بازار؛ گروه استان ها: در استان خراسان شمالی، بخش کشاورزی با بیش از ۳۴۴ هزار هکتار اراضی و بیش از ۸۰ هزار بهره‌بردار، یکی از ستون‌های اصلی معیشت و اشتغال محسوب می‌شود. اما یک تناقض ساختاری در قلب این بخش شکل گرفته است: تولید بالا، اما ارزش افزوده‌ای که در استان باقی نمی‌ماند. آمارهای رسمی سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد ۷۵ درصد گوشت قرمز تولیدی استان به صورت خام از خراسان شمالی خارج می‌شود و تنها ۲۵ درصد آن در داخل مصرف می‌شود. همزمان، ۲۲۰ واحد تولیدی راکد در بخش‌های کشاورزی، دام و طیور، گلخانه و شیلات شناسایی شده و استاندار از راکد یا نیمه‌فعال بودن ۴۰ درصد واحدهای مجوزدار بخش کشاورزی خبر داده است. این تصویر همزمان از خام‌فروشی و رکود واحدهای فرآوری، پرسشی بنیادین را پیش می‌کشد: چرا زنجیره ارزش کشاورزی خراسان شمالی در استان قطع می‌شود و سرمایه‌گذاری در حلقه‌های فرآوری، با وجود این همه ماده خام، برای بنگاه‌ها صرفه ندارد؟
۷۵ درصد خام‌فروشی؛ عددی که اقتصاد دام را از استان می‌گیرد
خراسان شمالی با بیش از ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار رأس دام سبک و حدود ۶۰ هزار رأس دام سنگین، از مناطق مهم دامپروری ایران است. با این حال، ماهانه حدود ۵۰ هزار رأس دام سبک و در مقیاس سالانه بیش از ۷۰۰ هزار رأس دام زنده، پیش از ورود به مرحله ایجاد ارزش افزوده، از استان خارج می‌شود. معاون تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی این شکاف را عددی کرده است: به طور میانگین روزانه حدود ۲۳۰ رأس دام در کشتارگاه‌های رسمی استان کشتار می‌شود، در حالی که حدود هزار و ۵۰۰ رأس دام در روز از استان خارج می‌شود. مدیرکل دامپزشکی استان نیز تأیید کرده است که ۷۵ درصد گوشت قرمز تولیدی استان به علت نبود یا ضعف صنایع تبدیلی و تکمیلی، خام‌فروشی و از استان خارج می‌شود. پیامد این خروج، تنها از دست رفتن یک فرصت اقتصادی نیست؛ کشتارگاه‌های استان با ظرفیت پایین فعالیت می‌کنند و صنایع وابسته مانند بسته‌بندی، فرآوری، استحصال چرم، خون و استخوان به طور جدی توسعه نیافته‌اند. به عبارت دیگر، دام زنده از استان می‌رود، اما گوشت، فرآورده‌های جانبی و اشتغال پایدار در استان‌های مقصد شکل می‌گیرد.
روزانه حدود هزار و ۵۰۰ رأس دام زنده از استان خارج می‌شود، در حالی که کشتارگاه‌های رسمی تنها ظرفیت کشتار ۲۳۰ رأس در روز را دارند. این شکاف، ارزش افزوده، اشتغال و صنایع جانبی مانند بسته‌بندی و چرم را از استان می‌گیرد.
۲۲۰ واحد راکد و ۴۰ درصد ظرفیت خالی؛ معمای سرمایه‌گذاری در فرآوری
رکود واحدهای فرآوری، روی دیگر سکه خام‌فروشی است. بر اساس اعلام رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، از مجموع یک‌هزار و ۳۸۵ واحد فعال در بخش کشاورزی، ۲۲۰ واحد به طور کامل راکد شده‌اند و بخش دیگری نیز نیمه‌فعال فعالیت می‌کنند. بیشترین واحدهای راکد مربوط به حوزه دام و طیور است و پس از آن بخش‌های گلخانه، صنایع کشاورزی و شیلات قرار دارند. استاندار خراسان شمالی نیز با اشاره به اینکه ۴۰ درصد واحدهای مجوزدار بخش کشاورزی شامل دام و طیور و آبزیان راکد یا نیمه‌فعال است، تأکید کرده که «ارقام بزرگی هم تسهیلات گرفته‌اند و الان بدهی بانکی دارند». دلایل این رکود فراتر از تنگنای نقدینگی است: سوءمدیریت، نبود توجیه اقتصادی طرح‌ها، فرسودگی تجهیزات، مشکلات زیرساختی، چالش‌های محیط‌زیستی، کمبود آب و نوسانات اقتصادی از دیگر عواملی است که رئیس سازمان جهاد کشاورزی به آن‌ها اشاره کرده است. این ترکیب نشان می‌دهد که مسئله تنها تزریق سرمایه نیست؛ بلکه طراحی مدل کسب‌وکار فرآوری، تأمین پایدار ماده خام، دسترسی به بازار و کاهش ریسک سرمایه‌گذاری نیز تعیین‌کننده است. وقتی ۷۵ درصد ماده خام از استان خارج می‌شود، واحد فرآوری داخل استان با کمبود ماده خام یا نوسان قیمت مواجه می‌شود و انگیزه سرمایه‌گذاری در حلقه فرآوری کاهش می‌یابد. این یک دور باطل است که خام‌فروشی را بازتولید می‌کند.
۲۲۰ واحد تولیدی راکد در بخش‌های کشاورزی، دام و طیور، گلخانه و شیلات خراسان شمالی شناسایی شده و ۴۰ درصد واحدهای مجوزدار بخش کشاورزی راکد یا نیمه‌فعال‌اند. بیشترین رکود در حوزه دام و طیور است.
انگور؛ ۹۰ هزار تن مازادی که به نام دیگران فروخته می‌شود
گسست زنجیره ارزش در خراسان شمالی به دام و گوشت محدود نمی‌شود. سالانه بیش از ۱۶۴ هزار تن انواع انگور در استان تولید می‌شود که ۹۰ هزار تن آن مازاد است و به صورت خام به فروش می‌رسد. بخشی از این انگور مازاد در انبارها و سردخانه‌های فنی سایر استانها ذخیره‌سازی و خارج از فصل عرضه می‌شود و «بیشتر به نام سایر مناطق به فروش می‌رسد». ظرفیت فرآوری استان بسیار محدود است: در حال حاضر حدود هشت هزار تن کشمش و ۳۵۰ تن کنسانتره انگور در استان تولید می‌شود و برای فرآوری انگور تنها چند مجموعه اصلی فعال هستند؛ شش واحد تولید کشمش با ظرفیت بیش از هفت هزار تن، یک واحد شیره انگور با ظرفیت ۵۰۰ تن، یک واحد سرکه با ظرفیت ۵۰۰ تن و یک واحد کنسانتره با ظرفیت ۱۰ هزار تن. در مقابل، ظرفیت صادرات کشمش استان تا ۲۰ هزار تن در سال برآورد شده است؛ ظرفیتی که هنوز با میزان واقعی تولید و صادرات فاصله دارد. رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی بجنورد این وضعیت را «خام‌فروشی» توصیف کرده و تأکید دارد که بخش زیادی از محصولات استان، از جمله انگور، خام فروخته و از استان خارج می‌شود، در حالی که صنایع تبدیلی و تکمیلی می‌توانست ارزش افزوده، اشتغال و صادرات غیرنفتی را به استان بیاورد. انگور خراسان شمالی هست، اما زنجیره ارزش آن نیست؛ این جمله کوتاه، خلاصه‌ای از یک فرصت بزرگ از دست رفته است.
سالانه بیش از ۱۶۴ هزار تن انگور در خراسان شمالی تولید می‌شود که ۹۰ هزار تن آن مازاد است و به صورت خام فروخته می‌شود. ظرفیت فرآوری استان تنها شامل شش واحد کشمش، یک واحد شیره، یک واحد سرکه و یک واحد کنسانتره است.
۱.۳ میلیارد ریال و پالایشگاه دام؛ آغاز مسیر یا مسکن؟
در پاسخ به این گسست، مجموعه‌ای از اقدامات سرمایه‌گذاری در استان تعریف شده است. مدیر صنایع تبدیلی و غذایی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی از فراهم شدن زمینه اجرای سه طرح بزرگ صنایع تبدیلی از محل مجوزهای بی‌نام خبر داده است که با مجموع یک‌هزار و ۳۰۰ میلیارد ریال سرمایه‌گذاری، مراحل اخذ مجوزها را پشت سر گذاشته‌اند. این طرح‌ها در حوزه‌های تولید خوراک مکمل دام، فرآوری گوشت و بسته‌بندی خشکبار تعریف شده‌اند و قرار است عملیات اجرایی آن‌ها به‌زودی آغاز شود. جوازهای تأسیس صادرشده با ظرفیت اسمی ۹۶ هزار و ۲۰۰ تن، امکان جذب ۱۰۰ هزار و ۵۰۰ تن ماده خام، ایجاد اشتغال مستقیم برای ۳۸ نفر و سرمایه‌گذاری ثابت ۵۵۴ میلیارد و ۵۰۰ میلیون ریال را فراهم کرده است. در کنار این، «احداث پالایشگاه صنعتی دام» به عنوان پروژه راهبردی استان تعریف شده و استاندار آن را از «الزامات توسعه استان» دانسته است. رئیس سازمان جهاد کشاورزی نیز این پروژه را در مسیر جلوگیری از خروج دام زنده، ایجاد ارزش افزوده و توسعه اشتغال پایدار توصیف کرده است. همچنین با مشارکت بنیاد علوی، ۲۳۰ واحد تولیدی و خدماتی در حوزه صنایع تبدیلی و تکمیلی با سرمایه‌گذاری ۵۱۰ میلیارد ریالی ساماندهی شده‌اند؛ از جمله ۹ واحد فرآوری مواد لبنی، ۱۰ واحد بسته‌بندی میوه و خشکبار و ۸۶ واحد خدمات کشاورزی. این اقدامات نشانه‌ای از اراده برای تغییر است، اما پرسش کلیدی این است: آیا این حجم از سرمایه‌گذاری، با توجه به ۲۲۰ واحد راکد و ۴۰ درصد ظرفیت خالی، کافی و هدفمند است؟ تجربه نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری بدون حل همزمان مسئله تأمین پایدار ماده خام، بازار و مدیریت، می‌تواند به افزایش ظرفیت راکد منجر شود. اولویت، طراحی زنجیره کامل ارزش با مشارکت تولیدکننده، فرآورنده و بازار است، نه فقط افزودن یک واحد فرآوری دیگر.
خراسان شمالی با ۳۴۴ هزار هکتار اراضی و ۸۰ هزار بهره‌بردار می‌تواند با تکمیل زنجیره ارزش دام و انگور، به الگویی برای امنیت غذایی و تاب‌آوری اقتصاد ملی تبدیل شود.
از خام‌فروشی تا دانش‌بنیان؛ حلقه‌های گمشده زنجیره ارزش
ریشه گسست زنجیره ارزش خراسان شمالی را باید در ضعف حلقه‌های میانی جست‌وجو کرد. تولید اولیه در استان قوی است، اما حلقه‌هایی مانند سورتینگ، بسته‌بندی، سردخانه، فرآوری، برندسازی، بازاریابی و صادرات به اندازه کافی توسعه نیافته‌اند. کارشناسان بخش باغداری تأکید می‌کنند که انگور زمانی برای اقتصاد استان مزیت واقعی ایجاد می‌کند که از مرحله باغداری عبور کرده و وارد زنجیره‌ای شامل سورتینگ، بسته‌بندی، سردخانه، کشمش، شیره، سرکه، کنسانتره، آبمیوه، عصاره، محصولات غذایی و در نهایت صادرات شود. همین منطق در حوزه دام نیز صادق است: بدون صنایع بسته‌بندی، فرآوری گوشت، استحصال چرم و فرآورده‌های جانبی، خروج دام زنده منطقی‌ترین انتخاب اقتصادی برای دامدار می‌شود. در سطح ملی نیز آمارها نشان می‌دهد که ضایعات در برخی مراحل زنجیره تولید، برداشت، حمل‌ونقل، نگهداری و توزیع تا حدود ۳۵ درصد برآورد می‌شود و بیش از ۸۰ درصد زعفران و حجم عمده‌ای از پسته و خرمای ایران به صورت فله‌ای صادر می‌گردد. این آمارها نشان می‌دهد که خام‌فروشی یک مسئله استانی نیست، بلکه یک چالش ملی است که خراسان شمالی نیز در آن سهیم است. راه‌حل، حرکت به سمت فرآوری دانش‌بنیان و زنجیره‌های ارزش مبتنی بر فناوری است. قانون جهش تولید دانش‌بنیان که از سال ۱۴۰۲ وارد مرحله اجرا شده، ظرفیت‌هایی برای حمایت از تحقیق و توسعه، رساله‌های دکتری مرتبط با نیاز صنایع و شرکت‌های دانش‌بنیان کشاورزی فراهم کرده است. با این حال، سهم بخش کشاورزی از شرکت‌های دانش‌بنیان کشور تنها حدود ۶ درصد است. اگر خراسان شمالی بتواند صنایع تبدیلی خود را به فناوری‌های دانش‌بنیان پیوند بزند، امکان افزایش بهره‌وری، کاهش ضایعات و خلق محصولات با ارزش افزوده بالاتر فراهم می‌شود. این مسیر نیازمند همکاری سازمان جهاد کشاورزی، پارک علم و فناوری، اتاق بازرگانی و بنگاه‌های فرآوری است.
امنیت غذایی و تاب‌آوری اقتصاد ملی در گرو تکمیل زنجیره‌های استانی
خام‌فروشی در خراسان شمالی را نباید تنها یک مسئله محلی دید. در شرایطی که امنیت غذایی و تاب‌آوری اقتصاد ملی در برابر تحریم‌ها و نوسانات جهانی اهمیت راهبردی دارد، از دست رفتن ارزش افزوده در یک استان دامپرور و باغی، مستقیماً به تضعیف زنجیره تأمین غذای کشور می‌انجامد. خراسان شمالی با تولید سالانه صدها هزار رأس دام و ۱۶۴ هزار تن انگور، ظرفیت آن را دارد که به یک قطب فرآوری محصولات کشاورزی و دامی در شمال شرق ایران تبدیل شود. تحقق این هدف، نیازمند نگاهی ملی به زنجیره‌های ارزش استانی است. تجربه ملی نیز نشان می‌دهد که در هفته دولت ۱۹۹ پروژه صنایع تبدیلی و غذایی با ارزش ۱۸ هزار و ۷۳۱ میلیارد تومان به بهره‌برداری رسیده و ظرفیت جذب و فرآوری حدود ۱.۸۲ میلیون تن ماده خام کشاورزی و اشتغال ۱۲ هزار و ۴۲۷ نفر را فراهم کرده است. همچنین تاکنون بیش از ۱۶ هزار و ۷۰۰ فقره پروانه بهره‌برداری در صنایع کشاورزی صادر شده و این واحدها قابلیت جذب بیش از ۱۱۴ میلیون تن ماده خام را دارند. این ظرفیت ملی باید با نیازهای استانی مانند خراسان شمالی پیوند بخورد. سیاست‌گذار کلان کشور می‌تواند با هدایت تسهیلات، مشوق‌های مالیاتی و زیرساخت‌های حمل‌ونقل و سردخانه، سرمایه‌گذاری در حلقه‌های فرآوری استان‌های تولیدکننده ماده خام را جذاب کند. در سطح استانی نیز، ایجاد «زنجیره ارزش دام و انگور» با مشارکت اتاق بازرگانی، بنگاه‌های فرآوری و تشکل‌های کشاورزی می‌تواند مدلی برای سایر استانها باشد. هدف نهایی، نه فقط کاهش خام‌فروشی، بلکه افزایش سهم تولیدکننده از ارزش نهایی، تثبیت اشتغال روستایی و تقویت امنیت غذایی کشور است. خراسان شمالی می‌تواند از یک استان «صادرکننده ماده خام» به یک استان «صادرکننده محصول فرآوری‌شده» تبدیل شود؛ اما این گذار نیازمند اراده‌ای فراتر از یک پروژه و یک سرمایه‌گذاری است.
نظر شما