بازار؛ گروه استان ها: کریدور بینالمللی شمال–جنوب (INSTC) از دیرباز به عنوان کوتاهترین و ارزانترین مسیر اتصال هند و جنوب شرق آسیا به روسیه و شمال اروپا شناخته میشود. آنچه این کریدور را برای ایران به یک متغیر ژئوپلیتیکی ارتقا داده، موقعیت منحصربهفرد استان گیلان در شمال کشور است؛ نقطهای که دریای خزر را به خلیج فارس و دریای عمان گره میزند. بر اساس گزارشهای رسمی، در بال غربی این کریدور هدفگذاری ترانزیت ۱۵ میلیون تن کالا تا سال ۲۰۳۰ تعیین شده است؛ رقمی که تحقق آن بدون نقشآفرینی فعال بنادر انزلی و کاسپین و اتصال ریلی آنها به شبکه سراسری، عملاً غیرممکن به نظر میرسد.
گیلان در این معادله، تنها یک استان مرزی نیست؛ دروازه ورود کالا از روسیه، قزاقستان و ترکمنستان به ایران و نقطه توزیع کالاهای ایرانی به بازارهای اوراسیا است. مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی در نشست مشترک با استاندار گیلان، شتاببخشی به توسعه زیرساختهای لجستیکی و تجهیزاتی استان را «ضرورتی غیرقابلانکار برای تثبیت نقش محوری ایران در کریدور بینالمللی شمال-جنوب» توصیف کرده است. این جمله به تنهایی نشان میدهد که مسئله گیلان فراتر از یک پروژه استانی، یک ضرورت راهبردی برای امنیت اقتصادی و تجاری کشور است.
ترانزیت یک میلیون و ۳۱۹ هزار و ۸۵۹ تنی گیلان در سال ۱۴۰۴ در حالی ثبت شده که راهآهن رشت–آستارا پس از دو دهه هنوز در مرحله تملک و زیرسازی است.
آمارها چه میگویند؟ رشد ترانزیت در سایه عقبماندگی زیرساخت
آمارهای رسمی سال ۱۴۰۴ تصویری دوگانه از لجستیک گیلان ارائه میدهند. از یک سو، مدیرکل راهداری و حملونقل جادهای گیلان از ترانزیت مجموعاً یک میلیون و ۳۱۹ هزار و ۸۵۹ تن کالا از مرزهای آستارا و بندر انزلی خبر داده است. از این میزان، یک میلیون و ۱۳ هزار و ۲۱۲ تن مربوط به ترانزیت ورودی به استان بوده که نسبت به سال ۱۴۰۳ رشد ۴ درصدی را نشان میدهد. همچنین ۳۰۶ هزار و ۶۴۷ تن کالا از طریق همین مرزها به خارج از کشور ترانزیت شده که عمده آن را سیبزمینی و چای تشکیل میدهد.
در بخش صادرات نیز عملکرد مرز آستارا قابل توجه است: یک میلیون و ۳۴۵ هزار و ۸۹۸ تن کالا از این مرز صادر شده که رشد ۲ درصدی نسبت به سال قبل را ثبت کرده است. این اعداد نشان میدهد که جریان تجاری گیلان زنده است و فعالان اقتصادی، بدون توجه به موانع زیرساختی، مسیر خود را به سمت بازارهای خزر و اوراسیا پیدا میکنند.
اما در سوی دیگر، عملکرد بندر انزلی به عنوان یکی از مهمترین مجتمعهای بندری شمال کشور، تصویر کاملتری از ظرفیت و محدودیتها ترسیم میکند. در ۹ ماهه سال ۱۴۰۴، بیش از ۹۴ هزار تن کالا از طریق بندر انزلی ترانزیت شده که نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد ۱۰۰ درصدی را نشان میدهد. مجموع کالاهای تخلیه و بارگیری شده در این بندر در همین بازه به بیش از یک میلیون و ۵۱۳ هزار تن رسیده که رشد ۴ درصدی را تجربه کرده است. همچنین ۲ هزار و ۴۱۸ کانتینر TEU در بندر انزلی تخلیه و بارگیری شده و ۵۰۱ فروند کشتی در این مجتمع بندری تردد داشتهاند.
این آمارها یک نکته کلیدی را آشکار میکند: بندر انزلی و مرز آستارا ظرفیت جذب کالای بیشتری را دارند، اما آنچه مانع جهش واقعی ترانزیت میشود، نبود اتصال ریلی کارآمد است. کالایی که در بندر تخلیه میشود، برای رسیدن به مقاصد داخلی یا بندرعباس، باید مسیر جادهای پرپیچوخم و پرهزینه را طی کند؛ دقیقاً همانجایی که مزیت رقابتی کریدور شمال–جنوب در برابر مسیرهای جایگزین از دست میرود.
بندر انزلی در ۹ ماهه ۱۴۰۴ با تخلیه و بارگیری بیش از یک میلیون و ۵۱۳ هزار تن کالا و رشد ۱۰۰ درصدی ترانزیت، ظرفیت جذب خود را اثبات کرده است؛ اما بدون اتصال ریلی، این کالاها ناچار به طی مسیرهای جادهای پرهزینه هستند.
راهآهن رشت–آستارا؛ ۱۶۲ کیلومتری که ۲۰ سال خوابیده است
اگر بخواهیم یک پروژه را به عنوان نماد گلوگاه لجستیکی گیلان معرفی کنیم، بدون تردید راهآهن رشت–آستارا است. این مسیر ۱۶۲ کیلومتری، حلقه اتصال شبکه ریلی ایران به جمهوری آذربایجان و از آنجا به روسیه و اروپا محسوب میشود؛ حلقهای که به گفته کارشناسان، «حلقه مفقوده کریدور شمال–جنوب» است و تکمیل آن میتواند تحولی اساسی در جایگاه ترانزیتی ایران ایجاد کند.
با این حال، واقعیتهای میدانی نشان میدهد که این پروژه پس از دو دهه، هنوز در مراحل ابتدایی تملک اراضی و زیرسازی قرار دارد. وزیر راه و شهرسازی در مهرماه ۱۴۰۴ اعلام کرد که طی شش ماه آینده تملک نیمی از مسیر ۱۶۰ کیلومتری رشت–آستارا محقق میشود و همزمان تثبیت مسیر به عنوان جزئی از مراحل زیرسازی در حال احداث است. بر اساس گزارشهای رسمی، از مجموع ۱۶۲ کیلومتر مسیر، قطعه اول به طول ۴۶ کیلومتر به پیمانکار تحویل داده شده و عملیات تحکیم بستر در ۳۷ کیلومتر از مسیر در حال انجام است و بخشی از پایههای پل نیز وارد فاز اجرایی شده است. همچنین نیمی از مسیر تملک شده و ۳۴ کیلومتر آن برای آغاز عملیات اجرایی به طرف روسی تحویل داده شده است.
این اعداد اگرچه نشاندهنده حرکت هستند، اما سرعت آن با حجم تجارت و انتظارات کریدور همتراز نیست. در حالی که هدفگذاری ترانزیت ۱۵ میلیون تن برای بال غربی کریدور تا سال ۲۰۳۰ تعیین شده، تملک ۴۲ کیلومتر از اراضی و تحویل ۴۶ کیلومتر به پیمانکار، فاصله معناداری با بهرهبرداری کامل دارد. گزارشهای منتشرشده نیز با اشاره به «بنبست ۲۰ ساله خط ریلی رشت–آستارا» تأکید کردهاند که این پروژه در دو دهه گذشته پیشرفت عملیاتی چشمگیری نداشته و همین تأخیر، مزیتهای نسبی گیلان در کریدور را تضعیف کرده است.
بندر کاسپین در ششماهه نخست ۱۴۰۴ رشد ۲۸۹ درصدی صادرات و افزایش ۵۶ درصدی پهلوگیری کشتیها را تجربه کرده و منطقه آزاد انزلی با جذب ۵۶ همت سرمایهگذاری، تحقق ۱۱۱ درصدی اهداف را ثبت کرده است؛ ظرفیتی که برای شکوفایی کامل به ریل نیاز دارد.
بندر کاسپین و منطقه آزاد انزلی؛ ظرفیتی که منتظر ریل است
در کنار بندر انزلی، بندر کاسپین به عنوان یکی از مدرنترین مجتمعهای بندری شمال کشور، نقش مکمل را در زنجیره لجستیک گیلان ایفا میکند. آمارهای ششماهه نخست سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که صادرات از بندر کاسپین رشد ۲۸۹ درصدی را تجربه کرده و تعداد کشتیهای صادراتی از ۲۶ فروند در سال ۱۴۰۳ به ۸۸ فروند در سال ۱۴۰۴ رسیده است. در همین بازه، پهلوگیری کشتیها در بندر کاسپین ۵۶ درصد افزایش یافته و ۷۲۹ هزار تن کالا جابهجا شده که ۶۰ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل است.
منطقه آزاد انزلی نیز به عنوان بازیگر کلیدی لجستیک گیلان، در جذب سرمایهگذاری عملکرد قابل توجهی داشته است. بر اساس آمارهای ۱۱ ماهه سال ۱۴۰۴، جذب ۵۶۷ هزار و ۴۱۳ میلیارد ریال سرمایهگذاری داخلی با رشد ۵۲ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل، تحقق ۱۱۱ درصدی اهداف مصوب را نشان میدهد. مجموع سرمایهگذاری داخلی و خارجی جذبشده در این منطقه به ۵۶ همت و ۴۰ میلیون یورو رسیده است. همچنین هشت پروژه عمرانی و زیرساختی در حوزههای بندری و لجستیکی با اعتبار ۱۵۰۰ میلیارد تومان آغاز شده تا زمینه توسعه فعالیتهای اقتصادی و سرمایهگذاری بخش خصوصی فراهم شود.
با این حال، همین ظرفیت عظیم سرمایهگذاری، بدون اتصال ریلی کارآمد، در معرض هدر رفتن است. کالایی که در بندر کاسپین یا انزلی تخلیه میشود، اگر نتواند با قطار به بندرعباس یا مرزهای شرقی منتقل شود، ناچار است مسیر جادهای را انتخاب کند؛ مسیری که هزینه سوخت، استهلاک ناوگان، ترافیک و زمانبر بودن، آن را برای صاحبان کالا نسبت به رقبای منطقهای غیرجذاب میکند. کارشناسان در نشستهای تخصصی تأکید کردهاند که «اگر کالا وارد بندر شود اما به شبکه ریلی متصل نباشد، مزیت بندر کامل نمیشود» و همین جمله، عصاره گلوگاه لجستیکی گیلان است.
هدفگذاری ترانزیت ۱۵ میلیون تن برای بال غربی کریدور شمال–جنوب تا سال ۲۰۳۰ در حالی تعیین شده که تملک کامل مسیر ۱۶۲ کیلومتری رشت–آستارا هنوز به پایان نرسیده و کارشناسان بر ضرورت آغاز فوری حملونقل ترکیبی آستارا–رشت–بندرعباس تأکید میکنند.
حملونقل ترکیبی؛ راه میانبری که نباید منتظر ۱۶۲ کیلومتر بماند
در شرایطی که تکمیل راهآهن رشت–آستارا به عنوان یک پروژه بلندمدت همچنان با چالشهای تملک و تأمین مالی دستوپنجه نرم میکند، کارشناسان راهبردی پیشنهاد میکنند که گیلان نباید تمام تخممرغهای خود را در سبد این پروژه بگذارد. مدیرکل راهآهن شمال ۲ با اشاره به ظرفیتهای موجود در کریدور شمال–جنوب، بر ضرورت آغاز هرچه سریعتر حملونقل ترکیبی در مسیر آستارا–رشت–بندرعباس تأکید کرده و گفته است: «نباید منتظر تکمیل ۱۶۲ کیلومتر خط ریلی رشت–آستارا بمانیم، بلکه میتوان با استفاده از ترکیب جاده و ریل، ترانزیت کالا به ویژه میان روسیه و هند را از هماکنون توسعه داد».
این رویکرد ترکیبی، به معنای استفاده از ظرفیت راهآهن موجود تا رشت و سپس حمل جادهای حدفاصل رشت تا آستارا یا بندر کاسپین است. همچنین طرح انتقال غلات ترانزیتی از بندر آکتائو قزاقستان به بندر کاسپین و سپس حمل ریلی آن به بندرعباس، یکی از پروژههای مشخصی است که میتواند گیلان را در زنجیره حملونقل ترکیبی فعال کند. اتصال بنادر انزلی و کاسپین به شبکه ریلی با استقرار گمرک اختصاصی نیز از دیگر اقداماتی است که میتواند سهم حملونقل ریلی در جابهجایی کالا را افزایش دهد و جایگاه لجستیکی استان را تقویت کند.
با این حال، حملونقل ترکیبی نیز بدون زیرساختهای جانبی مانند انبارهای مدرن، پایانههای کانتینری و سامانههای یکپارچه گمرکی نمیتواند به طور کامل عمل کند. اینجاست که فرصت سرمایهگذاری برای بخش خصوصی و شرکتهای لجستیکی آشکار میشود: ایجاد پارکهای لجستیک در حاشیه بنادر انزلی و کاسپین، توسعه ناوگان ریلی-جادهای، و ارائه خدمات ارزشافزوده در مسیر کریدور، میتواند گیلان را از یک «معبر» به یک «هاب» تبدیل کند.
گیلان با موقعیت ژئوپلیتیکی منحصربهفرد خود میتواند دروازه اتصال ایران به بازارهای اوراسیا باشد، اما تأخیر در تکمیل راهآهن رشت–آستارا، این استان را از یک «هاب لجستیکی» به یک «معبر ناقص» تبدیل کرده است.
از امنیت اقتصادی تا قدرت ژئوپلیتیکی
گلوگاه لجستیکی گیلان را نمیتوان تنها در چارچوب استانی دید. این استان، دروازه شمالی ایران به روی دریای خزر و بازارهای اوراسیا است و هرگونه اختلال یا تأخیر در اتصال ریلی آن، مستقیماً بر امنیت اقتصادی کشور اثر میگذارد. در شرایطی که تحریمهای غربی مسیرهای سنتی تجارت ایران را با محدودیت مواجه کرده، فعالسازی کامل کریدور شمال–جنوب و بهرهگیری از ظرفیت گیلان، یک راهبرد دفاعی-اقتصادی محسوب میشود. استاندار گیلان با تأکید بر اینکه توسعه بنادر استان «تنها یک موضوع استانی نیست، بلکه یک ضرورت برای استمرار تجارت خارجی و تأمین کالاهای اساسی کشور محسوب میشود»، دقیقاً به همین بُعد امنیتی اشاره دارد.
از منظر ژئوپلیتیکی، تکمیل راهآهن رشت–آستارا و اتصال ریلی بنادر گیلان به شبکه سراسری، ایران را به یک بازیگر غیرقابلچشمپوشی در معادلات ترانزیتی اوراسیا تبدیل میکند. مسیری که در آن کالای هندی و جنوب شرق آسیایی از بندرعباس یا چابهار به سمت شمال حرکت میکند و از طریق گیلان به روسیه و اروپا میرسد، میتواند درآمدهای ترانزیتی پایدار و اشتغالزایی منطقهای را برای کشور به ارمغان بیاورد. در مقابل، تداوم وضعیت فعلی به معنای از دست دادن سهم از بازار ترانزیتی است که کشورهای رقیب مانند آذربایجان، ارمنستان و حتی ترکیه با سرعت در حال توسعه آن هستند.
نکته مهم دیگر، پیوند این پروژه با سیاستهای کلان جمهوری اسلامی در زمینه مقاومسازی اقتصادی و تنوعبخشی به شرکای تجاری است. گیلان با ظرفیتهای بندری و مرزی خود، میتواند به عنوان پایگاه صادرات محصولات کشاورزی، صنعتی و معدنی به کشورهای CIS عمل کند و در عین حال، مسیر واردات کالاهای اساسی و مواد اولیه را از شمال تنوع بخشد. اما تحقق این چشمانداز، مشروط به آن است که زیرساخت ریلی، همگام با ظرفیت بندری و سرمایهگذاریهای منطقه آزاد انزلی توسعه یابد؛ در غیر این صورت، سرمایهگذاریهای انجامشده در بندر و منطقه آزاد، بدون زنجیره حملونقل یکپارچه، بازدهی کامل نخواهند داشت.
بنابراین، گزارش حاضر یک نتیجه راهبردی روشن دارد: گیلان امروز با یک «گلوگاه» مواجه است، نه با یک «بنبست». آمار ترانزیت ۱.۳ میلیون تنی و رشد ۱۰۰ درصدی ترانزیت بندر انزلی نشان میدهد که تقاضا برای استفاده از این مسیر وجود دارد. سرمایهگذاری ۵۶ همتی در منطقه آزاد انزلی و رشد ۲۸۹ درصدی صادرات بندر کاسپین، نشانههای روشنی از پویایی بخش خصوصی و فعالان اقتصادی است. آنچه مانده، تصمیم و اراده برای تکمیل حلقه ریلی و ایجاد زیرساختهای لجستیک هوشمند است؛ حلقهای که اگر کامل شود، گیلان را از یک استان مرزی به یک «قطب لجستیکی» در تراز ملی و منطقهای تبدیل خواهد کرد و اگر ناقص بماند، همان ۱.۳ میلیون تن کالا نیز در ازدحام جادهها و هزینههای سربهسر به مقصد نخواهد رسید.








نظر شما