بازار؛ گروه استان ها: استان فارس یکی از معدود نقاط ایران است که در آن، شدت تابش خورشیدی با استانداردهای جنوب اروپا قابل مقایسه است و هزینه فنی تولید برق فتوولتائیک در آن از کمترین هزینه‌ها در سطح جهان برآورد می‌شود. این مزیت طبیعی، فارس را به یکی از مهم‌ترین نامزدهای تبدیل شدن به قطب انرژی خورشیدی ایران تبدیل کرده است. اما واقعیت میدانی، تصویری متناقض با این پتانسیل ترسیم می‌کند: استانی که خورشیدش می‌تواند بخش بزرگی از ناترازی برق کشور را جبران کند، خودش درگیر ناترازی مزمن تولید و مصرف است و صنایعش هفته‌ای یک‌ونیم روز با محدودیت برق روبه‌رو هستند.
این پارادوکس، در آمارها نیز بازتاب یافته است. ظرفیت خورشیدی فارس از حدود ۸۴ مگاوات در ابتدای فعالیت دولت چهاردهم به ۲۲۶ مگاوات در شهریور ۱۴۰۵ رسیده است؛ رشدی ۲.۷ برابری که مدیرعامل شرکت برق منطقه‌ای فارس آن را نشانه‌ای از حرکت در مسیر درست می‌داند. هم‌زمان، مقامات استانی از عبور ظرفیت از ۳۰۰ مگاوات و هدف‌گذاری برای رسیدن به ۶۵۰ تا ۹۰۰ مگاوات تا پایان ۱۴۰۵ و عبور از ۲ هزار مگاوات در افق بلندمدت خبر می‌دهند. استاندار فارس نیز راه‌اندازی یک هزار مگاوات نیروگاه خورشیدی تا پایان سال را قطعی خوانده و از برنامه‌ریزی برای سه هزار مگاوات دیگر سخن گفته است.
با این حال، فاصله میان این اهداف و واقعیت اجرایی، همان جایی است که سرمایه‌گذاران آن را نه در بیانیه‌ها، بلکه در تأخیر پروژه‌ها، هزینه‌های تحمیلی و زمین‌های واگذارشده‌ای که هنوز به نیروگاه تبدیل نشده‌اند، تجربه می‌کنند. پرسش محوری این گزارش نیز همین است: چرا فارس با داشتن یکی از بهترین شرایط تابشی جهان، هنوز نتوانسته ظرفیت خورشیدی خود را به سطحی برساند که هم ناترازی برق استان را کاهش دهد و هم سرمایه‌گذاری را برای فعالان این حوزه توجیه‌پذیر کند؟
ظرفیت خورشیدی فارس از ۸۴ مگاوات به ۲۲۶ مگاوات رسیده و هدف‌گذاری‌ها از عبور ۳۰۰ مگاوات تا پایان ۱۴۰۵ و رسیدن به یک هزار مگاوات خبر می‌دهد، اما سرگروه بازرسی وزارت نیرو ظرفیت حدود ۲۰۰ مگاواتی را عدد قابل قبولی نمی‌داند.
از ۸۴ به ۳۰۰ مگاوات؛ جهش آماری، اما ناکافی
رشد ظرفیت خورشیدی فارس در دو سال گذشته بی‌سابقه بوده است. ظرفیت از ۸۴ مگاوات به ۲۲۶ مگاوات در شهریور ۱۴۰۵ رسید و در گزارش‌های رسمی از عبور آن از ۳۰۰ مگاوات تا پایان سال خبر داده شد. سهم فارس از کل ظرفیت تجدیدپذیر کشور که در شهریور ۱۴۰۵ حدود ۱۳۳۴ مگاوات بود، اگرچه قابل توجه است، اما با مقیاس پتانسیل استان هم‌خوانی ندارد. سرگروه بازرسی وزارت نیرو در سفری به شیراز، ظرفیت حدود ۲۰۰ مگاواتی را «عدد قابل قبولی» ندانسته و تأکید کرده است که ظرفیت نیروگاه‌های پشت‌بامی نیز با ظرفیت‌های استان تناسب ندارد. این ارزیابی، هسته اصلی پارادوکس را آشکار می‌کند: فارس در حال رشد است، اما سرعت این رشد هنوز با اندازه مسئله‌ای که قرار است حل کند، فاصله دارد.
زمین واگذار شد، پنل نیامد
تا آبان ۱۴۰۵، بیش از ۵۰.۸ میلیون مترمربع از اراضی ملی فارس در قالب ۲۹۳ تقاضای سرمایه‌گذاری به پروژه‌های خورشیدی اختصاص یافته است. این حجم از واگذاری زمین، نشانه‌ای از اراده جدی برای جذب سرمایه‌گذاری است، اما فاصله میان «موافقتنامه صادرشده» و «نیروگاه فعال» گویای مشکل دیگری است. بخش قابل توجهی از این اراضی هنوز به مرحله اجرا نرسیده و یکی از دلایل اصلی، دریافت مجوز توسط افرادی است که توان مالی و فنی اجرای پروژه را ندارند. این وضعیت، فرصت سرمایه‌گذاری را از افراد دارای اهلیت می‌گیرد و زمین‌های واگذارشده را به دارایی راکد تبدیل می‌کند. بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که در مواردی، صدور پروانه چرا در اراضی واگذارشده و بروز اختلاف با دامداران، به همراه وجود معارضان محلی و عدم هماهنگی کافی میان دستگاه‌های اجرایی، روند اجرای پروژه‌ها را متوقف یا کند کرده است.
بیش از ۵۰.۸ میلیون مترمربع اراضی ملی فارس در قالب ۲۹۳ تقاضای سرمایه‌گذاری به پروژه‌های خورشیدی اختصاص یافته، اما بخش قابل توجهی از این زمین‌ها به دلیل دریافت مجوز توسط افراد فاقد اهلیت مالی و فنی، هنوز به نیروگاه تبدیل نشده و فرصت را از سرمایه‌گذاران واقعی گرفته است.
بن‌بست ارزی؛ پنل هست، ارز نیست
مهم‌ترین مانع اجرایی که سرمایه‌گذاران بر آن اجماع دارند، مشکل تخصیص ارز و ثبت سفارش تجهیزات اصلی است. نوسانات ارزی و قیمت تجهیزات وارداتی، به همراه کمبود منابع مالی و تسهیلات بانکی، بخش عمده‌ای از طرح‌ها را در مرحله تأمین پنل و اینورتر متوقف کرده است. در حالی که دولت برای حمایت از پروژه‌ها تسهیلاتی با نرخ سود ۱۴ درصد و تا سقف ۴۰۰ میلیارد ریال به ازای هر مگاوات در نظر گرفته است، اما این تسهیلات در برابر افزایش قیمت تجهیزات وارداتی و بی‌ثباتی ارز، کفایت لازم را ندارد. نتیجه این است که پروژه‌هایی که از نظر زمین و مجوز پیش رفته‌اند، در مرحله تأمین تجهیزات متوقف می‌شوند و سرمایه‌گذار نه به دلیل نبود زمین یا مجوز، بلکه به دلیل ناتوانی در تأمین ارز، از ادامه مسیر بازمی‌ماند.
مشکل تخصیص ارز و ثبت سفارش پنل و تجهیزات اصلی، به همراه نوسانات ارزی و کمبود تسهیلات بانکی، بخش عمده‌ای از طرح‌های خورشیدی فارس را در مرحله تأمین تجهیزات متوقف کرده است.
شبکه‌ای که هزینه‌اش را سرمایه‌گذار می‌پردازد
لایه دیگری از موانع، به زیرساخت اتصال مربوط می‌شود. انتقال بخشی از هزینه‌ها و مشکلات زیرساختی شبکه برق و پست‌های انتقال به سرمایه‌گذاران، یکی از عوامل مهم کاهش انگیزه سرمایه‌گذاری در فارس است. نیروگاه خورشیدی بدون پست و خط انتقال، برق تولیدی خود را به شبکه نمی‌رساند، اما وقتی سرمایه‌گذار مجبور می‌شود هزینه تقویت شبکه را نیز بر عهده بگیرد، اقتصاد پروژه به هم می‌خورد. شرکت برق منطقه‌ای فارس از شبکه‌ای با حدود ۱۶ هزار کیلومتر خط انتقال و نزدیک به ۴۹ هزار مگاولت‌آمپر ظرفیت پست سخن می‌گوید که بستر فنی لازم برای اتصال ظرفیت جدید را تا حدی فراهم کرده است، اما توزیع نامتوازن این زیرساخت و ابهام در مسئولیت تأمین هزینه تقویت آن، عملاً سرعت اتصال را کاهش داده است.
صنایع فارس در دوره اوج مصرف با محدودیت برق هفته‌ای یک‌ونیم روز روبه‌رو هستند و شبکه استان هفت نقطه بحرانی با دیزل‌ژنراتور شناسایی کرده است.
سایه خاموشی زیر آفتاب؛ ناترازی مزمن
فارس هم‌زمان با رشد ظرفیت خورشیدی، با ناترازی مزمن تولید و مصرف برق روبه‌روست. مدیرعامل شرکت برق منطقه‌ای فارس از شناسایی هفت نقطه بحرانی در شبکه استان خبر داده که در آن‌ها دیزل‌ژنراتور نصب شده است؛ نشانه‌ای از اینکه شبکه در وضعیت واکنشی قرار دارد، نه پیشگیرانه. صنایع استان در دوره اوج مصرف با محدودیت برق روبه‌رو بوده‌اند و هرچند این محدودیت از دو روز به یک‌ونیم روز در هفته کاهش یافته، اما همچنان هزینه‌ای مستمر بر تولید تحمیل می‌کند. در چنین شرایطی، انتظار می‌رود که نیروگاه‌های خورشیدی به عنوان راه‌حل، سریع‌تر از این وارد مدار شوند؛ اما همان موانع ارزی، مجوزی و شبکه‌ای، سرعت توسعه را کند کرده و فارس را در وضعیتی نگه داشته است که خورشید فراوانش هنوز نتوانسته جای خاموشی را بگیرد.
ایران هدف عبور ظرفیت تجدیدپذیر از ۱۰ هزار مگاوات تا پایان ۱۴۰۵ را دنبال می‌کند و فارس با تابش در سطح جنوب اروپا یکی از کلیدی‌ترین استانها برای تحقق این هدف است، مشروط بر اینکه تعیین تکلیف اراضی، تأمین ارز و شفاف‌سازی هزینه اتصال به شبکه، پیش از واگذاری پروژه‌ها انجام شود.
فارس در نقشه ۱۰ هزار مگاواتی ایران؛ سهمی که باید بزرگ‌تر شود
در سطح ملی، ایران هدف‌گذاری کرده است که ظرفیت تجدیدپذیر خود را از حدود ۶ هزار مگاوات در مهر ۱۴۰۵ به ۱۰ هزار مگاوات تا پایان سال و در افق نزدیک‌تر به ۱۲ هزار مگاوات برساند. تحقق این هدف بدون سهم جدی استان‌هایی مانند فارس، ممکن نیست. فارس با تابش خورشیدی در سطح جنوب اروپا، اراضی وسیع و شبکه انتقال نسبتاً گسترده، یکی از معدود استان‌هایی است که می‌تواند هم در تأمین برق پایدار خود و هم در کاهش ناترازی ملی نقش ایفا کند. اما تجربه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که پتانسیل طبیعی به تنهایی کافی نیست؛ آنچه فارس را از یک استان دارای مزیت به یک قطب واقعی انرژی خورشیدی تبدیل می‌کند، رفع هم‌زمان سه گلوگاه است: تعیین تکلیف اراضی و مجوزها پیش از واگذاری، تأمین ارز و تجهیزات با سازوکاری پایدار، و شفاف‌سازی مسئولیت هزینه‌های اتصال به شبکه.
هدف یک هزار مگاواتی استاندار فارس برای پایان ۱۴۰۵، اگر محقق شود، گامی مهم خواهد بود؛ اما حتی همین هدف نیز در برابر ناترازی برق استان و سهم بالقوه فارس از نقشه انرژی کشور، تنها یک نقطه شروع است. پرسش اصلی این نیست که فارس تا پایان سال چند مگاوات به ظرفیت خود اضافه می‌کند؛ پرسش این است که آیا سازوکارهای نهادی و اقتصادی به گونه‌ای اصلاح می‌شوند که سرمایه‌گذار، پس از یک بار تجربه تلخ توقف پروژه، دوباره برای سرمایه‌گذاری در خورشید فارس انگیزه پیدا کند یا نه. تا زمانی که پاسخ این پرسش منفی باقی بماند، فارس با خورشید فراوانش، همچنان با برق کم و صنایعی که هفته‌ای یک‌ونیم روز منتظر روشن ماندن خط تولید خود هستند، دست‌وپنجه نرم خواهد کرد.
نظر شما