را تولید میکند و به دلیل تمرکز بر فرشهای نفیس، نزدیک به ۴۰ درصد ارزش اقتصادی فرش کشور را در اختیار دارد. نام تبریز همواره مترادف با ظرافت، اصالت و رجشمار بالا بوده است، اما این برند تاریخی اکنون در یکی از حساسترین بزنگاههای خود قرار دارد. رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و بافندگان فرش تبریز تصریح کرده است که اکثر کارگاههای فرش به دلیل افزایش قیمت مواد اولیه تعطیل شدهاند و بازار فرش ایران در اختیار چینیها، پاکستانیها و هندیها قرار گرفته است.
جدول زیر ابعاد این بحران را در دو سطح ملی و استانی نشان میدهد:
| شاخص |
وضعیت فعلی (۱۴۰۴) |
نقطه اوج تاریخی |
| صادرات فرش دستباف ایران |
حدود ۴۲ میلیون دلار |
۲ میلیارد و ۱۱۲ میلیون دلار (۱۳۷۳) |
| سهم ایران از بازار جهانی |
حدود ۷ درصد |
حدود ۴۰ درصد (دهه ۱۹۹۰) |
| بافندگان و شاغلان آذربایجان شرقی |
حدود ۲۰۰ هزار نفر (با بیکاری گسترده) |
— |
| کارگاههای تعطیلشده در آذربایجان شرقی |
۴۰۰ کارگاه و ۱۲۰۰ مغازه |
— |
| میانگین سنی بافندگان |
در حال افزایش؛ نسل دهه ۷۰ به بعد کمتر وارد میشود |
— |
منبع: گمرک ایران، مرکز ملی فرش، اداره کل صمت آذربایجان شرقی و گزارشهای صنفی
این جدول یک واقعیت انکارناپذیر را آشکار میکند: تبریز از نظر ظرفیت تولید و ارزش برند، همچنان در جایگاه ممتاز قرار دارد، اما صادرات و اشتغال آن در سراشیبی قرار گرفته است. استاندار آذربایجان شرقی و نمایندگان مجلس نیز بارها نسبت به این وضعیت هشدار دادهاند. رئیس مجمع نمایندگان آذربایجان شرقی اعلام کرده است که کاهش صادرات فرش دستباف، بیکاری ۲۰۰ هزار بافنده استان و تعطیلی ۴۰۰ کارگاه و یکهزار و ۲۰۰ مغازه فروش فرش را در پی داشته است.
سقوط صادرات فرش در حالی رخ میدهد که بازار جهانی فرش دستباف با ارزشی نزدیک به ۹۵۹ میلیون دلار در سال ۲۰۲۴ و پیشبینی رشد تا بیش از ۲ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۲، در مسیر گسترش قرار دارد. سهم ایران از این بازار در دهه ۱۹۹۰ حدود ۴۰ درصد بود، اما امروز به حدود ۷ درصد کاهش یافته است.
۲۰۰ هزار بافنده بیکار و نسلی که پشت دار قالی نمینشیند
بُعد انسانی بحران فرش تبریز، به مراتب نگرانکنندهتر از اعداد صادراتی است. آذربایجان شرقی با دارا بودن بیش از ۲۰۰ هزار شاغل مستقیم و غیرمستقیم در حوزه فرش و تأمین معاش حدود ۵۰۰ هزار نفر از صنایع وابسته، هنوز یکی از قطبهای اصلی این حوزه در کشور محسوب میشود. با این حال، روند نزولی تولید و صادرات، معیشت این جمعیت عظیم را به خطر انداخته است. رئیس اداره فرش اداره کل صنعت، معدن و تجارت آذربایجان شرقی با اشاره به اینکه حدود ۲۰۰ هزار نفر در استان از این حوزه ارتزاق میکنند، تأکید کرده است که میانگین سنی بافندگان افزایش یافته و متولدین دهه ۷۰ به بعد کمتر وارد این حوزه میشوند.
این جمله به تنهایی زنگ خطر یک بحران نسلی را به صدا درمیآورد. بیش از ۷۰ درصد بافندگان فرش به دلیل مشکلات اقتصادی از شغل خود کنارهگیری کردهاند. تولیدکنندگان باسابقه تبریزی نیز هشدار میدهند که بسیاری از بافندگان به دلیل نبود صرفه اقتصادی، کار را کنار گذاشتهاند و اگر حمایتها بهموقع نباشد، فرش اصیل تبریز با خطر کمرنگ شدن مواجه میشود. کاهش شدید صادرات، تعطیلی کارگاهها و مغازهها، و افزایش سن بافندگان، زنجیرهای از واکنشهای منفی را ایجاد کرده که خروجی آن، از دست رفتن سرمایه انسانی و دانش بومی قالیبافی تبریز است؛ دانشی که انتقال آن به نسل بعدی، به دلیل نبود انگیزه اقتصادی، عملاً متوقف شده است.
آذربایجان شرقی سالانه بیش از ۳۰ درصد فرش دستباف کشور را تولید میکند و نزدیک به ۴۰ درصد ارزش اقتصادی فرش ایران را در اختیار دارد. با این حال، کاهش صادرات به بیکاری ۲۰۰ هزار بافنده، تعطیلی ۴۰۰ کارگاه و یکهزار و ۲۰۰ مغازه فروش فرش در استان منجر شده است.
گرانی مواد اولیه و تحریم داخلی؛ دو تیغه قیچی بر گلوی تولید
فعالان صنعت فرش تبریز، مشکلات را در چند محور مشخص خلاصه میکنند: نبود بیمه پایدار، گرانی مواد اولیه، تحریم و آنچه «تحریم داخلی» خوانده میشود، و کاهش علاقه نسل جوان به قالیبافی. در حوزه مواد اولیه، آمارها از افزایش چشمگیر قیمت حکایت دارد. رئیس کمیسیون فرش اتاق بازرگانی قم از التهاب بازار مواد اولیه و افزایش بیش از ۵۰ درصدی قیمت ابریشم در مدت یک ماه به دلیل اختلال در ثبت سفارش و ورود این ماده اولیه خبر داده است. قیمت ابریشم وارداتی نیز از کیلویی ۴۰۰ هزار تومان در سال گذشته به یک میلیون تومان و بیشتر رسیده است. در یک بازه زمانی طولانیتر، قیمت مواد اولیه تولید فرش ۳۰۰ تا ۴۰۰ درصد افزایش یافته و ابریشم از کیلویی ۵۲ هزار تومان به ۳۵۰ هزار تومان و پشم از کیلویی ۱۷ هزار تومان به ۵۰ هزار تومان رسیده است.
در کنار گرانی مواد اولیه، مسئله «تحریم داخلی» به عنوان یک مانع ساختاری مطرح میشود. رئیس اتحادیه تولیدکنندگان فرش تبریز تأکید کرده است که به دلیل تحریمها، صادرات فرش کمتر از ۴۰ میلیون دلار بوده و آنچه صادرات را متوقف کرده، تحریم داخلی است. برخی فعالان صنفی نیز با اشاره به پیمانسپاریهای ارزی غیرکارشناسی و بخشنامههای متناقض، معتقدند که بازارهایی که تجار ایرانی سالها با تلاش ایجاد کرده بودند، یکشبه از دست رفت. این ترکیب از فشار خارجی و موانع داخلی، فضای تنفسی تولیدکننده و صادرکننده را به حداقل رسانده است. در چنین شرایطی، حتی برندی به اعتبار فرش تبریز نیز نمیتواند بدون رفع گلوگاههای ساختاری، جایگاه از دست رفته خود را بازیابد.
برند تبریز در «گردنه سخت صادرات» قرار دارد و این وضعیت، مهمترین قطب فرش نفیس ایران را در معرض فرسایش قرار داده است.
بازار جهانی در دست رقبا؛ هند ۱.۳ میلیارد دلار، ایران ۴۲ میلیون دلار
تصویر رقابتی بازار جهانی فرش دستباف، عمق عقبماندگی ایران را آشکارتر میکند. هند با صادراتی بیش از ۱.۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳، بزرگترین صادرکننده فرش دستباف جهان است و حدود ۴۰ درصد بازار جهانی را در اختیار دارد. چین، نپال، ترکیه و پاکستان نیز با تولید فرشهای ارزانقیمت و بازاریابی قوی، سهم بیشتری از بازار جهانی را تصاحب کردهاند. کشورهایی مانند هند و پاکستان به دلیل بهرهگیری از نیروی کار ارزانتر و سهولت دسترسی به بازارهای جهانی، حضور پررنگتری پیدا کردهاند و با «کپی» نقشههای ایرانی، محصولات مشابه را با قیمت پایینتر عرضه میکنند.
این رقبا نه تنها در بازارهای بینالمللی، بلکه در بازار داخلی ایران نیز نفوذ کردهاند. گزارشها حاکی است که ایران حتی بخشی از بازار داخلی خود را به رقبای خارجی واگذار کرده و فرشهایی از هند، ترکیه و چین وارد میشود. برخی فعالان صنفی تأکید میکنند که فرشهای هندی و پاکستانی به صورت غیرقانونی و قاچاق وارد کشور میشود و اخیراً فرش دستباف چینی نیز به میزان کم وارد بازار شده است. این وضعیت یک پارادوکس دردناک را شکل داده است: کشوری که روزگاری پرچمدار فرش دستباف جهان بود، امروز هم در بازارهای صادراتی و هم در بازار داخلی خود، زیر فشار رقبایی قرار دارد که با کپیبرداری از نقشههای ایرانی و بهرهگیری از مزیت هزینه، جای خالی این برند تاریخی را پر کردهاند.
رئیس اتحادیه تولیدکنندگان فرش تبریز تأکید کرده که اکثر کارگاهها به دلیل افزایش قیمت مواد اولیه تعطیل شدهاند و بازار فرش ایران در اختیار چینیها، پاکستانیها و هندیها قرار گرفته است.
بیمه، تسهیلات و سند تحول؛ حمایتهایی که به کارگاه نرسید
دولت و نهادهای مرتبط، در سالهای اخیر برنامههایی برای حمایت از صنعت فرش اعلام کردهاند، اما شکاف میان سیاستگذاری و اجرا، مانع اثرگذاری آنها شده است. قطع بیمه قالیبافان از سال ۱۳۹۲ ضربه سنگینی به این بخش وارد کرد و کاهش تعداد شاغلان را به دنبال داشت. رئیس اداره فرش آذربایجان شرقی با اشاره به قطع بیش از ۱۰ ساله بودجه بیمه قالیبافان، از پیگیری برای بازگشت ردیف اعتباری این بخش در برنامه هفتم توسعه خبر داده و تأکید کرده است که بیمه قالیبافی امنیت شغلی بافندگان را تضمین میکند. در حوزه تسهیلات نیز تسهیلات کمبهره حداقل ۲۰۰ میلیون تومانی برای قالیبافان و تا سقف ۵ میلیارد تومان برای کارگاههای قالیبافی با بازپرداختهای طولانیمدت در نظر گرفته شده است.
همچنین سندی با عنوان «سند تحول فرش دستباف» تدوین شده که احیای بیمه قالیبافان، تسهیل صادرات، ایجاد پایگاههای تجاری و رفع موانع صادراتی از محورهای اصلی آن اعلام شده است. با این حال، فعالان صنفی تأکید میکنند که فرشی که ارزش آن گاهی به ۸۰۰ میلیون تا یک میلیارد تومان میرسد، با تسهیلات ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون تومانی قابل پشتیبانی نیست. به عبارت دیگر، ابزارهای حمایتی موجود، با مقیاس نیاز واقعی صنعت همتراز نیستند. در شرایطی که کارگاههای فرش یکییکی خاموش میشوند و بافندگان از حرفه خود جدا میشوند، تزریق منابع مالی محدود و پراکنده، بدون اصلاح ساختاری در بیمه، تأمین مواد اولیه و مقررات صادراتی، نمیتواند روند فرسایش را متوقف کند.
بیش از ۷۰ درصد بافندگان فرش از شغل خود کنارهگیری کردهاند و میانگین سنی بافندگان افزایش یافته است. متولدین دهه ۷۰ به بعد کمتر وارد این حرفه میشوند و تولیدکنندگان باسابقه هشدار میدهند که اگر حمایتها بهموقع نباشد، فرش اصیل تبریز با خطر کمرنگ شدن مواجه میشود.
فرش تبریز به مثابه آزمون اقتصاد مقاومتی و قدرت نرم
بحران فرش تبریز، فراتر از یک مسئله استانی یا صنفی، یک آزمون ملی برای راهبرد اقتصاد مقاومتی و قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران است. صنعت فرش دستباف تمامی مؤلفههای اقتصاد مقاومتی را در اختیار دارد: اشتغالزایی بومی، ارزآوری غیرنفتی، پیوند با کشاورزی و دامپروری، و جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهرها. با این حال، کمتر از ۵۰۰ تعاونی فرش دستباف در کشور فعال هستند و نه تسهیلات ویژهای به این بخش اختصاص یافته و نه حمایتهای جدی از سوی دولت اعمال شده است. این شکاف میان ظرفیت و حمایت، یکی از ریشههای اصلی عقبنشینی فرش ایران در بازار جهانی است.
از منظر قدرت نرم، فرش تبریز تنها یک کالای صادراتی نیست؛ یک کالای فرهنگی و شناسنامهای برای ایران محسوب میشود. فعالان این حوزه، فرش را «پرچم دوم کشور» میدانند؛ نمادی که ایران را در دنیا با آن میشناسند. از دست دادن جایگاه این برند، به معنای از دست دادن یک ابزار دیپلماسی فرهنگی و اقتصادی است. در مقابل، احیای فرش تبریز میتواند به یک پروژه ملی برای اتصال زنجیره سرمایه به زنجیره مهارت تبدیل شود: سرمایهگذاری در طراحی مدرن، بستهبندی، فروش آنلاین و بازارهای هدف جدید، همراه با احیای بیمه و تأمین پایدار مواد اولیه. تجربه کشورهایی مانند هند و نپال نشان میدهد که بازار جهانی فرش، بازاری زنده و در حال رشد است. اگر ایران بتواند موانع داخلی را بردارد و برند فرش تبریز را با ابزارهای نوین بازآفرینی کند، این صنعت میتواند بار دیگر به یکی از ستونهای اقتصاد غیرنفتی و اقتدار فرهنگی کشور تبدیل شود. اما تداوم وضعیت فعلی، نه تنها فرش تبریز، بلکه بخشی از هویت اقتصادی و فرهنگی ایران را در معرض فراموشی قرار میدهد.








نظر شما