بازار؛ گروه آب و انرژی: بحران ناترازی انرژی در کشور، طی ماه‌های اخیر به یکی از چالش‌های بنیادین اقتصاد ایران بدل شده است؛ در این میان، صاحب‌نظران حوزه انرژی بارها نسبت به ناکارآمدی سازوکارهای فعلی و سیاست‌های قیمتی هشدار داده‌اند. دکتر هاشم اورعی، استاد دانشگاه صنعتی شریف، در گفت‌وگویی صریح با اشاره به وضعیت بحرانی اقتصاد برق و گاز، بر این باور است که تا زمانی که فونداسیون اقتصاد انرژی کشور اصلاح نشود و حامل‌های انرژی از وضعیت «کالای بی‌ارزش» و سرکوب شدید قیمتی خارج نگردند، ایجاد سازمان‌های جدید یا اجرای طرح‌های مقطعی نظیر توزیع تجهیزات گرمایشی راه به جایی نخواهد برد. وی با زیر سوال بردن عملکرد محدود بورس انرژی و دخالت‌های مستمر وزارت نیرو، فعالیت نهادهایی نظیر «هیئت تنظیم بازار» و «سازمان بهینه‌سازی مصرف انرژی» را فاقد کارایی لازم دانسته و بر وجود تضاد منافع ساختاری در شرکت‌های دولتی متولی تأکید می‌کند. این گزارش به کالبدشکافی موانع ساختاری بهینه‌سازی مصرف، دلایل عدم تحقق طرح‌های مصوب شورای اقتصاد و ضرورت تغییر رویکرد دولت در حکمرانی بازار انرژی می‌پردازد.
هاشم اورعی استاد دانشگاه صنعتی شریف در گفتگو با بازار با انتقاد شدید از وضعیت اقتصاد برق، بازار انرژی و سیاست‌های نهادهای دولتی اظهار داشت: ارزیابی میزان اثربخشی این روند بر اقتصاد برق و رفع چالش‌های مالی آن نشان می‌دهد که دستاوردهای حاصله بسیار کمتر از میزان انتظار بوده است؛ متاسفانه همچنان حجم برقی که در بورس انرژی مبادله می‌شود، به شدت محدود است.
وزارت نیرو با مداخله در بازار، عملاً با بخش خصوصی رقابت می‌کند؛ این در حالی است که نقطه‌ی قوت ایجاد یک بازار واقعی از دست رفته و ما تنها در حال تظاهر به ایجاد بازار و کسب درآمد هستیم. وزارت نیرو باید به این درک برسد که نقش خود را تغییر دهد تا بازار واقعی شکل بگیرد
وی افزود: از سوی دیگر، وزارت نیرو با مداخله در بازار، عملاً با بخش خصوصی رقابت می‌کند؛ این در حالی است که نقطه‌ی قوت ایجاد یک بازار واقعی از دست رفته و ما تنها در حال تظاهر به ایجاد بازار و کسب درآمد هستیم. وزارت نیرو باید به این درک برسد که نقش خود را تغییر دهد تا بازار واقعی شکل بگیرد.
اورعی تصریح کرد: هنوز در ساختار وزارت نیرو، شورایی تحت عنوان "هیئت تنظیم بازار" وجود دارد که به اعتقاد من، این نهاد نه تنها تنظیم‌کننده نیست، بلکه تمامی قوانین مسلم اقتصادی را تعیین و محدود می‌سازد.
این کارشناس ارشد انرژی با اشاره به وضعیت طرح‌های بهینه‌سازی بیان کرد: طرح تعویض بخاری‌های فرسوده که تصور می‌کنم در سال ۱۴۰۱ به تصویب شورای اقتصاد رسید، تاکنون اجرایی نشده است؛ بر اساس اطلاعات دریافتی، از مجموع چهار میلیون دستگاه بخاری پیش‌بینی‌شده برای تعویض، تنها ۱۰۰ هزار دستگاه محقق شده است. طرح‌های بهینه‌سازی و اثربخش، اعم از طرح‌های ساده‌ای چون تعویض بخاری‌های فرسوده یا جمع‌آوری گازهای مشعل (فلر)، با وجود مواجهه با ناترازی شدید انرژی، به هیچ وجه جدی گرفته نشده‌اند.
هنگامی که یک کالا به لحاظ اقتصادی فاقد ارزش باشد، بهینه‌سازی نیز بی‌معنی خواهد بود. قبوض برق و به‌ویژه گاز در بخش کشاورزی و خانگی تقریباً رایگان است و گاز، به جز در بخش صنعت، کالایی بی‌ارزش محسوب می‌شود. در نتیجه، هنگامی که یک کالا تحت سیاست سرکوب قیمتی قرار دارد و ارزشی برای آن متصور نیست، ایجاد صد سازمان دیگر نیز گرهی از کار باز نخواهد کرد و هیچ توجیهی ندارد
وی افزود: دلیل این امر کاملاً واضح است؛ هنگامی که یک کالا به لحاظ اقتصادی فاقد ارزش باشد، بهینه‌سازی نیز بی‌معنی خواهد بود. قبوض برق و به‌ویژه گاز در بخش کشاورزی و خانگی تقریباً رایگان است و گاز، به جز در بخش صنعت، کالایی بی‌ارزش محسوب می‌شود. در نتیجه، هنگامی که یک کالا تحت سیاست سرکوب قیمتی قرار دارد و ارزشی برای آن متصور نیست، ایجاد صد سازمان دیگر نیز گرهی از کار باز نخواهد کرد و هیچ توجیهی ندارد.
تشکیل سازمان بهینه‌سازی در شرایط فعلی کارایی ندارد
اورعی با طرح این پرسش که «کجای دنیا وزارت نفت و شرکت گاز به ساخت، خرید و نصب بخاری اقدام می‌کنند؟»، اظهار داشت: «این دستگاه‌ها به خوبی بر ابعاد مسئله واقفند، اما از پذیرش مسئولیت شانه خالی می‌کنند. مادامی که گاز در کشور ما رایگان و ارزان باشد و هیچ‌گونه انگیزه‌ای برای استفاده از تجهیزات با راندمان بالا وجود نخواهد داشت. پیش‌تر نیز تاکید کردم که پیش از ایجاد سازمان‌های متفرقه، باید بازار گاز و برق اصلاح شود و این حامل‌ها ارزش واقعی خود را پیدا کنند. ورود وزارت نیرو یا شرکت گاز به حوزه‌هایی نظیر نصب کولر و بخاری، کاملاً اشتباه است.
وی درباره‌ی تأسیس نهادهای جدید خاطرنشان کرد: تشکیل سازمانی تحت عنوان "سازمان بهینه‌سازی" در شرایط کنونی فاقد هرگونه کارایی است. این سازمان‌ها اصلاً از سوی شرکت‌های گاز و برق جدی گرفته نمی‌شوند؛ به عنوان نمونه، در آستانه‌ی فصل زمستان و بروز بحران کمبود گاز، شرکت‌های متولی به مسئولان این سازمان اعلام می‌کنند که این موضوعات ارتباطی به آن‌ها ندارد و آن‌ها بر اساس روال خود عمل خواهند کرد. در نتیجه، چنین سازمانی تنها می‌تواند در فضایی انتزاعی به انجام امور بلندمدت بپردازد، اما در عمل ساختار سازمانی در حوزه‌ی گاز جدی گرفته نمی‌شود.
راهکار اساسی این است که شرکت‌های گاز، برق و پالایش و پخش باید به وظایف تخصصی خود بپردازند. فونداسیون اقتصاد انرژی ما دارای اشکال اساسی است و اصرار بر حفظ این فونداسیون معیوب و در عین حال تلاش برای احداث طبقات جدید بر روی آن، راه به جایی نخواهد برد
وی در ادامه افزود: سخنان اخیر آقای پورمحمدی، تیر خلاص را بر پیکر سازمان بهینه‌سازی وارد کرد؛ هنگامی که وی عنوان نمود در خصوص بنزین تنها در سطح گفت‌وگو صحبت می‌کنیم و امور فنی بر عهده شرکت پالایش و پخش است، مشخص شد که این سازمان صرفاً نهادی اضافی بوده و بر سردرگمی‌های پیشین افزوده است. علاوه بر این، از آنجا که بخش عمده‌ای از درآمد شرکت گاز از محل فروش حاصل می‌شود، شاید این مجموعه تمایلی به صرفه‌جویی نداشته باشد؛ بنابراین، چنین ساختارهایی توام با تضاد منافع جدی هستند.
اورعی در پایان تاکید کرد: راهکار اساسی این است که شرکت‌های گاز، برق و پالایش و پخش باید به وظایف تخصصی خود بپردازند. فونداسیون اقتصاد انرژی ما دارای اشکال اساسی است و اصرار بر حفظ این فونداسیون معیوب و در عین حال تلاش برای احداث طبقات جدید بر روی آن، راه به جایی نخواهد برد.
نظر شما