بازار؛ گروه اقتصاد دیجیتال: شرکت آنتروپیک، سازنده خانواده مدل‌های هوش مصنوعی کلاد، در حالی نسخه تازه‌ای از سیاست‌های استفاده از محصولات خود را منتشر کرده است که کوچک‌ترین تغییر در متن این قوانین، برای کاربران ایرانی معنایی متفاوت دارد: احتمال قطع دسترسی به یکی از توانمندترین مدل‌های زبانی جهان. قوانین جدید از پنجشنبه ۲۱ آبان ۱۴۰۵ (۱۲ نوامبر ۲۰۲۶) اجرایی می‌شوند و آنتروپیک تأکید کرده که بخش عمده آن‌ها شفاف‌سازی سیاست‌های قبلی است، نه وضع ممنوعیت‌های کاملاً تازه. با این حال، همان شفاف‌سازی نیز کافی است تا مسیر استفاده کاربران ایرانی از کلاد، اگر نگوییم بسته، دست‌کم به‌شدت پرخطر و غیرقابل اتکا شود.
سیاست جدید آنتروپیک نه‌فقط افراد ساکن ایران، بلکه شرکت‌های ثبت‌شده در ایران و نهادهایی را که مالکانشان در ایران حضور دارند نیز از استفاده از کلاد محروم می‌کند.
کلاد چگونه ایران را کنار گذاشت؟
سیاست «مناطق پشتیبانی‌شده» آنتروپیک، چارچوبی است که مشخص می‌کند محصولات این شرکت در کدام کشورها و مناطق قابل ارائه هستند. بر اساس متن رسمی این سیاست، هر کشور یا منطقه‌ای که در فهرست نیامده باشد، «پشتیبانی‌نشده» تلقی می‌شود و استفاده از محصولات آنتروپیک در آنجا مجاز نیست. ایران در این فهرست قرار ندارد. آنتروپیک سه گروه را به‌طور مشخص از استفاده از کلاد محروم می‌کند: افرادی که به‌صورت فیزیکی در یک منطقه پشتیبانی‌نشده حضور دارند، شرکت‌هایی که در این کشورها ثبت شده‌اند یا دفتر مرکزی‌شان آنجاست، و نهادهایی که کنترل یا مالکیت اصلی آن‌ها در اختیار افراد حاضر در این مناطق است. این تعریف، عملاً نه‌فقط کاربران ساکن ایران، بلکه شرکت‌های ایرانی و حتی نهادهایی را که مالکانشان در ایران حضور دارند، از دایره استفاده از کلاد خارج می‌کند. پیش از این نیز آنتروپیک در سال ۲۰۲۵ اعلام کرده بود شرکت‌هایی که مالکان اصلی آن‌ها در کشورهای پشتیبانی‌نشده حضور دارند، حق استفاده از کلاد را ندارند؛ اما اکنون شیوه اجرای این قانون را دقیق‌تر و سخت‌گیرانه‌تر مشخص کرده است. برای کاربری که تا دیروز با تغییر آی‌پی یا واسطه‌های غیررسمی به کلاد دسترسی داشت، این تغییر یعنی آن مسیرها نیز دیگر امن نیستند.
پیش از اجرایی‌شدن کامل قوانین، روند بررسی حساب‌ها و احراز هویت آغاز شده و گزارش‌ها از مسدودشدن نزدیک به ۳۱ درصد از اکانت‌های کلاد در یک پلتفرم واسط ایرانی در بازه تیر و مرداد ۱۴۰۵ خبر می‌دهند.
از شفاف‌سازی تا انسداد؛ ماجرای ۳۱ درصد حساب‌های مسدودشده
آنتروپیک می‌گوید قوانین جدید بیشتر برای شفاف‌کردن سیاست‌های پیشین و مقابله با سوءاستفاده‌هایی مانند فریب افکار عمومی، ساخت سلاح و تولید ابزارهای جاسوسی به‌روزرسانی شده‌اند. اما واقعیت میدانی برای کاربران ایرانی چیز دیگری را نشان می‌دهد. گزارش‌ها حاکی است که آنتروپیک پیش از اجرایی‌شدن کامل قوانین جدید، روند بررسی حساب‌های کاربری و احراز هویت را آغاز کرده و شمار قابل‌توجهی از حساب‌های ایرانیان تعلیق شده است. یک گزارش صنفی نیز نشان می‌دهد که در بازه تیر و مرداد ۱۴۰۵، نزدیک به ۳۱ درصد از اکانت‌های کلاد در یک پلتفرم واسط ایرانی با مسدودی مواجه شده‌اند و بررسی‌ها نشان می‌دهد «افزایش حساسیت نسبت به موقعیت جغرافیایی و فرآیندهای احراز هویت» از عوامل مؤثر در این اتفاق بوده است. این آمار، تصویری از یک روند تدریجی اما جدی ترسیم می‌کند: مسدودسازی حساب‌های ایرانی نه یک احتمال دور، بلکه فرایندی است که پیش‌تر آغاز شده و با اجرای قوانین ۲۱ آبان، می‌تواند شتاب و گستردگی بیشتری بگیرد.
آنتروپیک در سال ۲۰۲۵ نیز اعلام کرده بود نهادهای مستقر در ایران به دلایل حقوقی و امنیتی نمی‌توانند به خدمات تجاری این شرکت دسترسی داشته باشند؛ قوانین جدید این محدودیت را شفاف‌تر و اجرایی‌تر کرده است.
چرا آنتروپیک برای ایران مهم است؟
اهمیت این موضوع تنها به یک چت‌بات محدود نمی‌شود. آنتروپیک در سال‌های اخیر به یکی از بازیگران اصلی بازار هوش مصنوعی جهان تبدیل شده است. درآمد این شرکت از ۴۱ میلیون دلار در سال ۲۰۲۳ به ۳۸۶ میلیون دلار در سال ۲۰۲۴ و سپس به ۴.۵۸۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ رسیده است. در نیمه اول سال ۲۰۲۶ نیز درآمد آن به ۱۶.۲۸۶ میلیارد دلار افزایش یافته که ۱۴ برابر رقم مدت مشابه سال قبل است. آنتروپیک در حال آماده‌سازی برای عرضه اولیه سهام در نزدک است و گزارش‌ها از ارزش‌گذاری‌های بسیار بالا برای آن سخن می‌گویند. کلاد، محصول اصلی این شرکت، به‌ویژه در نوشتن و تحلیل متن‌های بلند، حفظ لحن رسمی و پیروی دقیق از دستور، یکی از قوی‌ترین مدل‌ها در زبان فارسی شناخته می‌شود. به همین دلیل، مسدودشدن دسترسی به کلاد برای طیفی از کاربران ایرانی – از پژوهشگران و مترجمان تا برنامه‌نویسان و تحلیل‌گران داده – معنایی فراتر از از دست دادن یک ابزار دارد: بخشی از زیرساخت فکری و حرفه‌ای آن‌ها مختل می‌شود.
در برابر این محدودیت، ایران با بیش از ۱۴ هزار متخصص هوش مصنوعی و ۲۵۰ تا ۳۰۰ شرکت دانش‌بنیان در این حوزه، ظرفیت قابل‌توجهی دارد، اما کمبود سرمایه و زیرساخت همچنان مانع اصلی جایگزینی کامل مدل‌های خارجی است.
اقتصاد سیاسی تحریم هوش مصنوعی؛ از OFAC تا «مناطق پشتیبانی‌نشده»
پشت تصمیم آنتروپیک، تنها ملاحظات فنی یا امنیتی نیست. تحریم‌های یک‌طرفه آمریکا، به‌ویژه مقررات اداره کنترل دارایی‌های خارجی خزانه‌داری آمریکا (OFAC)، چارچوبی حقوقی ایجاد کرده که شرکت‌های آمریکایی را از ارائه خدمات به ایران منع می‌کند. آنتروپیک نیز در سپتامبر ۲۰۲۵ اعلام کرده بود شرکت‌های تحت مالکیت چین و همچنین نهادهای مستقر در کشورهایی مانند روسیه، کره شمالی و ایران، به دلایل حقوقی و امنیتی نمی‌توانند به خدمات تجاری این شرکت دسترسی داشته باشند. به عبارت دیگر، «مناطق پشتیبانی‌نشده» فقط یک برچسب فنی نیست؛ بازتابی از یک ساختار حقوقی و سیاسی است که دسترسی به فناوری‌های پیشرفته را به ابزاری در دسترس تحریم‌ها تبدیل کرده است. برای کاربر ایرانی، این ساختار به معنای آن است که حتی پرداخت هزینه اشتراک و استفاده از واسطه‌ها نیز مصونیت ایجاد نمی‌کند؛ زیرا آنتروپیک صراحتاً هرگونه «تسهیل دسترسی» افراد یا نهادهای متخلف به کلاد را ممنوع کرده است.
زیرساخت داخلی؛ راهی که هنوز تمام‌شده نیست
در برابر این محدودیت، ایران گزینه‌های داخلی و منطقه‌ای را در دستور کار دارد. آمارها نشان می‌دهد ایران از نظر تعداد توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی در منطقه جایگاه دوم و از نظر تعداد شرکت‌های فعال در این حوزه جایگاه چهارم را دارد. بر اساس داده‌های شبکه اجتماعی حرفه‌ای لینکدین، بیش از ۱۴ هزار متخصص هوش مصنوعی در کشور شناسایی شده‌اند و ایران از نظر «تراکم استعدادهای هوش مصنوعی» رتبه نخست منطقه را در اختیار دارد. شمار شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه هوش مصنوعی نیز بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ شرکت برآورد شده است. با این حال، همین گزارش‌ها بر کمبود سرمایه و زیرساخت به‌عنوان موانع اصلی توسعه این زیست‌بوم تأکید می‌کنند. پلتفرم‌های واسط ایرانی نیز تلاش کرده‌اند دسترسی کاربران به مدل‌هایی مانند کلاد را فراهم کنند، اما خود این پلتفرم‌ها نیز در معرض ریسک مسدودشدن حساب‌ها و قطع دسترسی قرار دارند. بنابراین، جایگزین داخلی اگرچه در حال رشد است، هنوز نمی‌تواند به‌طور کامل خلأ ناشی از قطع دسترسی به مدل‌های پیشرفته جهانی را پر کند.
جدول مقایسه‌ای؛ کلاد در برابر گزینه‌های داخلی و واسط
| شاخص |
کلاد (آنتروپیک) |
پلتفرم‌های واسط ایرانی |
مدل‌های داخلی |
| دسترسی پایدار از ایران |
غیرمجاز و در معرض مسدودی |
وابسته به واسطه و در معرض ریسک |
بومی و پایدار |
| کیفیت زبان فارسی |
یکی از قوی‌ترین مدل‌ها |
متغیر و وابسته به مدل پایه |
در حال توسعه |
| هزینه و پرداخت |
ارزی و نیازمند واسطه |
ریالی اما با کارمزد |
ریالی و در دسترس |
| ریسک مسدودی حساب |
بالا |
متوسط تا بالا |
پایین |
| زیرساخت محلی |
ندارد |
نیمه‌محلی |
محلی |
کاربران ایرانی باید پیش از ۲۱ آبان از چت‌ها و پروژه‌های خود در کلاد نسخه پشتیبان تهیه کنند و برای دوره‌ای آماده شوند که در آن دسترسی به کلاد، حتی از طریق واسطه‌ها، به‌مراتب پرریسک‌تر از گذشته خواهد بود.
ایران در برابر تحریم هوش مصنوعی؛ از انفعال تا کنشگری
آنتروپیک با شفاف‌سازی سیاست «مناطق پشتیبانی‌نشده»، در عمل یکی از آخرین روزنه‌های نسبتاً پایدار دسترسی کاربران ایرانی به یک مدل زبانی پیشرفته را هدف گرفته است. این تصمیم را نمی‌توان تنها یک اقدام فنی یا حقوقی داخلی یک شرکت دانست؛ بخشی از یک روند گسترده‌تر است که در آن دسترسی به هوش مصنوععلی، به‌عنوان یک فناوری عمومی و تأثیرگذار، به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی تبدیل شده است. برای ایران، این وضعیت هم یک تهدید است و هم یک فرصت. تهدید از آن جهت که قطع دسترسی به کلاد، به‌ویژه برای پژوهشگران، برنامه‌نویسان و کسب‌وکارهایی که به این ابزار وابسته شده‌اند، هزینه‌های واقعی ایجاد می‌کند. فرصت از آن جهت که فشار بیرونی می‌تواند به محرکی برای جدی‌ترشدن سرمایه‌گذاری در زیرساخت داخلی، توسعه مدل‌های بومی و کاهش وابستگی به پلتفرم‌های خارجی تبدیل شود. تجربه سال‌های تحریم نشان داده که هرگاه دسترسی به یک فناوری خارجی محدود شده، ایران در میان‌مدت مسیرهایی برای بومی‌سازی یا تنوع‌بخشی پیدا کرده است. اما در حوزه هوش مصنوعی، این مسیر به سرمایه، داده و توان محاسباتی نیاز دارد و بدون یک راهبرد منسجم، صرفِ مسدودشدن یک ابزار خارجی به خودکفایی منجر نمی‌شود. آنچه اکنون روشن است، این است که برای کاربران ایرانی، ۲۱ آبان ۱۴۰۵ تنها یک تاریخ در تقویم نیست؛ نقطه‌ای است که در آن باید تصمیم بگیرند داده‌ها و پروژه‌های خود را از کلاد خارج کنند و به گزینه‌های جایگزین روی بیاورند.
نظر شما