امید محمدی؛ بازار گروه خودرو: سال ها است فرسودگی ناوگان خودرو در ایران از یک مسئله زیست محیطی و حمل و نقلی فراتر رفته و به یکی از چالش های مهم اقتصاد انرژی کشور تبدیل شده است. خودروهایی که مصرف سوخت بالایی دارند، آلایندگی بیشتری تولید می کنند و بخش قابل توجهی از هزینه های نگهداری آن ها به دوش مالکان و جامعه می افتد، همچنان سهم قابل توجهی از ناوگان کشور را تشکیل می دهند. اکنون دولت با اصلاح آیین نامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو، تلاش دارد روند اسقاط و نوسازی را وارد مرحله جدیدی کند؛ اما در این میان، یک دستگاه بیش از گذشته در مرکز این سیاست قرار گرفته است: سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، وزارت صنعت، معدن و تجارت در اجرای اصلاح ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو، مسئولیت راهبری و اقدامات اجرایی اسقاط خودروهای فرسوده را به سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران واگذار کرده است. به این ترتیب، ایدرو صرفا یکی از دستگاه های حاضر در فرآیند نوسازی نیست، بلکه نقش راهبر این فرآیند را بر عهده دارد.
ایدرو؛ حلقه اتصال دولت، خودروساز و مالک خودرو
نقش ایدرو در طرح جدید را باید فراتر از اجرای یک فرآیند اداری دید. ستاد نوسازی ناوگان حمل و نقل و اسقاط خودروهای فرسوده در ساختار ایدرو قرار گرفته و عملا باید میان سیاست های دولت، ظرفیت خودروسازان، منابع مالی، مراکز اسقاط، شبکه بانکی، پلیس و مالکان خودروهای فرسوده ارتباط ایجاد کند. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نوسازی ناوگان یک اقدام تک دستگاهی نیست. اگر بانک تسهیلات پرداخت کند اما خودروی جایگزین به اندازه کافی عرضه نشود، طرح شکست می خورد. اگر خودروساز خودرو عرضه کند اما فرآیند اسقاط و انتقال مالکیت طولانی باشد، متقاضی از طرح خارج می شود. اگر خودرو اسقاط شود اما گواهی اسقاط و مشوق مالی بهموقع تخصیص پیدا نکند، انگیزه مالک کاهش خواهد یافت. در چنین ساختاری، ایدرو باید نقش هماهنگ کننده زنجیره را ایفا کند؛ یعنی از لحظه ثبت خودروی فرسوده در سامانه تا دریافت مشوق، معرفی به طرح نوسازی، اسقاط خودرو و تحویل وسیله جایگزین، یک فرآیند منسجم شکل گیرد.
یک میلیون خودرو در تیررس سیاست جدید
بر اساس اعلام ایدرو، در کشور نزدیک به یک میلیون و ۹۰۰ هزار خودروی سواری فرسوده وجود دارد که کمتر از یک میلیون دستگاه آن در کلان شهرها مستقر هستند. همین خودروها به دلیل آثار مستقیم بر آلودگی هوای شهرهای بزرگ، در اولویت برنامه جدید قرار گرفتند. این سازمان اعلام کرده است که با اصلاح آیین نامه ماده ۱۰، می توان انتظار اسقاط بیش از ۶۵۰ هزار دستگاه خودرو را داشت؛ با این حال برای تحقق هدف بیش از یک میلیون دستگاه، باید مشوق های دیگری از جمله استفاده از منابع صرفه جویی سوخت و ظرفیت قانونی ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید نیز فعال شود.
بنابراین ایدرو با یک هدف ساده مواجه نیست. موضوع فقط خروج چند صد هزار خودروی فرسوده نیست، بلکه ایجاد سازوکاری است که بتواند در یک بازه زمانی مشخص، روند اسقاط را از سطح محدود فعلی به مقیاس میلیونی برساند.
فاصله یک میلیون خودرو با ظرفیت اسقاط
چالش اصلی در این مسیر، فاصله میان هدف گذاری و ظرفیت واقعی اجرای طرح است. طبق اعلام ایدرو، سالانه دست کم یک میلیون و ۲۰۰ هزار خودرو وارد ناوگان حمل و نقل کشور می شود و برای جلوگیری از پیرتر شدن ناوگان، باید تلاش شود تقریبا به همین میزان خودروی فرسوده نیز از چرخه خارج شود. این ارقام نشان می دهد حتی اگر طرح فعلی بتواند بیش از ۶۵۰ هزار دستگاه را اسقاط کند، همچنان با نیاز واقعی کشور فاصله خواهد داشت. در نتیجه، ماموریت ایدرو تنها اجرای یک مرحله از طرح نیست؛ این سازمان باید سازوکاری پایدار ایجاد کند که اسقاط را از یک برنامه مقطعی به فرآیندی دائمی تبدیل کند.
یکی از مهم ترین بخش های سیاست جدید، طراحی مشوق های متفاوت برای گروه های مختلف است. بر اساس اعلام ایدرو، تسهیلات یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومانی برای نوسازی تاکسی های برقی، یک میلیارد تومانی برای تاکسی های دوگانه سوز و ۱۵ میلیارد تومانی برای اتوبوس ها در نظر گرفته شده است. برای موتورسیکلت ها نیز تسهیلات کم بهره ۴۰۰ و ۵۰۰ میلیون تومانی با دوره بازپرداخت ۳۶ و ۶۰ ماهه اعلام شده است
بسته مالی؛ ابزار ایدرو برای تحریک نوسازی
یکی از مهم ترین بخش های سیاست جدید، طراحی مشوق های متفاوت برای گروه های مختلف است. بر اساس اعلام ایدرو، تسهیلات یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومانی برای نوسازی تاکسی های برقی، یک میلیارد تومانی برای تاکسی های دوگانه سوز و ۱۵ میلیارد تومانی برای اتوبوس ها در نظر گرفته شده است. برای موتورسیکلت ها نیز تسهیلات کم بهره ۴۰۰ و ۵۰۰ میلیون تومانی با دوره بازپرداخت ۳۶ و ۶۰ ماهه اعلام شده است. این تفاوت در میزان تسهیلات نشان می دهد سیاست نوسازی به سمت اولویت بندی ناوگان حرکت کرده است. تاکسی، اتوبوس و موتورسیکلت های فعال در حمل و نقل عمومی و فعالیت های اقتصادی، بیش از خودروی شخصی در معرض کارکرد روزانه هستند. بنابراین جایگزینی آن ها می تواند اثر بیشتری بر کاهش مصرف سوخت، کاهش آلایندگی و افزایش بهره وری حمل و نقل شهری داشته باشد. ایدرو در این میان باید اطمینان دهد تسهیلات به گروه هایی برسد که بیشترین اثر را به کاهش فرسودگی و مصرف سوخت دارند.
سامانه؛ نقطه آغاز ورود مالک فرسوده
یکی دیگر از نقش های مهم ایدرو، ایجاد و مدیریت مسیر ثبت نام مالکان خودروهای فرسوده است. ستاد نوسازی ناوگان اعلام کرده است مالکان خودروهای فرسوده باید در سامانه نوسازی ثبت نام کنند تا در اولویت طرح های جایگزینی خودروسازان یا دریافت تسهیلات جایگزینی قرار بگیرند. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که دولت برای نخستین بار تلاش کرده است اطلاعات خودروهای فرسوده را در یک بستر مشخص تجمیع کند و تصمیم گیری درباره اولویت اسقاط و نوسازی را از حالت پراکنده خارج کند. در واقع، سامانه می تواند به بانک اطلاعاتی اصلی دولت برای مدیریت ناوگان فرسوده تبدیل شود؛ به شرط آنکه اطلاعات آن با سامانه های مربوط به سوخت، پلیس، خودروسازان، بانک ها و مراکز اسقاط به شکل موثر ارتباط پیدا کند.
پنج سال فرصت برای خروج از فرسودگی
در طرح جدید، برای خودروهای فرسوده که در سامانه ثبت نام می کنند، فرصت زمانی در نظر گرفته شده است تا مالکان بتوانند از ظرفیت طرح های نوسازی استفاده کنند. این موضوع می تواند یکی از مهم ترین ابزارهای ایدرو برای مدیریت تدریجی ناوگان باشد. زیرا خروج یکباره میلیون ها خودرو از چرخه تردد، نه از نظر اقتصادی امکان پذیر است و نه از نظر ظرفیت تولید و عرضه خودروهای جایگزین، بنابراین ثبت نام و اولویت بندی می تواند به ایدرو اجازه دهد خودروهای فرسوده را مرحله بندی کند و متناسب با منابع مالی و ظرفیت خودروسازان، فرآیند نوسازی را پیش ببرد.
ایدرو و مسئله خودروسازان
یکی از مهم ترین ابعاد طرح جدید، ارتباط مستقیم آن با صنعت خودرو است. نوسازی بدون خودروی جایگزین معنا ندارد. بنابراین ایدرو باید میان ظرفیت تولید خودروسازان و برنامه اسقاط ارتباط برقرار کند. در صورتی که خودروسازان بتوانند خودروهای کم مصرف، دوگانه سوز و برقی را با شرایط مناسب در اختیار طرح قرار دهند، نوسازی ناوگان می تواند همزمان به تحریک تولید داخلی نیز منجر شود. از سوی دیگر، اگر طرح نوسازی صرفا به افزایش تقاضا برای خودروهای موجود منجر شود، بدون آنکه مشخصات مصرف سوخت و آلایندگی خودروهای جایگزین مورد توجه قرار گیرد، بخش مهمی از اهداف سیاست گذار محقق نخواهد شد. اینجاست که نقش ایدرو به عنوان سازمانی با ماموریت توسعه و نوسازی صنعتی اهمیت بیشتری پیدا می کند. این سازمان باید میان هدف نوسازی ناوگان و هدف توسعه صنعتی کشور پیوند ایجاد کند.
یک میلیارد لیتر سوخت؛ هزینه که باید مهار شود
ایدرو اعلام کرده است حدود یک میلیون خودروی فرسوده کلان شهری، حتی در شرایطی که مشخص نیست همه آن ها در حال تردد باشند، از سهمیه سوخت یارانه استفاده می کنند و سالانه معادل یک میلیارد لیتر سوخت در کارت این خودروها شارژ می شود. این عدد نشان می دهد چرا سیاست اسقاط برای دولت دیگر فقط یک سیاست زیست محیطی نیست. اگر بخشی از منابع صرفه جویی حاصل از کاهش مصرف سوخت بتواند به تامین مالی نوسازی اختصاص پیدا کند، طرح از یک چرخه اقتصادی برخوردار خواهد شد؛ یعنی هزینه امروز دولت برای نوسازی، می تواند در آینده از محل کاهش مصرف سوخت و کاهش هزینه های ناشی از آلودگی هوا جبران شود. ایدرو نیز بر استفاده از منابع صرفه جویی سوخت و ظرفیت قانونی ماده ۱۲ برای تحقق هدف بیش از یک میلیون اسقاط تاکید کرده است.
اصلاحیه آیین نامه ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو قرار است از ۱۲ شهریور اجرایی شود. بنابراین مرحله مهم تر از تصویب آیین نامه، آغاز اجرای آن است. در این مرحله، عملکرد ایدرو در ایجاد هماهنگی میان دستگاه ها، مدیریت سامانه، تعیین اولویت ها، ساماندهی مراکز اسقاط، پیگیری تسهیلات و ارتباط با خودروسازان مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت
آغاز اجرای آیین نامه؛ آزمون واقعی ایدرو
اصلاحیه آیین نامه ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو قرار است از ۱۲ شهریور اجرایی شود. بنابراین مرحله مهم تر از تصویب آیین نامه، آغاز اجرای آن است. در این مرحله، عملکرد ایدرو در ایجاد هماهنگی میان دستگاه ها، مدیریت سامانه، تعیین اولویت ها، ساماندهی مراکز اسقاط، پیگیری تسهیلات و ارتباط با خودروسازان مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت. اگر این سازمان بتواند فرآیند نوسازی را سریع، شفاف و قابل پیش بینی کند، اصلاحیه ماده ۱۰ می تواند به نقطه عطفی در سیاست اسقاط کشور تبدیل شود. اما اگر مالک خودرو برای دریافت تسهیلات، اسقاط خودرو، دریافت گواهی و تحویل خودروی جایگزین با فرآیندهای طولانی و چندلایه مواجه شود، حتی مشوق های مالی قابل توجه نیز نمی توانند به خروج یک میلیون خودرو از کلان شهرها منجر شوند.
نوسازی؛ ماموریتی فراتر از اسقاط
اکنون ایدرو در موقعیتی قرار گرفته است که می تواند نقش تاریخی خود را در حوزه نوسازی صنعتی به حوزه حمل و نقل نیز تعمیم دهد. اسقاط خودرو نباید پایان کار تلقی شود. ارزش واقعی این طرح زمانی آشکار می شود که خروج خودروهای فرسوده، ورود خودروهای کم مصرف تر، توسعه خودروهای برقی و دو گانهسوز، کاهش مصرف سوخت، کاهش آلودگی و رونق صنعت بازیافت را به یک زنجیره واحد تبدیل کند. از این منظر، هدف یک میلیون خودروی فرسوده فقط یک عدد نیست؛ بلکه آزمونی برای سیاست صنعتی کشور است. ایدرو اکنون متولی بخش مهمی از این آزمون است. این سازمان باید نشان دهد آیا می تواند میان سیاست صنعتی، منابع مالی، صنعت خودرو و نیازهای حمل و نقل شهری ارتباط برقرار کند یا خیر. اگر پاسخ مثبت باشد، طرح جدید می تواند فراتر از یک برنامه اسقاط عمل کند و به برنامه برای جوان سازی ناوگان، کاهش مصرف سوخت و بازسازی بخشی از ساختار حمل و نقل کشور تبدیل شود. اما اگر منابع مالی، ظرفیت تولید خودرو، زیرساخت اسقاط و سازوکار اجرایی همزمان با یکدیگر پیش نروند، هدف یک میلیون دستگاه همچنان روی کاغذ باقی خواهد ماند. در نهایت، موفقیت طرح نه با تعداد آیین نامه ها و بخشنامه ها، بلکه با تعداد خودروهایی سنجیده خواهد شد که واقعا از خیابان های کلان شهرها خارج و با وسایل نقلیه ایمن تر، کم مصرف تر و کم آلاینده تر جایگزین می شوند؛ و در این مسیر، عملکرد ایدرو می تواند تعیین کننده باشد.
نظر شما