بازار؛ گروه کشاورزی: مهدی عباسی، رئیس شورای ملی زیتون، در گفتگو با بازار با اشاره به چالشهای بخش های مختلف زنجیره تولید زیتون، محدودیت تأمین انرژی، توقف توسعه باغها در برخی استان‌ها، ضعف صنایع تبدیلی و دشواری های صادرات را از موانع پیش روی این صنعت دانست و تأکید کرد: اصلاح مقررات و تسهیل فعالیت بخش خصوصی می‌تواند به افزایش ارزش افزوده و استفاده بهتر از ظرفیت تولید کشور کمک کند.
محدودیت گاز؛ مانع تولید نهال زیتون
عباسی با اشاره به مشکلات بخش تولید نهال زیتون گفت: یکی از چالشهای اصلی این بخش در سال جاری، تأمین انرژی است. به گفته او، محدودیت استفاده از گاز باعث شده است تولید نهال زیتون عملاً متوقف شود؛ مسئله‌ای که می تواند بر روند توسعه و نوسازی باغ های زیتون در سال‌های آینده نیز اثر بگذارد.
گفتنی است تولید نهال، یکی از حلقه های مهم زنجیره باغداری است و محدودیت در این بخش می‌تواند دسترسی باغداران به نهال و امکان برنامه ریزی برای توسعه یا جایگزینی درختان را تحت تأثیر قرار دهد. از نگاه رئیس شورای ملی زیتون، مشکلات تأمین انرژی در کنار موانع موجود در توسعه باغ ها، شرایط فعالیت تولیدکنندگان را دشوار کرده است.
توقف توسعه باغها در سه استان از سال ۱۳۹۳
رئیس شورای ملی زیتون با انتقاد از محدودیت توسعه باغ‌های زیتون در برخی مناطق کشور اظهار کرد: توسعه این محصول از سال ۱۳۹۳ در سه استان زنجان، گیلان و قزوین متوقف شده است؛ موضوعی که به گفته او، با استدلال کمبود منابع آب ارتباط دارد.
عباسی با مقایسه نیاز آبی زیتون و برنج گفت: مصرف آب زیتون حدود یک‌هشتم برنج است و از نظر توجیه اقتصادی نیز زیتون می‌تواند حدود ۲.۵ برابر برنج بازدهی اقتصادی داشته باشد. او با طرح این پرسش که چرا توسعه کشت برنج ادامه دارد، اما توسعه زیتون با محدودیت مواجه شده است، مسئله آب را بیش از آنکه صرفاً کمبود منابع بداند، ناشی از نحوه مدیریت منابع و تصمیم‌گیری‌ها ارزیابی کرد.
این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که انتخاب الگوی کشت، علاوه بر میزان مصرف آب، به عواملی مانند شرایط اقلیمی هر منطقه، عملکرد محصول، هزینه های تولید، بازار فروش و درآمد نهایی کشاورز وابسته است. از این منظر، عباسی خواستار بازنگری در محدودیت‌های توسعه زیتون و توجه بیشتر به ظرفیت اقتصادی این محصول شده است.
عملکرد تولید زیتون ایران بالاتر از میانگین جهانی است
عباسی در پاسخ به پرسشی درباره افزایش بهره‌وری باغها به جای توسعه سطح زیرکشت گفت: میانگین عملکرد زیتون در جهان حدود ۲ تن در هکتار است، در حالی که این رقم در ایران به حدود ۵ تن در هکتار می‌رسد. به گفته او، این اختلاف نشان می‌دهد عملکرد تولید در باغ‌های کشور در مقایسه با میانگین جهانی وضعیت مناسبی دارد. با این حال، او تأکید کرد که تشکل های تخصصی و اتاق‌های بازرگانی اختیار اجرایی مستقیمی برای مدیریت تولید و اجرای سیاست‌های باغداری ندارند. فعالیت این نهادها عمدتاً به اطلاع‌رسانی، برگزاری دوره‌های آموزشی، تعامل با دستگاه‌های دولتی و پیگیری مطالبات فعالان صنعت محدود می‌شود.
رئیس شورای ملی زیتون افزود: انجمن‌های استانی در مناطق زیتون‌خیز با اتاق های بازرگانی همکاری می‌کنند و برگزاری نشست‌ها و دوره‌های آموزشی را به‌صورت مستمر دنبال می‌کنند. با این حال، از نگاه او، برای رفع موانع تولید و توسعه باغ ها، همکاری تشکل‌ها باید با تصمیم گیری و اقدام اجرایی دستگاه های مسئول همراه شود.
عرضه فله‌ای زیتون و از دست رفتن ارزش افزوده
عباسی یکی از چالشهای مهم صنعت زیتون را ضعف صنایع تبدیلی و بسته‌بندی دانست و گفت: در شرایط فعلی، حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد زیتون کشور به‌صورت فله‌ای در بازار عرضه می شود. به گفته او، این وضعیت ظرفیت ایجاد ارزش افزوده از طریق فرآوری، بسته‌بندی و عرضه محصولات دارای برند را محدود کرده است و در نتیجه این شرایط، سالانه حدود ۶ هزار میلیارد تومان، معادل ۶ همت، ارزش افزوده بالقوه از دست می رود.
عباسی یکی از موانع توسعه صنایع تبدیلی را دشواری صدور مجوزها در استان‌ها عنوان کرد و گفت: تعدد مقررات و فرایندهای اداری در شرکت های شهرک‌های صنعتی و دستگاه های مرتبط، ایجاد واحدهای جدید فرآوری را با مشکل روبه‌رو کرده است.
او همچنین به دشواری‌های ثبت برند و فعالیت تولیدکنندگان بدون کارخانه اشاره کرد و گفت: فرایندهای مربوط به ثبت برند در برخی موارد حدود یک سال تا یک سال و نیم طول می‌کشد. به اعتقاد او، طولانی بودن این مراحل، ورود سریعتر محصولات به بازار و توسعه فعالیت‌های تجاری را دشوار می کند.
افت مصرف کنسرو زیتون و مازاد ۸۰ هزار تنی
در ادامه گفتگو، رئیس شورای ملی زیتون با اشاره به تغییرات بازار داخلی گفت: تولید سالانه کنسرو زیتون در کشور پیشتر حدود ۱۲۰ هزار تن بوده است، اما با افزایش تورم و کاهش قدرت خرید خانوارها، مصرف این محصول به حدود ۴۰ هزار تن کاهش یافته است. لذا فاصله میان سطح قبلی و فعلی، حدود ۸۰ هزار تن است و به تبع باید برای آن بازارهای جدیدی پیدا کرد و بخشی از آن را از مسیر صادرات به فروش رساند.
عباسی از روسیه، تاجیکستان، گرجستان، ارمنستان و اقلیم کردستان به‌عنوان بازارهای هدف یا مشتریان محصولات زیتون ایران نام برد و تأکید کرد: البته دستیابی به این بازارها تنها به وجود تقاضا وابسته نیست و تولیدکنندگان باید الزامات فنی، تجاری و قانونی صادرات را نیز رعایت کنند.
به گفته او، «بسته‌بندی مناسب، رعایت کدهای بین‌المللی مرتبط با کالا و برخورداری از برند و مجوزهای لازم»، از پیش نیازهای حضور در بازارهای صادراتی است.
تسهیل صدور مجوزها و کاهش مقررات زائد ازجمله اقداماتی است که می تواند به فعال شدن ظرفیتهای فرآوری و افزایش امکان صادرات محصولات زیتون کمک کند
عباسی خاطرنشان کرد: فعالیت واحدهای فاقد برند یا پروانه بهره برداری می‌تواند فرایند صادرات را با مشکل مواجه کند؛ زیرا دریافت کارت بازرگانی و انجام تشریفات صادراتی مستلزم طی مراحل قانونی است.
او تسهیل صدور مجوزها و کاهش مقررات زائد را از اقداماتی دانست که می‌تواند به فعال شدن ظرفیت های فرآوری و افزایش امکان صادرات محصولات زیتون کمک کند.
ضرورت اصلاح آمار تولید و تصمیم گیری دقیق‌تر
عباسی در بخش دیگری از این گفت‌وگو، نبود آمار دقیق و قابل اتکا را از مشکلات سیاستگذاری در بخش کشاورزی دانست و گفت: اطلاعات مربوط به میزان تولید، وضعیت صنایع تبدیلی و شرایط بازار باید مبنای تصمیم‌گیری قرار گیرد؛ زیرا بدون آمار قابل اعتماد، برنامه‌ریزی برای تولید و صادرات با خطا همراه خواهد شد.
رئیس شورای ملی زیتون درباره وضعیت تولید امسال گفت که برآوردهای دریافتی از استان‌ها، تولید زیتون کشور را نزدیک به ۱۴۰ هزار تن نشان می‌دهد. او در عین حال تأکید کرد که این رقم برآوردی است و به‌دلیل ضعف سازوکارهای آماری، نمی‌توان آن را آمار قطعی و نهایی تلقی کرد.
عباسی با اشاره به تفاوت عملکرد استان‌ها توضیح داد که تولید در برخی مناطق، از جمله گلستان و فارس و بخش‌هایی از قزوین و گیلان، ضعیف بوده است؛ در مقابل، زنجان سال زراعی بهتری را پشت سر گذاشته و حدود ۷۰ درصد زیتون تولیدی کشور به این استان مربوط بوده است.
تسهیل مجوزها؛ راهکار فعال‌سازی ظرفیت صنعت زیتون
رئیس شورای ملی زیتون با تأکید بر ظرفیت اقتصادی این محصول گفت: زیتون در میان محصولات باغبانی کشور از جایگاه اقتصادی قابل توجهی برخوردار است و در برخی ارزیابی ها، رتبه های بالایی از نظر توجیه اقتصادی به دست آورده است. با این حال، بهره‌گیری از این ظرفیت به رفع موانع تولید، توسعه صنایع تبدیلی و تسهیل صادرات وابسته است.
عباسی نقش دولت را در اصلاح فرایندهای اداری و فراهم کردن زمینه فعالیت بخش خصوصی مهم دانست و گفت: حتی تسهیل در صدور مجوزها می‌تواند به توسعه واحدهای فرآوری، افزایش سهم محصولات بسته‌بندی‌شده و استفاده بهتر از بازارهای صادراتی منجر شود.
بر اساس اظهارات رئیس شورای ملی زیتون، صنعت زیتون ایران همزمان با چند مسئله روبه‌روست؛ محدودیت گاز در تولید نهال، موانع توسعه باغها، ضعف آمار تولید، کاهش تقاضای داخلی برای کنسرو زیتون و دشواری های اداری صادرات. مجموعه این عوامل نشان می‌دهد که توسعه این صنعت صرفاً به افزایش تولید در باغها محدود نیست و تکمیل زنجیره از تأمین نهاده و فرآوری تا بسته‌بندی و دسترسی به بازار، برای تبدیل ظرفیت تولید به درآمد پایدار اهمیت دارد.
نظر شما