بازار؛ گروه استان ها: قم را می‌توان شهری دانست که تقریباً همه ایرانیان تصویری از آن در ذهن دارند، اما شمار اندکی از مسافرانش فرصت تجربه کامل آن را پیدا می‌کنند. زائر وارد می‌شود، حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) و مسجد مقدس جمکران را زیارت می‌کند و در بسیاری از موارد پیش از آنکه فرصت شناخت دیگری از شهر پیدا کند، دوباره راهی مقصد بعدی می‌شود. این الگوی تکراری، در آمارها به شکلی تکان‌دهنده بازتاب یافته است: بر اساس بررسی‌های موجود، حدود ۸۰ درصد زائران در بازه زمانی شش تا ۱۲ ساعت در قم حضور دارند و گروهی پس از زیارت، تنها چهار تا پنج ساعت در شهر توقف می‌کنند. برآورد دیگری نیز نشان می‌دهد نزدیک به ۷۰ درصد زائران ماندگاری نزدیک به یک روز دارند و ۳۰ تا ۴۰ درصد نیز به صورت ساعتی در استان حضور پیدا می‌کنند. به بیان دیگر، قم با بزرگ‌ترین جریان ورودی مذهبی کشور روبه‌روست، اما این جریان عظیم هنوز نتوانسته به یک جریان پایدار اقتصادی برای شهر و کسب‌وکارهای آن تبدیل شود.
این شکاف، همان نقطه‌ای است که مدیران هتل‌ها، مجموعه‌های اقامتی، مراکز خرید و فعالان صنایع دستی، هزینه آن را هر روز در ترازنامه خود می‌بینند. پرسش محوری این گزارش نیز همین است: چرا قم با داشتن سالانه بیش از ۲۵ میلیون زائر، نتوانسته سهم اقتصادی متناسب با این ظرفیت را از آن خود کند، و چه حلقه‌هایی از زنجیره گردشگری زیارتی این استان مفقود مانده است؟
سالانه بیش از ۲۵ میلیون زائر وارد قم می‌شوند، اما حدود ۸۰ درصد آن‌ها تنها شش تا ۱۲ ساعت در شهر می‌مانند و گروهی پس از زیارت، چهار تا پنج ساعت بعد قم را ترک می‌کنند؛ الگویی که ارزش افزوده اقتصادی زیارت را برای استان محدود کرده است.
۲۵ میلیون ورودی، شش ساعت اقامت
استاندار قم در شهریور ۱۴۰۴ به صراحت اعلام کرد که متوسط اقامت مسافر در این استان شش ساعت است و باید با برنامه‌ریزی چهار تا پنج ساله، این مدت به حداقل دو روز افزایش یابد. این هدف‌گذاری، خود گویای عمق فاصله میان وضعیت فعلی و نقطه مطلوب است. در حالی که قم از نظر حجم ورودی زائر در جایگاهی کم‌نظیر قرار دارد، از نظر بهره‌مندی اقتصادی از این جریان، هنوز در نقطه ابتدایی مسیر ایستاده است.
بررسی‌ها نشان می‌دهد بخش عمده‌ای از زائران، پس از زیارت حرم و جمکران، نخستین فرصت را برای ترک شهر غنیمت می‌شمارند. این در حالی است که افزایش زمان حضور حتی به اندازه چند ساعت، می‌تواند فرصت بیشتری برای استفاده از خدمات، خرید سوغات و بازدید از جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی فراهم کند. اما تحقق این امر، پیش از هر چیز به وجود بسترهایی وابسته است که زائر را برای ماندن متقاعد کنند، نه فقط برای عبور.
ظرفیت اقامتی قم با ۳۷۰ واحد و ۱۴ هزار و ۴۳۴ تخت، در برابر جریان ۲۵ میلیون نفری زائر بسیار محدود است؛ در حالی که خراسان رضوی به تنهایی حدود ۲۵۰ هزار تخت اقامتی در اختیار دارد و همین شکاف، قم را به مقصدی چندساعته تبدیل کرده است.
۱۴ هزار تخت در برابر ۲۵ میلیون مسافر
یکی از جدی‌ترین گلوگاه‌ها، ظرفیت اقامتی استان است. بر اساس آخرین آمارهای رسمی، مراکز اقامتی زیر نظر اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی قم شامل ۳۷۰ واحد اقامتی است که در مجموع ۱۴ هزار و ۴۳۴ تخت در اختیار دارند. از این میان، سهم هتل‌ها تنها سه هزار و ۳۹۳ تخت است و بخش عمده ظرفیت، در قالب مهمان‌پذیرها و خانه‌مسافرها سازمان‌دهی شده است. رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی قم این شکاف را با مقایسه‌ای گویا تشریح می‌کند: در کل کشور حدود ۳۵۰ هزار تخت اقامتی وجود دارد که حدود ۲۵۰ هزار تخت آن متعلق به خراسان رضوی و شهر مشهد است، در حالی که سهم قم تنها حدود ۱۴ هزار و ۵۰۰ تخت است؛ این در حالی است که از نظر تعداد ورودی گردشگر، تفاوت قم و مشهد چندان چشمگیر نیست.
نکته مهم‌تر آن است که کمبود تخت، تنها بخشی از ماجراست. رئیس جامعه هتل‌ها و هتل‌آپارتمان‌های استان قم با اشاره به آمار نیمه نخست سال، میانگین ضریب اشغال هتل‌ها و هتل‌آپارتمان‌های استان را تنها ۴۰ درصد اعلام کرده و تأکید کرده است که مشکل اصلی گردشگری قم کمبود تخت نیست، بلکه کمبود زیرساخت‌های مناسب و فرسودگی تأسیسات اقامتی است که نیازمند بازسازی فوری و حمایت جدی از سوی دولت است. این اظهارنظر، معادله را پیچیده‌تر می‌کند: استان هم‌زمان با کمبود ظرفیت کمی و ضعف کیفیت ظرفیت موجود روبه‌روست، و همین ترکیب، انگیزه اقامت طولانی‌تر را از زائر می‌گیرد.
ضریب اشغال هتل‌ها و هتل‌آپارتمان‌های قم در نیمه نخست سال تنها ۴۰ درصد اعلام شده است؛ رئیس جامعه هتل‌های استان می‌گوید مشکل اصلی کمبود تخت نیست، بلکه فرسودگی تأسیسات و ضعف زیرساخت‌های مکمل است که نیازمند بازسازی و حمایت مالی هدفمند است.
زیرساخت اقامتی، نه جاذبه؛ گلوگاه اصلی
در تحلیل علل ماندگاری کوتاه زائر، یک روایت ساده‌تر از آنچه تصور می‌شود وجود دارد. رئیس کمیسیون گردشگری اتاق قم تصریح می‌کند که پایین بودن مدت اقامت گردشگران در قم به دلیل کمبود جاذبه نیست، بلکه ناشی از کمبود ظرفیت اقامتی است؛ هتل‌های استان ضریب اشغال بالایی دارند و همین موضوع باعث می‌شود بسیاری از زائران، قم را صرفاً به عنوان مقصدی چندساعته انتخاب کنند. با این حال، این تحلیل با آمار ضریب اشغال ۴۰ درصدی در نیمه نخست سال، نیازمند تفکیک دقیق‌تری است: در ایام اوج زیارتی، ظرفیت پاسخگو نیست و در سایر ایام، کیفیت و تنوع اقامتگاه‌ها انگیزه ماندن ایجاد نمی‌کند.
مدیرکل میراث فرهنگی قم نیز ماندگاری پایین زائر را کلان‌مسئله گردشگری استان خوانده و اعلام کرده است که قم از کمبود زیرساخت‌ها و خدمات کیفی گردشگری رنج می‌برد. ضعف در معرفی جاذبه‌های غیرمذهبی، محدودیت اقامتگاه‌های ارزان و نبود جاذبه‌های متنوع، از جمله عواملی است که زائر را پس از زیارت، به مقصد بعدی سوق می‌دهد. در همین چارچوب، یکی از چالش‌های ساختاری که کمتر به آن پرداخته شده، خارج ماندن بخشی از زیرساخت‌های حیاتی از مدیریت منطقه آزاد نیست، بلکه در مورد قم، مسئله اصلی نبود تنوع در محصول گردشگری و ضعف در تعریف تجربه‌های مکمل زیارت است.
بیش از ۶۰ طرح گردشگری با اعتباری بیش از ۱۲ همت و اشتغال‌زایی سه هزار و ۲۰۰ نفر در قم در دست اجراست و سه هتل پنج‌ستاره نیز در حال ساخت است؛ هم‌زمان طرح «کارت زائر» و «توریست کارت» می‌تواند چارچوب مدیریت خدمات به زائران را متحول کند.
از مشهد تا قم؛ زائری که اقامتگاهش را جای دیگری انتخاب می‌کند
یکی از پیامدهای قابل تأمل ضعف زیرساخت اقامتی قم، تغییر الگوی اقامت زائران خارجی است. گزارش‌ها حاکی از آن است که شرایط هتل‌ها در قم به گونه‌ای است که مهمانان خارجی ماندگاری کمی در این شهر داشته و عمده اقامت خود را در شهرهایی مانند مشهد می‌گذرانند. این در حالی است که قم به واسطه قرار گرفتن در محور اتصالاتی ۱۷ استان کشور، نه تنها یک مقصد زیارتی، بلکه یک گره ارتباطی مهم در گردشگری مذهبی و سلامت کشور است.
استاندار قم با اشاره به حضور سالانه نزدیک به سه میلیون گردشگر خارجی، تأکید کرده است که قم به‌عنوان قطب گردشگری مذهبی و مرکز علوم دینی، ظرفیت بی‌نظیری برای جذب گردشگر واقعی دارد. اما تحقق این ظرفیت، بدون اقامتگاه‌های باکیفیت و متنوع، ممکن نیست. زائر خارجی که هزینه و زمان صرف سفر به ایران کرده است، انتظار دارد اقامتی در شأن مقصد داشته باشد؛ در غیر این صورت، قم را به عنوان یک ایستگاه عبوری در برنامه سفر خود می‌بیند و شب‌های اقامت خود را به مقصدی با زیرساخت بهتر منتقل می‌کند.
اقتصاد زیارت؛ ارزش افزوده‌ای که در قم نمی‌ماند
شکاف میان جریان ورودی و بهره اقتصادی، در تحلیل‌های کارشناسی با عبارت «ارزش افزوده ناچیز» توصیف شده است. مشاور شهردار قم در این باره می‌گوید سالانه افزون بر ۲۰ میلیون زائر وارد قم می‌شود، اما ماندگاری و ارزش افزوده آن‌ها برای این شهر بسیار ناچیز است. این جمله کوتاه، عصاره پارادوکس گردشگری قم است: شهری که میزبان یکی از بزرگ‌ترین جریان‌های زیارتی جهان است، اما سهم این جریان از چرخه اقتصادی محلی، اشتغال پایدار و درآمد پایدار، بسیار کمتر از ظرفیت واقعی آن است.
سهم اقتصادی صنعت گردشگری در تولید ناخالص استان پایین است و هنوز بخش عمده‌ای از ظرفیت‌های فرهنگی، طبیعی و تاریخی آن ناشناخته مانده است. در سند توسعه استان، زیارت و گردشگری به عنوان محور اصلی رشد و اشتغال تعریف شده و برنامه هفتم توسعه نیز بر ضرورت افزایش سهم قم از گردشگری زیارتی تأکید دارد، اما فاصله میان این اسناد و واقعیت میدانی، همان فاصله‌ای است که فعالان اقتصادی آن را در کاهش سود و افزایش هزینه‌های فرصت از دست رفته تجربه می‌کنند.
کارت زائر و افق دو روزه؛ آیا گشایشی در راه است؟
با وجود این چالش‌ها، نشانه‌هایی از حرکت به سمت اصلاح وضعیت دیده می‌شود. استاندار قم در اردیبهشت ۱۴۰۵ از آغاز طرح «کارت زائر» با همکاری شبکه بانکی خبر داد؛ طرحی که با هدف ساماندهی خدمات رفاهی و تسهیلات زائران طراحی شده تا تجربه حضور در قم برای مسافران کیفیت‌تر و رضایت‌بخش‌تر شود. هم‌زمان، ایده تبدیل قم به پایلوت «توریست کارت» نیز مطرح شده است؛ ابزاری که به گفته کارشناسان می‌تواند گردشگری غیررسمی را کاهش داده و مدیریت مالی و امنیتی گردشگران را تسهیل کند و در کنار شفافیت، درآمد قابل توجهی برای استان فراهم آورد.
در بخش زیرساخت نیز بیش از ۶۰ طرح گردشگری در سطح استان توسط بخش خصوصی با اعتباری بیش از ۱۲ همت و اشتغال‌زایی سه هزار و ۲۰۰ نفر در دست اجراست که از جمله آن‌ها سه هتل پنج‌ستاره در حال ساخت است. افتتاح هتل‌ها و مجتمع‌های اقامتی جدید، در صورت تکمیل و بهره‌برداری، می‌تواند بخشی از گلوگاه ظرفیت را باز کند. اما تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که زیرساخت اقامتی به تنهایی کافی نیست؛ آنچه زائر را برای ماندن متقاعد می‌کند، ترکیبی از اقامتگاه باکیفیت، جاذبه‌های متنوع، خدمات مکمل و تجربه‌ای است که فراتر از یک زیارت کوتاه باشد. هدف افزایش متوسط اقامت از شش ساعت به دو روز، تنها با تکمیل هم‌زمان این حلقه‌ها قابل تحقق است، نه با یک پروژه یا یک طرح به تنهایی.
نظر شما