امید محمدی؛ بازار گروه خودرو: صنعت خودرو ایران و ترکیه همواره از نظر ظرفیت تولید، ساختار بازار، ترکیب محصولات و سیاست های صنعتی با یکدیگر مقایسه می شوند. نزدیکی جغرافیایی، حضور هر دو کشور در زنجیره تامین خودرو و اهمیت صنعت خودرو در اقتصاد آن ها باعث شده است عملکرد این دو بازار در حوزه «مصرف سوخت» نیز قابل بررسی باشد. بر همین اساس، در این گزارش با اتکا به داده های منتشرشده درباره ناوگان و مصرف سوخت ترکیه، شاخص های اصلی مصرف و پیمایش را بررسی کردیم تا ضمن ترسیم وضعیت این کشور، معیارهای لازم برای مقایسه دقیق تر با صنعت خودرو ایران مشخص شود. بر اساس گزارش «بررسی ناوگان خودرو و مصرف انرژی ترکیه» که توسط شرکت تحقیقات موتور ایران خودرو در شهریورماه ۱۴۰۵ تهیه شده، متوسط مصرف روزانه سوخت مایع این کشور در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۲۵.۹ میلیون لیتر رسیده است. این رقم شامل بنزین، گازوئیل و گاز مایع است و نشان می دهد بررسی مصرف انرژی در بخش حمل و نقل، بدون توجه به نوع سوخت و کاربری وسایل نقلیه، نمی تواند تصویر دقیقی از عملکرد ناوگان ارائه دهد. البته داده های موجود درباره ترکیه را نمی توان به تنهایی مبنای اعلام برتری یا ضعف ایران قرار داد؛ زیرا برای چنین مقایسه ای، باید آمار هم دوره و هم تعریف از مصرف سوخت، تعداد خودروها، پیمایش و جمعیت دو کشور در اختیار باشد.
گازوئیل؛ بازیگر اصلی مصرف سوخت ترکیه
بررسی ترکیب مصرف سوخت ترکیه نشان می دهد گازوئیل با مصرف روزانه حدود ۸۹ میلیون لیتر، سهم غالب را در بازار سوخت مایع این کشور دارد. در مقابل، مصرف روزانه بنزین حدود ۲۱ میلیون لیتر و گاز مایع حدود ۱۶ میلیون لیتر برآورد شده است. به این ترتیب، گازوئیل حدود ۷۱ درصد از حجم سوخت مایع مصرفی ترکیه را تشکیل می دهد. این سهم قابل توجه، اهمیت ناوگان تجاری، حمل و نقل کالا و وسایل نقلیه دیزلی را در ساختار تقاضای انرژی این کشور نشان می دهد. بر مبنای متوسط مصرف روزانه اعلام شده، مصرف سالانه سوخت مایع ترکیه به حدود ۴۶ میلیارد لیتر می رسد. با این حال، این رقم به معنای میزان واردات سوخت نیست و صرفا حجم مصرف را نشان می دهد. برای ایران نیز تفکیک مصرف بنزین از گازوئیل اهمیت زیادی دارد. مصرف بنزین بیشتر در ارتباط با خودروهای سواری و بخشی از ناوگان سبک بررسی می شود، در حالی که مصرف گازوئیل به عملکرد کامیون ها، اتوبوس ها، ماشین آلات و سایر وسایل نقلیه دیزلی وابسته است. از این رو، مقایسه صرف مصرف بنزین دو کشور نمی تواند معیار جامعی برای سنجش بهره وری کل ناوگان حمل و نقل باشد.
طبق آمار ثبت وسایل نقلیه ترکیه تا ژوئیه ۲۰۲۶، تعداد کل وسایل نقلیه ثبت شده این کشور به حدود ۳۴.۷۵ میلیون دستگاه رسیده است. از این تعداد، ۱۸ میلیون دستگاه خودروی سواری و ۷.۵ میلیون دستگاه موتورسیکلت هستند. مجموع این دو گروه به ۲۵.۴۹ میلیون دستگاه می رسد که حدود ۷۳ درصد از کل ناوگان ثبت شده را تشکیل می دهد
۳۴.۷ میلیون وسیله نقلیه در ترکیه
طبق آمار ثبت وسایل نقلیه ترکیه تا ژوئیه ۲۰۲۶، تعداد کل وسایل نقلیه ثبت شده این کشور به حدود ۳۴.۷۵ میلیون دستگاه رسیده است. از این تعداد، ۱۸ میلیون دستگاه خودروی سواری و ۷.۵ میلیون دستگاه موتورسیکلت هستند. مجموع این دو گروه به ۲۵.۴۹ میلیون دستگاه می رسد که حدود ۷۳ درصد از کل ناوگان ثبت شده را تشکیل می دهد.
در کنار این وسایل نقلیه، حدود ۵ میلیون دستگاه وانت و کامیون سبک، ۲.۳ میلیون تراکتور و ۱.۱ میلیون کامیون نیز در آمار ناوگان ترکیه ثبت شدند. وجود چنین ترکیبی نشان می دهد بخشی از مصرف سوخت کشور به فعالیت های اقتصادی و حمل و نقل تجاری اختصاص دارد و نمی توان تمام تقاضای سوخت را به رفت و آمد خودروهای شخصی نسبت داد. در ایران نیز برای مقایسه دقیق باید آمار ناوگان فعال از تعداد خودروهای صرفا ثبت شده تفکیک شود. خودرویی که سال ها در آمار شماره گذاری باقی مانده اما عملا تردد نمی کند، با خودرویی که روزانه در مسیرهای شهری یا جاده ای حضور دارد، سهم یکسانی در مصرف سوخت ندارد. بنابراین، تعداد ناوگان فعال و میزان استفاده واقعی از آن، در کنار تعداد خودروهای موجود، باید مبنای تحلیل قرار گیرد.
اگر مصرف روزانه ۱۲۵.۹ میلیون لیتر سوخت مایع ترکیه بر تعداد ۳۴.۷۵ میلیون وسیله نقلیه ثبت شده تقسیم شود، متوسطی معادل حدود ۳.۶۲ لیتر در روز به ازای هر وسیله نقلیه به دست می آید. این شاخص در مقیاس سالانه حدود هزار و ۳۲۰ لیتر به ازای هر وسیله نقلیه است
سرانه مصرف سوخت چه می گوید؟
اگر مصرف روزانه ۱۲۵.۹ میلیون لیتر سوخت مایع ترکیه بر تعداد ۳۴.۷۵ میلیون وسیله نقلیه ثبت شده تقسیم شود، متوسطی معادل حدود ۳.۶۲ لیتر در روز به ازای هر وسیله نقلیه به دست می آید. این شاخص در مقیاس سالانه حدود هزار و ۳۲۰ لیتر به ازای هر وسیله نقلیه است. با این حال، این عدد را نباید با مصرف واقعی هر خودرو یا سرانه مصرف سوخت هر شهروند یکسان دانست. در محاسبه یادشده، مصرف تمام گروه های ناوگان در نظر گرفته شده است؛ از خودروی سواری و موتورسیکلت گرفته تا کامیون و اتوبوس. طبیعی است که میزان پیمایش و مصرف یک کامیون فعال در حمل و نقل بین شهری با یک خودروی شخصی که تنها چند کیلومتر در روز حرکت می کند، تفاوت قابل توجهی داشته باشد. برای محاسبه سرانه مصرف به ازای هر شهروند نیز باید مصرف کل سوخت بر جمعیت همان دوره تقسیم شود. این تمایز برای مقایسه با ایران نیز ضروری است، اگر قرار باشد مشخص شود مصرف سوخت در ایران نسبت به ترکیه بالاتر یا پایین تر است، باید علاوه بر سرانه مصرف به ازای جمعیت، متوسط مصرف به ازای هر خودرو و میزان سوخت مصرف شده به ازای هر کیلومتر پیمایش نیز محاسبه شود. هر یک از این شاخص ها پرسش متفاوتی را پاسخ می دهد و جایگزین دیگری نیست.
پیمایش؛ شاخصی مهم تر از تعداد خودروها
یکی از محدودیت های آمار مصرف سوخت، نادیده گرفتن مسافت طی شده توسط وسایل نقلیه است. افزایش مصرف کل سوخت لزوما به معنای افت بهره وری نیست؛ ممکن است پیمایش ناوگان، جابه جایی کالا یا تعداد سفرهای شهری افزایش یافته باشد. از سوی دیگر، ثابت ماندن مصرف نیز الزاما به معنای بهبود عملکرد نیست و ممکن است نتیجه کاهش فعالیت ناوگان باشد. در گزارش ترکیه، برآورد شده است خودروهای سواری و موتورسیکلت ها در مجموع روزانه حدود ۴۷ میلیون لیتر سوخت مصرف می کنند. این رقم بر پایه داده های مصرف انرژی و شواهد مربوط به پیمایش محاسبه شده و آمار رسمی تفکیک شده مصرف این دو گروه نیست. با تقسیم این برآورد بر مجموع ۲۵.۴۹ میلیون خودروی سواری و موتورسیکلت ثبت شده، متوسطی حدود ۱.۸۴ لیتر در روز به ازای هر وسیله نقلیه حاصل می شود. این عدد نیز صرفا یک شاخص تقریبی است و بدون اطلاع از پیمایش، ترکیب سوخت و میزان استفاده از خودروها، نمی توان آن را معیار مستقیمی برای مقایسه بهره وری با ایران قرار داد. برای دستیابی به نتیجه دقیق تر، باید متوسط پیمایش سالانه هر گروه از وسایل نقلیه و مصرف سوخت به ازای هر صد کیلومتر مشخص شود. این داده ها امکان می دهد روشن شود چه میزان از مصرف سوخت ناشی از پیمایش بیشتر و چه میزان ناشی از مصرف بالاتر خودروها در مسافت یکسان است.
مقایسه صنعت خودرو ایران و ترکیه زمانی ارزش کارشناسی خواهد داشت که آمار دو کشور با روش یکسان گردآوری شود. در این چارچوب، چهار شاخص اهمیت بیشتری دارند: مصرف روزانه و سالانه بنزین و گازوئیل، تعداد وسایل نقلیه فعال، متوسط پیمایش سالانه و مصرف سوخت به ازای هر صد کیلومتر
ایران برای مقایسه به چه داده هایی نیاز دارد؟
مقایسه صنعت خودرو ایران و ترکیه زمانی ارزش کارشناسی خواهد داشت که آمار دو کشور با روش یکسان گردآوری شود. در این چارچوب، چهار شاخص اهمیت بیشتری دارند: مصرف روزانه و سالانه بنزین و گازوئیل، تعداد وسایل نقلیه فعال، متوسط پیمایش سالانه و مصرف سوخت به ازای هر صد کیلومتر. در کنار این موارد، محاسبه سرانه مصرف به ازای جمعیت و تفکیک خودروهای شخصی از ناوگان تجاری می تواند تصویر کامل تری از وضعیت دو کشور ارائه دهد. برای مثال، بالا بودن مصرف سرانه ممکن است از تعداد بیشتر خودروها، پیمایش بالاتر، بهره وری پایین تر موتور یا سهم بیشتر حمل و نقل جاده ای ناشی شده باشد. بدون تفکیک این عوامل، نسبت دادن اختلاف مصرف به کیفیت خودروهای تولیدی یا سیاست های سوختی، نتیجه ای شتاب زده خواهد بود. از سوی دیگر، ارزیابی عملکرد صنعت خودرو تنها به مصرف سوخت محصولات جدید محدود نمی شود. سن ناوگان، کیفیت نگهداری، شرایط ترافیکی، سهم موتورسیکلت ها، استفاده از خودروهای تجاری و میزان پیمایش نیز در مصرف نهایی انرژی اثرگذارند. بنابراین، سیاست کاهش مصرف باید هم زمان ارتقای بهره وری خودروهای تولیدی، نوسازی ناوگان فرسوده و بهبود مدیریت حمل و نقل را در بر گیرد.
ضرورت عبور از مقایسه‌های کلی
داده های ترکیه نشان می دهد مصرف سوخت را نمی توان تنها با تعداد خودروها یا حجم بنزین مصرفی سنجید. سهم بالای گازوئیل در بازار این کشور و حضور گسترده ناوگان تجاری، ضرورت تفکیک مصرف بر اساس نوع کاربری را برجسته می کند. برای ایران نیز انتشار منظم آمار مصرف و پیمایش به تفکیک نوع وسیله نقلیه می تواند به شناسایی دقیق تر عوامل رشد مصرف کمک کند. چنین داده هایی به سیاست گذار امکان می دهد میان افزایش تقاضای حمل و نقل و ضعف بهره وری خودروها تمایز قائل شود و به جای اتکا به راهکارهای کلی، برنامه های هدفمندتری برای کاهش مصرف تدوین کند. در نهایت، مقایسه ایران و ترکیه زمانی می تواند به نتیجه ای معتبر درباره عملکرد صنعت خودرو منجر شود که مصرف سوخت، پیمایش و ترکیب ناوگان در هر دو کشور با شاخص های یکسان سنجیده شود. ارقام موجود از ترکیه نقطه شروع مناسبی برای این بررسی فراهم می کنند، اما برای اعلام رتبه یا برتری یکی از دو کشور، به داده های هم دوره و قابل مقایسه از ایران نیز نیاز است.
نظر شما