بازار؛ گروه خودرو: ناترازی روزافزون سوخت و فشار جانکاه یارانههای انرژی بر بودجه، سیاستگذار ایرانی را سر دو راهی سخت آزادسازی قیمت یا ادامه انفعال قرار داده است؛ با این حال، انتقال پایدار ناوگان کشور به سمت خودروهای برقی در یک افق ۱۵ ساله همراه با اصلاحات ساختاری شبکه برق، میتواند جایگزینی کمهزینه، ساختاری و اجتماعمحور برای حذف شوکآور یارانهها باشد.
گزارشهای رسمی مرکز پژوهشهای مجلس در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ خورشیدی نشان میدهد که متوسط مصرف روزانه بنزین در کشور از مرز ۱۲۵ میلیون لیتر گذشته است؛ اعدادی تکاندهنده که ناچاراً ایران را از جایگاه صادرکننده فرآوردههای نفتی به واردکنندهای شکننده تبدیل کرده است. بر اساس آمارهای منتهی به سال ۱۴۰۴ خورشیدی، دولت سالانه بیش از ۱۰ میلیارد دلار صرف جبران ناترازی بنزین و گازوئیل میکند. در چنین پهنهای، ایده عبور از مسئله بنزین بدون وارد کردن فشار به معیشت مردم، صرفاً از مسیر یک راهبرد کانونمحور عبور میکند: برقیسازی کامل شبکه حملونقل کشور.
منطق حاکم بر این ابرپروژه کاملاً ملموس است؛ به جای جراحی تورمزای قیمت سوخت در گام نخست، باید وابستگی معیشتی و روزمره شهروندان به بنزین قطع شود. هنگامی که جایگزینی اقتصادی و کارآمد عرضه شد، حذف تدریجی یارانه بنزین و گازوئیل، صفر شدن قاچاق سوخت و آزادسازی نرخ انرژی بدون ایجاد اعتراضات و صدمات اجتماعی امکانپذیر خواهد بود.
ناترازی روزافزون سوخت و فشار جانکاه یارانههای انرژی بر بودجه، سیاستگذار ایرانی را سر دو راهی سخت آزادسازی قیمت یا ادامه انفعال قرار داده است؛ با این حال، انتقال پایدار ناوگان کشور به سمت خودروهای برقی در یک افق ۱۵ ساله همراه با اصلاحات ساختاری شبکه برق، میتواند جایگزینی کمهزینه، ساختاری و اجتماعمحور برای حذف شوکآور یارانهها باشد.
هدفگذاری ۳ میلیونی؛ ضرورت اسقاط همزمان ناوگان فرسوده
طرح پیشرو بر هدفگذاری ورود و تولید سالانه ۳ میلیون وسیله نقلیه برقی (شامل خودرو، موتورسیکلت، اتوبوس و تاکسی) در یک افق زمانی ۱۰ تا ۱۵ ساله تاکید دارد. ساختار این پیشنهاد بر پایههای زیر استوار است:
- واردات سالانه ۲ میلیون دستگاه: شامل انواع خودروهای سبک، سنگین، ناوگان عمومی و موتورسیکلت از طریق بسترهای تسهیلشده تجاری.
- تولید داخل ۱ میلیون دستگاه: با شیفت اجباری و زمانبندیشده سازندگان داخلی به سمت بنسازه (پلتفرم) برقی و توقف خطوط تولید بنزینی و دیزلی.
ارزیابیهای کارشناسی نشان میدهد تا پایان سال ۱۴۰۴ خورشیدی، بیش از ۳۸ میلیون وسیله نقلیه در سراسر کشور در حال رفتوآمد بودهاند که حداقل ۱۲ میلیون دستگاه آن فرسوده و پرمصرف هستند. اگر چرخه برقیسازی با برنامه «اسقاط اجباری» همراه نشود، واردات و تولید سالانه ۳ میلیون خودرو برقی تنها به تراکم خودروها، افزایش ترافیک و سردرگمی در گرههای شهری میانجامد. بنابراین، حذف خودروهای پایه فسیلی قدیمی، رکن غیرقابل تفکیک این طرح است.
یکی از نقاط قوت این طرح، عدم تحمیل بار مالی جدید بر بودجه جاری دولت است. هزینههای واردات، ایجاد خطوط تولید و توسعه زیرساختها، تماماً از محل ارزش بنزین و گازوئیل صرفهجوییشده تامین خواهد شد.
مدل مالی طرح؛ خودکفایی از محل صادرات فرآوردههای سوختی
یکی از نقاط قوت این طرح، عدم تحمیل بار مالی جدید بر بودجه جاری دولت است. هزینههای واردات، ایجاد خطوط تولید و توسعه زیرساختها، تماماً از محل ارزش بنزین و گازوئیل صرفهجوییشده تامین خواهد شد.
با فرض جایگزینی سالانه ۳ میلیون وسیله نقلیه برقی، در سالهای ابتدایی اجرای طرح (مثلاً تا سال ۱۴۰۸ خورشیدی) حداقل روزانه ۲۰ تا ۳۰ میلیون لیتر بنزین و گازوئیل آزادسازی میشود. با در نظر گرفتن متوسط قیمت صادراتی ۶۰ سنت برای هر لیتر فرآورده در بازارهای منطقهای، سالانه درآمدی بالغ بر ۵ تا ۷ میلیارد دلار ایجاد میشود. این منابع میتواند مستقیم به «صندوق ملی برقیسازی» واریز شده و صرف هزینههای زیر شود:
۱. اعطای تسهیلات و یارانههای خرید به خریداران خودروهای برقی؛
۲. سرمایهگذاری در ساخت ایستگاههای شارژ سریع در جادهها و شهرها؛
۳. نوسازی و ارتقای شبکه توزیع برق کشور؛
۴. ارتقای خطوط تولید خودروسازان داخلی و بومیسازی فناوری باتری.
البته باید توجه داشت که فرآیند صرفهجویی زمانبر است؛ بنابراین دولت در ۳ سال نخست نیازمند فاینانس، ابزارهای مالی گواهی صرفهجویی انرژی و سرمایهگذاری خارجی برای پوشش شکاف زمانی تا نقد شدن درآمد صادراتی خواهد بود.
با عملیاتی شدن برقیسازی ناوگان، حذف یارانه بنزین از حالت یک اقدام حاد و بحرانساز به یک گام طبیعی و منطقی تغییر شکل خواهد داد. هنگامی که حملونقل عمومی، تاکسیهای اینترنتی و بخش عظیمی از خودروهای شخصی برقی شده باشند، آزادسازی قیمت بنزین صرفاً بر رفتوآمدهای غیرضروری یا خودروهای لوکس بنزینی اثر میگذارد.
اصلاح تدریجی یارانه بنزین و امحای ریشهای قاچاق سوخت
با عملیاتی شدن برقیسازی ناوگان، حذف یارانه بنزین از حالت یک اقدام حاد و بحرانساز به یک گام طبیعی و منطقی تغییر شکل خواهد داد. هنگامی که حملونقل عمومی، تاکسیهای اینترنتی و بخش عظیمی از خودروهای شخصی برقی شده باشند، آزادسازی قیمت بنزین صرفاً بر رفتوآمدهای غیرضروری یا خودروهای لوکس بنزینی اثر میگذارد.
از سوی دیگر، اختلاف چشمگیر قیمت بنزین ایران با کشورهای همسایه زمینه قاچاق روزانه حداقل 20 میلیون لیتر سوخت را فراهم کرده است. با خارج شدن بنزین از کارتهای سوخت خانوارها و کاهش تقاضای واقعی، شبکه قاچاق سوخت بهطور ریشهای منحل خواهد شد؛ چراکه منبع تامین سوخت قاچاق در مبدأ خشک میشود.
اختلاف چشمگیر قیمت بنزین ایران با کشورهای همسایه زمینه قاچاق روزانه حداقل 20 میلیون لیتر سوخت را فراهم کرده است. با خارج شدن بنزین از کارتهای سوخت خانوارها و کاهش تقاضای واقعی، شبکه قاچاق سوخت بهطور ریشهای منحل خواهد شد؛ چراکه منبع تامین سوخت قاچاق در مبدأ خشک میشود.
اولویتدهی به ناوگان پرمصرف؛ کلید بازدهی حداکثری
برای بهرهوری حداکثری از سرمایهگذاریها، برقیسازی نباید از خودروهای شخصی کمکارکرد آغاز شود. آمارهای پیمایش سال ۱۴۰۴ خورشیدی نشان میدهد:
- یک تاکسی شهری یا خودروی فعال در پلتفرمهای اینترنتی روزانه بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر پیمایش دارد و حدود ۳۰ لیتر بنزین میسوزاند.
- یک خودروی شخصی بهطور متوسط روزانه کمتر از ۳۰ کیلومتر پیمایش و حدود ۳ لیتر مصرف سوخت دارد.
بنابراین برقیسازی ۱۰۰ هزار تاکسی و ۱۰ هزار اتوبوس شهری در ۳ سال نخست طرح، تاثیری معادل برقیسازی بیش از ۱.۵ میلیون خودروی شخصی در کاهش مصرف سوخت خواهد داشت. اولویتدهی به ناوگان حملونقل عمومی و تجاری، نرخ بازگشت سرمایه طرح را به شدت سرعت میبخشد.
زیرساختهای برق؛ چالش بزرگ پیشروی شبکه انرژی
انتقال منبع انرژی از پمپبنزین به پریز برق، ناترازی را نابود نمیکند بلکه آن را از ناوگان سوخت مایع به صنعت برق منتقل میسازد. بر اساس برآوردهای وزارت نیرو در سال ۱۴۰۴ خورشیدی، شبکه برق کشور در فصل تابستان با ناترازی ۱۸ هزار مگاواتی دستپنجه نرم میکند. ورود سالانه ۳ میلیون خودرو برقی به معنای اضافه شدن حداقل ۴ تا ۶ هزار مگاوات تقاضای جدید به شبکه برق است.
برای جلوگیری از افزایش فشار بر شبکه برق، کلانطرح برقیسازی باید الزاماً با دو راهبرد همزمان همراه شود:
- توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر: تخصیص بخشی از درآمدهای صادرات بنزین به احداث نیروگاههای خورشیدی و بادی.
- مدیریت هوشمند شارژ: تعریف تعرفههای متغیر و شارژ شبانه (در ساعات کمباری) تا از اضافه بار شبکه در ساعات اوج مصرف جلوگیری شود.
این طرح با جایگزین کردن فناوری به جای فشار قیمتی، فرصتی بینظیر برای نوسازی صنعت خودرو، کاهش آلودگی هوا و ارتقای رفاه عمومی فراهم میکند. موفقیت این راهبرد در گرو نگاه جامع، پرهیز از شتابزدگی، ایجاد زیرساختهای پایدار برق و مدیریت دقیق تعهدات مالی خواهد بود.
نقشه راه ۱۵ ساله برای دستیابی به ناوگان تمامبرقی
برای تحقق این هدف بزرگ، اجرای طرح در سه فاز منسجم و زمانبندیشده پیشنهاد میشود:
- فاز نخست (۱۴۰۵ تا ۱۴۰۸ خورشیدی): تمرکز ۱۰۰ درصدی واردات و تسهیلات بر ناوگان عمومی (تاکسی، اتوبوس، وانت و موتورسیکلت کار)؛ احداث ایستگاههای شارژ در کلانشهرها و پایهگذاری صندوق ملی برقیسازی.
- فاز دوم (۱۴۰۹ تا ۱۴۱۲ خورشیدی): ورود گسترده خودروهای برقی شخصی از مسیر واردات و تولید داخل؛ اجرای استاندارد اجباری توقف خطوط تولید خودروهای فسیلی پرمصرف؛ توسعه شبکه شارژ در محورهای مواصلاتی بینشهری.
- فاز سوم (۱۴۱۳ تا ۱۴۲۰ خورشیدی): ممنوعیت کامل شمارهگذاری خودروهای بنزینی جدید؛ برقیسازی بیش از ۸۰ درصد ناوگان کشور؛ آزادسازی کامل قیمت بنزین و صادرات حداکثری فرآوردههای نفتی.
نتیجهگیری
طرح برقیسازی ناوگان حملونقل، راهکاری هوشمندانه و ریشهای برای حل ناترازی انرژی در ایران است. این طرح با جایگزین کردن فناوری به جای فشار قیمتی، فرصتی بینظیر برای نوسازی صنعت خودرو، کاهش آلودگی هوا و ارتقای رفاه عمومی فراهم میکند. موفقیت این راهبرد در گرو نگاه جامع، پرهیز از شتابزدگی، ایجاد زیرساختهای پایدار برق و مدیریت دقیق تعهدات مالی خواهد بود.
نظر شما