بازار؛ گروه استان ها: استان یزد در سال ۱۴۰۵ به یکی از ستون‌های صادرات غیرنفتی ایران تبدیل شده است. آمارهای رسمی نشان می‌دهد صادرات استان با رشد ۸۷ درصدی به ۲۳۲ میلیون دلار رسیده و کاشی و سرامیک، مولیبدن، کاتد مس و میلگرد در صدر اقلام صادراتی قرار گرفته‌اند. یزد با بیش از ۱۱۰ واحد فعال، ۵۶ درصد تولید کاشی و سرامیک کشور را در اختیار دارد و تراز تجاری مثبتی را در این بخش ثبت کرده است. در بخش کشاورزی نیز پسته به «طلای سبز» استان تبدیل شده؛ با ۷۲ هزار و ۳۸۵ هکتار سطح زیرکشت، ۶۸ هزار هکتار بارور، تولید ۹۲ هزار تن و ظرفیت صادراتی ۵۶ هزار تن که قابلیت ارزآوری ۳۹۱ میلیون دلاری را دارد. هم‌زمان، معاون اول رئیس‌جمهور در سفر اخیر خود به یزد، تسهیل صادرات را یکی از راهبردهای اصلی دولت اعلام کرد. اما این تصویر روشن، یک نقطه ضعف ساختاری جدی دارد: زیرساخت لجستیکی استان—از ظرفیت ریلی تا پایانه‌های تخصصی و زنجیره فرآوری—هنوز متناسب با حجم تولید و صادرات نیست. این گزارش می‌کوشد نشان دهد که رشد صادرات بدون توسعه هم‌زمان کریدور ریلی و پایانه‌های تخصصی، در میان‌مدت به گلوگاه هزینه و زمان تبدیل می‌شود و چه مسیری می‌تواند یزد را به قطب صادرات غیرنفتی با ارزش افزوده بالا تبدیل کند.
یزد با بیش از ۱۱۰ واحد فعال، ۵۶ درصد تولید کاشی و سرامیک کشور را در اختیار دارد و تراز تجاری مثبتی را در این بخش ثبت کرده است. صادرات ریلی کاشی به افغانستان آغاز شده، اما ظرفیت ریلی استان هنوز متناسب با حجم تولید و صادرات نیست و شرکت یزدریل قرار است تا پایان سال به شبکه ریلی اضافه شود.
کاشی و سرامیک؛ ستون فقرات صادرات یزد
کاشی و سرامیک، شناسنامه صنعتی یزد است. استان با بیش از ۱۱۰ واحد فعال، ۵۶ درصد تولید کشور را در اختیار دارد و در سال ۱۴۰۵ تراز تجاری مثبتی را در این بخش ثبت کرده است. این سهم بالای تولید، یزد را به یکی از قطب‌های اصلی تأمین کاشی و سرامیک در بازارهای منطقه‌ای—به‌ویژه عراق، افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی—تبدیل کرده است. صادرات ریلی کاشی به افغانستان نیز آغاز شده است؛ اقدامی که می‌تواند هزینه حمل را کاهش دهد و سرعت تحویل را بهبود بخشد. با این حال، همین بخش با چالش جدی مواجه است: ظرفیت ریلی استان هنوز متناسب با حجم تولید و صادرات نیست. شرکت یزدریل قرار است تا پایان سال به شبکه ریلی اضافه شود، اما تا آن زمان، بخش قابل توجهی از صادرات کاشی از مسیر جاده‌ای انجام می‌شود که هزینه و زمان بیشتری را تحمیل می‌کند. نکته مهم دیگر، ارزش افزوده پایین صادرات کاشی خام است؛ در حالی که بازار جهانی به سمت محصولات با تکنولوژی بالا و طراحی خاص حرکت می‌کند، بخشی از تولید یزد هنوز در سطح کاشی استاندارد باقی مانده است. برای حفظ سهم ۵۶ درصدی و افزایش ارزش صادرات، نیاز به سرمایه‌گذاری در فناوری پرسلان، لعاب‌های پیشرفته و بسته‌بندی مقاوم برای حمل‌ونقل ریلی وجود دارد.
پسته یزد با ۷۲ هزار و ۳۸۵ هکتار سطح زیرکشت، ۶۸ هزار هکتار باغ بارور، تولید ۹۲ هزار تن و ظرفیت صادراتی ۵۶ هزار تن، قابلیت ارزآوری ۳۹۱ میلیون دلاری دارد. اما بخش عمده این ظرفیت هنوز به فعلیت نرسیده و پسته عمدتاً به صورت خام یا نیمه‌فرآوری‌شده صادر می‌شود.
پسته؛ طلای سبزی که هنوز به ارزش افزوده کامل نرسیده
پسته، دومین ستون صادرات یزد است. آمارها نشان می‌دهد استان با ۷۲ هزار و ۳۸۵ هکتار سطح زیرکشت، ۶۸ هزار هکتار باغ بارور و تولید ۹۲ هزار تن، ظرفیت صادراتی ۵۶ هزار تن را دارد. برآوردها از قابلیت ارزآوری ۳۹۱ میلیون دلاری این محصول حکایت دارد؛ رقمی که در صورت تحقق کامل، سهم قابل توجهی در صادرات غیرنفتی استان خواهد داشت. اما بخش عمده این ظرفیت هنوز به فعلیت نرسیده است. یکی از دلایل، محدودیت در فرآوری و بسته‌بندی است. پسته یزد عمدتاً به صورت خام یا نیمه‌فرآوری‌شده صادر می‌شود و ارزش افزوده اصلی—که در فرآوری، برندسازی و بسته‌بندی مصرف‌کننده نهایی نهفته است—به کشورهای مقصد منتقل می‌شود. هم‌زمان، زیرساخت سردخانه، حمل‌ونقل ریلی تخصصی و پایانه‌های صادراتی تخصصی برای پسته در استان محدود است. تجربه سایر استان‌های پسته‌خیز نشان می‌دهد که ایجاد زنجیره کامل فرآوری—از فرآوری اولیه تا بسته‌بندی نهایی—می‌تواند ارزش صادرات را تا دو یا سه برابر افزایش دهد. یزد با ظرفیت ۹۲ هزار تنی، پتانسیل تبدیل شدن به هاب فرآوری و صادرات پسته در مرکز ایران را دارد، مشروط بر آنکه سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی و زیرساخت حمل‌ونقل تخصصی تسریع شود.
صادرات یزد در سال جاری با رشد ۸۷ درصدی به ۲۳۲ میلیون دلار رسید و کاشی و سرامیک، مولیبدن، کاتد مس و میلگرد در صدر اقلام صادراتی قرار گرفتند. این رشد در شرایطی محقق شده که زیرساخت لجستیکی استان—از ظرفیت ریلی تا پایانه‌های تخصصی—با همان سرعت توسعه نیافته است.
رشد ۸۷ درصدی صادرات؛ دستاوردی که زیرساخت را به چالش می‌کشد
رشد ۸۷ درصدی صادرات یزد به ۲۳۲ میلیون دلار، یک دستاورد قابل توجه در شرایط تحریمی و محدودیت‌های ارزی است. این رشد عمدتاً مدیون کاشی و سرامیک، مولیبدن، کاتد مس و میلگرد است؛ ترکیبی که نشان می‌دهد یزد در حوزه محصولات صنعتی با ارزش افزوده متوسط تا بالا، مزیت رقابتی واقعی دارد. اما همین رشد، شکاف زیرساختی را آشکارتر می‌کند. وقتی حجم صادرات با نرخ ۸۷ درصد رشد می‌کند اما ظرفیت ریلی، پایانه‌های تخصصی و خدمات لجستیکی با همان سرعت توسعه نمی‌یابد، نتیجه اجتناب‌ناپذیر، افزایش هزینه حمل، تأخیر در تحویل و کاهش رقابت‌پذیری در بازارهای هدف است. شرکت یزدریل قرار است تا پایان سال به شبکه ریلی اضافه شود؛ اقدامی که می‌تواند بخشی از این شکاف را پر کند، اما به تنهایی کافی نیست. تجربه استان‌های موفق در صادرات غیرنفتی نشان می‌دهد که رشد پایدار صادرات، پیش از هر چیز به یک زنجیره لجستیکی یکپارچه وابسته است: اتصال ریلی به مرزها و بنادر، پایانه‌های تخصصی برای هر گروه کالایی، سردخانه‌های استاندارد و سیستم‌های هوشمند رهگیری محموله. یزد در حوزه تولید و کیفیت محصول، جایگاه ممتازی دارد؛ اما برای تبدیل این جایگاه به سهم پایدار از بازارهای جهانی، باید همین سطح از تعالی را در لجستیک و زنجیره تأمین نیز تکرار کند.
معاون اول رئیس‌جمهور در سفر اخیر خود به یزد، تسهیل صادرات را یکی از راهبردهای اصلی دولت اعلام کرد. اما تسهیل صادرات بدون سرمایه‌گذاری در زیرساخت، در عمل به کاهش بوروکراسی محدود می‌شود.
تسهیل صادرات؛ وعده‌ای که باید به زیرساخت تبدیل شود
سفر معاون اول رئیس‌جمهور به یزد و تأکید او بر تسهیل صادرات به‌عنوان یکی از راهبردهای اصلی دولت، یک سیگنال مثبت برای فعالان اقتصادی استان است. اما تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که تسهیل صادرات بدون سرمایه‌گذاری در زیرساخت، در عمل به کاهش بوروکراسی محدود می‌شود و نمی‌تواند گلوگاه‌های فیزیکی را برطرف کند. آنچه یزد نیاز دارد، ترکیبی از سه اقدام هم‌زمان است: نخست، تکمیل کریدور ریلی استان و اتصال آن به شبکه سراسری و مرزهای صادراتی؛ دوم، ایجاد پایانه‌های تخصصی صادراتی برای کاشی، پسته و محصولات معدنی با تجهیزات بارگیری، بسته‌بندی و سردخانه؛ سوم، توسعه زنجیره فرآوری با ارزش افزوده بالا در کنار معادن و واحدهای تولیدی. هم‌زمان، مناطق ویژه اقتصادی یزد و اشکذر می‌توانند به عنوان هاب‌های صادراتی عمل کنند، مشروط بر آنکه مشوق‌های مالیاتی و گمرکی آن‌ها به‌گونه‌ای طراحی شود که صادرکنندگان را به سمت فرآوری و بسته‌بندی در داخل استان هدایت کند، نه خام‌فروشی. در سطح ملی نیز، سیاست‌گذار باید یزد را به‌عنوان یک «قطب صادرات غیرنفتی با ارزش افزوده بالا» به رسمیت بشناسد و منابع زیرساختی را متناسب با این جایگاه تخصیص دهد. تحقق این مسیر، نیازمند همکاری مستمر دولت، بخش خصوصی و نهادهای مالی است؛ همان الگویی که در سال‌های گذشته در برخی استان‌های موفق صادراتی به نتیجه رسیده است.
یزد نیازمند ترکیب سه‌گانه تکمیل کریدور ریلی، ایجاد پایانه‌های تخصصی صادراتی و توسعه زنجیره فرآوری با ارزش افزوده بالا است. مناطق ویژه اقتصادی یزد و اشکذر می‌توانند به هاب‌های صادراتی تبدیل شوند، مشروط بر آنکه مشوق‌ها صادرکنندگان را به سمت فرآوری در داخل استان هدایت کند، نه خام‌فروشی.
یزد در افق ۱۴۰۶؛ از قطب تولید به قطب صادرات
اگر روند فعلی تداوم یابد، یزد در افق ۱۴۰۶ می‌تواند به یکی از سه استان برتر کشور در صادرات غیرنفتی تبدیل شود. ظرفیت‌های موجود—۵۶ درصد تولید کاشی، ۹۲ هزار تن پسته، ذخایر معدنی متنوع و نیروی کار ماهر—پایه‌های محکمی برای این جهش فراهم می‌کند. اما تحقق این چشم‌انداز، به سه شرط وابسته است: نخست، تکمیل زیرساخت ریلی و پایانه‌های تخصصی تا پایان ۱۴۰۵؛ دوم، هدایت سرمایه‌گذاری به سمت فرآوری و بسته‌بندی با ارزش افزوده بالا، به‌ویژه در پسته و محصولات معدنی؛ سوم، ایجاد یک نظام بیمه و تضمین صادراتی که ریسک‌های ارزی و حمل را برای صادرکنندگان کاهش دهد. تجربه رشد ۸۷ درصدی صادرات در سال جاری نشان می‌دهد که پتانسیل واقعی یزد بسیار فراتر از آمار فعلی است. اگر همین سطح از رشد—حتی با نرخ نصف—در سال‌های آینده تداوم یابد و هم‌زمان زیرساخت لجستیکی تقویت شود، یزد می‌تواند به الگویی ملی برای «صادرات غیرنفتی با ارزش افزوده بالا» تبدیل شود؛ الگویی که بر تولید با کیفیت، زنجیره فرآوری کامل و لجستیک یکپارچه استوار است. برای فعالان اقتصادی استان، لحظه فعلی، لحظه مطالبه‌گری مستند و ارائه داده‌های میدانی از هزینه‌ها و موانع است تا سیاست‌گذار، اولویت‌های زیرساختی را بر اساس نیاز واقعی صادرکنندگان تعیین کند.
نظر شما