بازار؛ گروه کشاورزی: در شرایطی که تغییرات اقلیمی، تنش های ژئوپلیتیک، جنگ ها و نوسانات بازارهای انرژی به عوامل دائمی اقتصاد جهانی تبدیل شده اند، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در تازه ترین گزارش خود نسبت به شکنندگی تجارت جهانی غلات هشدار داده است.
این گزارش نشان می دهد: هرچند بازار جهانی طی دو دهه گذشته توانسته بسیاری از شوک های ناشی از خشکسالی، همه گیری کرونا و جنگ اوکراین را مدیریت کند، اما تمرکز صادرات در دست تعداد محدودی از کشورها و افزایش محدودیت های صادراتی می تواند زنجیره تامین غذا را با بحران های جدی مواجه کند و این خطر برای کشورهای واردکننده جدی تر از دیگر کشورها است.
تجارت جهانی غلات؛ بازاری بزرگ اما وابسته به چند صادرکننده
در واقع بررسی های فائو نشان می دهد: ارزش تجارت جهانی محصولات کشاورزی از حدود ۴۰۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۰ به نزدیک ۲ تریلیون دلار در سال ۲۰۲۴ رسیده است؛ رشدی که بیانگر افزایش وابستگی کشورها به تجارت بین المللی برای تامین غذا است. همزمان حجم تجارت جهانی نیز بیش از دو برابر شده و حتی در دوره هایی که تجارت جهانی کالاها با رکود مواجه بوده، تجارت محصولات کشاورزی روندی صعودی داشته است.
از سوی دیگر در بازار غلات نیز رشد تجارت قابل توجه بوده است. به طوری که تجارت جهانی گندم طی این دوره حدود ۷۰ درصد افزایش یافته و به بیش از ۲۰۲ میلیون تن رسیده است. از سوی دیگر، تجارت ذرت نیز با رشدی ۱۵۰ درصدی به همین سطح رسیده و تجارت برنج با رشد ۱۶۰ درصدی به حدود ۶۰ میلیون تن افزایش یافته است. این ارقام نشان می دهد وابستگی بسیاری از کشورها به واردات غلات طی دو دهه اخیر افزایش یافته است.
با این حال، مسئله اصلی از نگاه سازمان فائو، تمرکز عرضه است؛ به این معنا که بخش بزرگی از صادرات غلات جهان تنها توسط چند کشور از جمله « آرژانتین، استرالیا، کانادا و اوکراین» تامین می شود. این در شرایطی است که کارشناسان فائو معتقدند چنین ساختاری اگرچه در شرایط عادی موجب افزایش بهره وری و کاهش هزینه های تجارت می شود، اما در زمان وقوع جنگ، خشکسالی یا اختلالات لجستیکی، به سرعت به یک نقطه ضعف بزرگ تبدیل خواهد شد.
محدودیت های صادراتی؛ آغازگر موج جدید تورم غذایی
یکی از مهم ترین محورهای گزارش فائو، نقش سیاست های محدودکننده صادرات در تشدید بحران های غذایی است. در واقع در این گزارش آمده است: تجربه بحران غذایی سال های ۲۰۰۸-۲۰۰۷ نشان داد زمانی که کشورهای صادرکننده برای کنترل قیمت های داخلی، صادرات را محدود می کنند، عرضه جهانی کاهش یافته و قیمت ها به سرعت افزایش می یابد.
براساس برآورد فائو، حدود ۴۵ درصد افزایش قیمت جهانی برنج در بحران غذایی ۲۰۰۸-۲۰۰۷ ناشی از همین محدودیت های صادراتی بوده است. همچنین تغییر سیاست های مرزی حدود ۳۰ درصد رشد قیمت جهانی گندم را توضیح می دهد. این موضوع نشان می دهد: تصمیم های داخلی چند کشور صادرکننده می تواند به سرعت به بحران جهانی قیمت غذا تبدیل شود.
از منظر اقتصادی، محدودیت صادرات نوعی انتقال بحران از بازار داخلی به بازار جهانی است. هر کشوری تلاش می کند امنیت غذایی شهروندان خود را حفظ کند، اما نتیجه جمعی این سیاست ها «کاهش عرضه جهانی، افزایش رقابت میان واردکنندگان، رشد هزینه حمل ونقل، افزایش قیمت قراردادهای آتی و در نهایت تشدید تورم مواد غذایی در کشورهای وابسته به واردات» خواهد بود.
تمرکز صادرات؛ نقطه ضعف ساختاری بازار
به عبارت دیگر با وجود رشد تجارت، ساختار بازار جهانی غلات همچنان متکی بر تعداد محدودی از صادرکنندگان بزرگ است. فائو این ساختار را «هسته ـ پیرامون» توصیف می کند؛ الگویی که در آن چند کشور بخش عمده صادرات را در اختیار دارند، در حالی که ده ها کشور برای تامین نیاز غذایی خود به این عرضه کنندگان وابسته هستند.
این در حالی است که از نگاه اقتصاددانان، چنین تمرکزی در شرایط عادی موجب کاهش هزینه های مبادله، افزایش بهره وری و شکل گیری مزیت های مقیاس می شود، اما در زمان وقوع شوک های خارجی، همین مزیت به یک آسیب پذیری ساختاری تبدیل خواهد شد. وقوع خشکسالی در یک کشور صادرکننده، اختلال در مسیرهای حمل ونقل، جنگ، تحریم یا حتی تغییر ناگهانی سیاست های تجاری می تواند تعادل کل بازار را بر هم بزند.
نکته قابل توجه اینکه تجربه سال های اخیر نیز این واقعیت را تایید می کند؛ به این معنا که وقایعی همچون همه گیری کووید-۱۹، جنگ روسیه و اوکراین، افزایش هزینه های انرژی و بحران های اقلیمی، همگی نشان دادند بازار جهانی غذا بیش از آنکه با کمبود تولید مواجه باشد، از اختلال در جریان تجارت آسیب می بیند. به همین دلیل، کارشناسان معتقدند تاب آوری بازار بیش از هر چیز به تنوع مبادی تامین، شفافیت اطلاعات و باز بودن کانال های تجاری وابسته است؛ نه صرفا افزایش تولید.
اگرچه ایران در تولید گندم طی برخی سال ها به خودکفایی نسبی دست یافته، اما همچنان برای تامین بخش مهمی از ذرت دامی، کنجاله سویا، جو و برخی نهاده های کشاورزی به واردات وابسته است و لذا هشدار فائو تنها متوجه کشورهای کم درآمد نیست، بلکه برای اقتصادهایی مانند ایران نیز اهمیت راهبردی دارد؛ اقتصادهایی که همزمان با محدودیت های تجاری خارجی و فشارهای داخلی بر بازار مواد غذایی مواجه هستند
نکته قابل تامل اینکه، اگرچه ایران در تولید گندم طی برخی سال ها به خودکفایی نسبی دست یافته، اما همچنان برای تامین بخش مهمی از ذرت دامی، کنجاله سویا، جو و برخی نهاده های کشاورزی به واردات وابسته است. از این رو هرگونه اختلال در تجارت جهانی غلات یا افزایش قیمت های بین المللی می تواند مستقیما هزینه تولید در « صنایع دام، طیور، لبنیات، آرد، نان و صنایع غذایی» را افزایش دهد.
افزون بر این، محدودیت های بانکی، هزینه های حمل ونقل، ریسک های بیمه ای و نوسانات نرخ ارز، اثر شوک های جهانی بر بازار داخلی ایران را نسبت به بسیاری از کشورها تشدید می کند. به همین دلیل است که کارشناسان بر این باورند که هشدار فائو تنها متوجه کشورهای کم درآمد نیست، بلکه برای اقتصادهایی مانند ایران نیز اهمیت راهبردی دارد؛ اقتصادهایی که همزمان با محدودیت های تجاری خارجی و فشارهای داخلی بر بازار مواد غذایی مواجه هستند.
نظر شما