بازار؛ گروه بین الملل: دگرگونی معادلات ژئواکونومیک و هیدروپلیتیک در شرق آفریقا، قاهره را از لاک سنتی دیپلماسی تدافعی خارج ساخته است. نشست چهارجانبه العلمین با حضور رهبران مصر، سودان، اریتره و سومالی، نقطه عطفی در معماری امنیت منطقه‌ای به شمار می‌رود؛ بلوکی تازه که برای مهار دسترسی اتیوپی به آب‌های آزاد، مسدودسازی نفوذ نظامی تل‌آویو در سومالی‌لند و صیانت از شریان کانال سوئز طراحی شده و موازنه قوای دریای سرخ و شاخ آفریقا را وارد مرحله نوینی از تقابل‌های ساختاری کرده است.
نشست چهارجانبه العلمین که با حضور عبدالفتاح السیسی، عبدالفتاح البرهان، اسیاس افورقی و حسن شیخ محمود برگزار شد، پیام آشکاری از گذار قاهره از «صبر استراتژیک» به «موازنه فعال چندجانبه» را مخابره کرد.
دکترین قاهره و بازآرایی سپر دفاعی در آبراه‌های جنوبی
نگاه استراتژیک مصر به حوضه جنوب، پیوندی ناگسستنی با امنیت شریان حیاتی رود نیل و تردد ایمن کشتی‌های تجاری در آبراه کانال سوئز دارد. در طی دهه‌های گذشته، قاهره همواره جنوب مدار بیست درجه را امتداد بلافصل عمق استراتژیک خود تلقی کرده است، اما تحولات چند سال گذشته در یمن و تسلط صنعا بر تنگه باب‌المندب، خطوط قرمز قاهره را دستخوش بازتعریف ساختاری کرد. طبق آمارهای رسمی هیئت کانال سوئز و تحلیل‌های بین‌المللی کشتیرانی در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ خورشیدی، درآمدهای سالانه قاهره از حق ترانزیت سوئز به دلیل تغییر مسیر کشتی‌ها به سمت دماغه امید نیک با افتی فراتر از ۵۵ تا ۶۰ درصد مواجه شده و کسری درآمدی بیش از پنج تا شش میلیارد دلار به اقتصاد مصر تحمیل کرده است. در شرایطی که بدهی خارجی مصر مرز ۱۶۰ میلیارد دلار را لمس کرده، احیای ثبات در گلوگاه ورودی دریای سرخ برای مصر موضوعی معادل حفظ حاکمیت ملی است.
نشست چهارجانبه العلمین که با حضور عبدالفتاح السیسی، عبدالفتاح البرهان، اسیاس افورقی و حسن شیخ محمود برگزار شد، پیام آشکاری از گذار قاهره از «صبر استراتژیک» به «موازنه فعال چندجانبه» را مخابره کرد. مصر به خوبی آگاه است که تشکیل یک ساختار دیپلماتیک فراگیر با حضور تمامی بازیگران فرامنطقه‌ای نظیر ترکیه، عربستان سعودی، جیبوتی و امارات به دلیل واگرایی‌های عمیق منافع و رقابت‌های ژئوپلیتیک در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست. از این رو، تشکیل یک هسته کانونی با سه کشور حاشیه‌ای دریای سرخ و شاخ آفریقا، چارچوبی چابک‌تر و عملیاتی‌تر را در اختیار طراحان نظامی و دیپلماتیک مصر قرار می‌دهد تا ضمن ارتقای هماهنگی‌های راداری، تبادل اطلاعات امنیتی و آمادگی‌های لجستیکی، از منافع حیاتی خود بدون درگیر شدن در مناقشات گسترده‌تر محافظت کند.
مناقشه آبی میان مصر و اتیوپی پیرامون «سد النهضه» از چارچوب یک اختلاف فنی-محیط‌زیستی خارج شده و به محور رویارویی دو قدرت جمعیتی قاره آفریقا بدل گشته است.
هیدروپلیتیک نیل و راهبرد کمربند بازدارندگی در برابر سد النهضه
مناقشه آبی میان مصر و اتیوپی پیرامون «سد النهضه» از چارچوب یک اختلاف فنی-محیط‌زیستی خارج شده و به محور رویارویی دو قدرت جمعیتی قاره آفریقا بدل گشته است. اتیوپی با بیش از ۱۲۵ میلیون نفر جمعیت، مراحل پنجمین آبگیری مخزن سد را به پایان رسانده و حجم ذخیره‌سازی آب پشت این دیواره را به بیش از ۴۳ میلیارد مترمکعب رسانده است؛ پروژه‌ای که با تولید پیش‌بینی‌شده فراتر از پنج هزار مگاوات برق، نماد هژمونی انرژی آدیس‌آبابا در شرق آفریقا است. در نقطه مقابل، مصر با جمعیتی بیش از ۱۱۵ میلیون نفر، برای تأمین بیش از ۹۶ درصد از آب شیرین، کشاورزی و آب شرب خود مطلقاً به جریان نیل وابسته است. از دست رفتن حقابه‌های تاریخی و عدم دستیابی به یک توافق الزام‌آور حقوقی درباره مدیریت خشکسالی‌ها، سد النهضه را به یک تهدید موجودیتی برای امنیت غذایی و اکولوژیک مصر تبدیل کرده است.
قاهره برای شکستن این موازنه منفی، استراتژی «محاصره ژئوپلیتیک معکوس» را در پیش گرفته است. ائتلاف با سودان—کشوری که مستقیماً در پایین‌دست سد قرار دارد و سدهای الروصیرص و مروی آن در معرض خطرات جدی رهاسازی‌های ناگهانی اتیوپی هستند—نخستین حلقه این زنجیره دفاعی است. اگرچه سودان به دلیل درگیری‌های فرسایشی داخلی میان ارتش و نیروهای واکنش سریع در بحران انسانی به‌سر می‌برد، اما ژنرال البرهان بقای سیاسی و تمامیت ارضی کشورش را در هم‌پوشانی کامل با قاهره می‌بیند. ورود اریتره و سومالی به این معادله، اتیوپی را با کمربندی از کشورهای ناراضی در چهار سوی مرزهایش مواجه می‌سازد؛ آرایشی که توان چانه‌زنی آدیس‌آبابا را مهار کرده و هزینه‌های اقدامات یک‌جانبه را به‌شدت بالا می‌برد.
اتیوپی از زمان از دست دادن دو بندر حیاتی عصب و مصوع، به پرجمعیت‌ترین کشور محصور در خشکی جهان مبدل شد. طی ماه‌های گذشته، نخست‌وزیر اتیوپی اعلام کرد که دسترسی به دریا حق طبیعی و ژئوپلیتیک برای بقای اتیوپی است؛ موضعی که به عنوان مقدمه‌ای برای اقدامات نظامی یا مداخله در مرزهای سرزمینی تعبیر شد.
رویارویی آدیس‌آبابا و اسمره؛ منازعه حاکمیتی بر سواحل و بنادر دریای سرخ
اتیوپی از زمان استقلال اریتره در سال ۱۳۷۲ خورشیدی و از دست دادن دو بندر حیاتی عصب و مصوع، به پرجمعیت‌ترین کشور محصور در خشکی جهان مبدل شد. وابستگی فراتر از ۹۵ درصدی خطوط مواصلاتی واردات و صادرات اتیوپی به زیرساخت‌های بندری کشور کوچک جیبوتی، سالانه بیش از دو میلیارد دلار هزینه ترانزیتی و عوارض گمرکی به خزانه آدیس‌آبابا تحمیل می‌کند. طی ماه‌های گذشته، نخست‌وزیر اتیوپی آشکارا اعلام کرد که دسترسی به دریا نه یک امتیاز تجاری، بلکه یک حق طبیعی و ژئوپلیتیک برای بقای اتیوپی است و این کشور به هر طریق ممکن پایگاهی در آب‌های گرم ایجاد خواهد کرد؛ موضعی که در ادبیات سیاسی کشورهای حاشیه دریای سرخ به عنوان مقدمه‌ای برای اقدامات نظامی یا مداخله در مرزهای سرزمینی تعبیر شد.
این لفاظی‌ها رابطه شکننده اتیوپی و اریتره را که پس از توافق صلح سال ۱۳۹۷ خورشیدی بهبود یافته بود، به مرز تنش‌های مجدد کشاند. اریتره با در اختیار داشتن بیش از هزار کیلومتر خط ساحلی در دریای سرخ و مجمع‌الجزایر راهبردی دهلک، حاکمیت ملی بر بنادر خود را خط قرمز غیرقابل مذاکره قلمداد می‌کند. اسیاس افورقی با وقوف به فشارهای ژئوپلیتیک آدیس‌آبابا، منافع خود را در ایجاد پیوندی تنگاتنگ با ارتش مصر تعریف کرده است. همگرایی مصر و اریتره، راه هرگونه ماجراجویی زمینی یا اعمال فشار مرزی اتیوپی علیه خطوط ساحلی اسمره را سد می‌کند و در عین حال، به نیروی دریایی مصر اجازه می‌دهد در بنادر استراتژیک اریتره حضور لجستیکی و مراقبتی خود را تقویت کند.
تحولات در شاخ آفریقا زمانی بحرانی‌تر شد که در دی‌ماه ۱۴۰۲ خورشیدی، یادداشت‌تفاهم محرمانه‌ای میان اتیوپی و منطقه خودخوانده «سومالی‌لند» به امضا رسید. ابعاد امنیتی پرونده با افشای طرح‌های نفوذ رژیم صهیونیستی در بندر بربره پیچیده‌تر گشت. تل‌آویو به عنوان نخستین بازیگری که تمایل خود را برای برقراری مناسبات دیپلماتیک با سومالی‌لند نشان داده، به دنبال ایجاد ایستگاه‌های راداری، پایش سیگنالی و تأسیسات دریایی مشرف بر تنگه باب‌المندب و خلیج عدن است.
کارت سومالی‌لند و زنگ خطر نفوذ دریایی تل‌آویو در خلیج عدن
تحولات در شاخ آفریقا زمانی بحرانی‌تر شد که در دی‌ماه ۱۴۰۲ خورشیدی، یادداشت‌تفاهم محرمانه‌ای میان اتیوپی و منطقه خودخوانده «سومالی‌لند» به امضا رسید. بر اساس این توافق غیررسمی، آدیس‌آبابا در ازای شناسایی دیپلماتیک استقلال سومالی‌لند، اجاره پنجاه‌ساله نواری بیست کیلومتری از سواحل بندر بربره در خلیج عدن را به دست می‌آورد تا پایگاه‌های دریایی و تجاری تأسیس کند. این اقدام خشم شدید موگادیشو را برانگیخت، چرا که حاکمیت و تمامیت ارضی سومالی نقض می‌شد. رئیس‌جمهور سومالی بلافاصله به تقویت پیمان‌های دفاعی با بازیگران فرامنطقه‌ای روی آورد که نقطه اوج آن، امضای توافقنامه دفاعی جامع با مصر و استقرار نخستین محموله‌های تسلیحاتی و مستشاران نظامی مصر در خاک سومالی بود.
ابعاد امنیتی پرونده با افشای طرح‌های نفوذ رژیم صهیونیستی در بندر بربره پیچیده‌تر گشت. تل‌آویو به عنوان نخستین بازیگری که تمایل خود را برای برقراری مناسبات دیپلماتیک با سومالی‌لند نشان داده، به دنبال ایجاد ایستگاه‌های راداری، پایش سیگنالی و تأسیسات دریایی مشرف بر تنگه باب‌المندب و خلیج عدن است. این اقدام تل‌آویو با هدف تسلط اطلاعاتی بر خطوط دریانوردی، رهگیری تحرکات موشکی و پهپادی یمن و پایش خطوط مواصلاتی ایران در اقیانوس هند سازمان‌دهی می‌شود. موضع‌گیری تند و کم‌سابقه حسن شیخ محمود مبنی بر اینکه سومالی هرگز خاک و آب‌های خود را در اختیار تحرکات نظامی اسرائیل قرار نخواهد داد، زنگ خطری جدی را به صدا درآورد. حضور مصر در العلمین و پیوند دفاعی با سومالی سدی بازدارنده علیه استقرار صهیونیست‌ها در مجاورت جهان عرب و شمال اقیانوس هند ایجاد می‌کند.
حضور فزاینده و چندلایه امارات متحده عربی در این منطقه، مهم‌ترین کانون پیچیدگی در محاسبات تصمیم‌گیران قاهره به حساب می‌آید. ابوظبی در یک دهه گذشته با در پیش گرفتن راهبرد «کنترل بنادر و شاهراه‌های انرژی»، صدها میلیون دلار در توسعه پایانه کانتینری بندر بربره در سومالی‌لند و بنادر عصب و بوساسو سرمایه‌گذاری کرده است.
دیپلماسی پیچیده مصر در برابر نفوذ سرمایه‌ای امارات در شاخ آفریقا
حضور فزاینده و چندلایه امارات متحده عربی در این منطقه، مهم‌ترین کانون پیچیدگی در محاسبات تصمیم‌گیران قاهره به حساب می‌آید. ابوظبی در یک دهه گذشته با در پیش گرفتن راهبرد «کنترل بنادر و شاهراه‌های انرژی»، صدها میلیون دلار از طریق شرکت‌های بزرگ بندری در توسعه پایانه کانتینری بندر بربره در سومالی‌لند و بنادر عصب و بوساسو سرمایه‌گذاری کرده است. علاوه بر این، پیوندهای عمیق مالی و دیپلماتیک امارات با آدیس‌آبابا و حمایت‌های لجستیکی-سیاسی آن از ژنرال حمیدتی (نیروهای پشتیبانی سریع) در برابر ارتش رسمی سودان، در تضاد ماهوی با اهداف راهبردی مصر در سودان و پرونده سد النهضه قرار دارد. این شبکه‌سازی‌ها در عمل به بستر تسهیل‌کننده حضور نامحسوس تل‌آویو در جغرافیای پیرامونی دریای سرخ تبدیل شده است.
در چنین معادله‌ای، قاهره دست به یک بندبازی ژئوپلیتیک و اقتصادی بسیار ظریف زده است. از یک طرف، اقتصاد به شدت شکننده مصر طی سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ خورشیدی با دریافت بسته سرمایه‌گذاری بی‌سابقه ۳۵ میلیارد دلاری امارات برای توسعه منطقه «رأس الحکمه» از خطر سقوط آزاد و ورشکستگی نجات یافت؛ موضوعی که قدرت مانور تقابلی مصر با ابوظبی را محدود می‌سازد. از سوی دیگر، قاهره نمی‌تواند نظاره‌گر تغییر موازنه امنیت ملی خود در حیاط خلوت جنوبی باشد. نشست العلمین پیام غیرمستقیم اما قاطعی از جانب قاهره به شرکای خلیج فارس بود مبنی بر اینکه مصر با وجود نیازهای مالی، اجازه نخواهد داد بازآرایی جغرافیایی شاخ آفریقا و تضعیف تمامیت ارضی سودان و سومالی خطوط قرمز امنیت ملی قاهره را منهدم کند.
قاهره نمی‌تواند نظاره‌گر تغییر موازنه امنیت ملی خود در حیاط خلوت جنوبی باشد. نشست العلمین پیامی از جانب قاهره به شرکای خلیج فارس بود مبنی بر اینکه مصر با وجود نیازهای مالی، اجازه نخواهد داد بازآرایی جغرافیایی شاخ آفریقا و تضعیف تمامیت ارضی سودان و سومالی خطوط قرمز امنیت ملی قاهره را منهدم کند.
دورنما و چالش‌های نهادسازی امنیتی در تقاطع دریای سرخ و اقیانوس هند
استمرار و کارآمدی بلوک جدید العلمین منوط به توانایی اعضای آن در تبدیل «تفاهمات سیاسی» به «سازوکارهای عملیاتی و پایدار» است. در بهترین سناریو، این محور می‌تواند از طریق برگزاری رزمایش‌های مشترک هوایی-دریایی، تبادل اطلاعات ماهواره‌ای و راداری، و استقرار سامانه‌های هشدار سریع پدافندی در امتداد سواحل پورت‌سودان، مصوع و بربره، یک سد بازدارنده چندلایه تشکیل دهد. این ساختار نه تنها جاه‌طلبی‌های یک‌جانبه آدیس‌آبابا را به کانال دیپلماسی بازمی‌گرداند، بلکه توان چانه‌زنی ارتش سودان را در نبرد داخلی ارتقا بخشیده و دولت فدرال سومالی را در برابر گرایش‌های تجزیه‌طلبانه در سومالی‌لند و پانتلند تقویت می‌کند.
با این وجود، چالش‌های زیربنایی فراوانی پایداری این ائتلاف را تهدید می‌کند. بحران انسانی فاجعه‌بار سودان با آوارگی بیش از ده میلیون نفر و کمبود نقدینگی، شکنندگی ساختار امنیتی سومالی در نبرد مستمر با گروه تروریستی الشباب، و سال‌ها انزوای دیپلماتیک و ضعف بنیه اقتصادی اریتره، بار مالی و لجستیکی این ائتلاف را تماماً بر دوش مصر قرار می‌دهد؛ مصری که خود زیر بار فشارهای مالی تورم و بحران بدهی‌ها قرار دارد. علاوه‌بر این، نحوه تعامل این ائتلاف با دیگر بازیگران ذی‌نفع از جمله عربستان سعودی (که پروژه شورای کشورهای دریای سرخ را دنبال می‌کند)، پایگاه‌های نظامی ترکیه در موگادیشو و منافع تجاری پایگاه چین در جیبوتی، تعیین‌کننده سرنوشت نهایی این ساختار خواهد بود. شاخ آفریقا اکنون به صحنه یک شطرنج ژئوپلیتیک چندوجهی بدل شده که در آن، نشست العلمین صدای بازگشت اراده مصر برای اثرگذاری مستقیم بر معادلات امنیتی خاورمیانه و قاره سیاه است.
نظر شما