به گزارش بازار، آمارهای تازه درباره وضعیت اعتیاد در ایران، تصویری متفاوت از سال های گذشته پیش روی افکار عمومی قرار می دهد؛ بازاری که زمانی تریاک در آن جایگاه نخست را داشت، اکنون با ورود مواد صنعتی و ترکیبات جدید در حال تغییر است. با این حال، آمار مصرف تریاک در ایران نشان می دهد که تریاک همچنان یکی از مهم ترین مواد مخدر مورد استفاده در کشور به شمار می رود و سابقه طولانی مصرف آن باعث شده است که ایران در بسیاری از مطالعات بین المللی به عنوان یکی از کشورهای با شیوع بالای مصرف تریاک شناخته شود که تنها بخشی از این جامعه آماری راهی درست را برای ترک تریاک پیدا می کنند.
بررسی گزارش های رسمی و مطالعات علمی نشان می دهد که ارائه یک عدد واحد برای تعداد مصرف کنندگان تریاک در ایران امکان پذیر نیست؛ زیرا بخشی از آمار منتشرشده مربوط به مصرف همه انواع مواد مخدر است و بخشی دیگر از مطالعات، شیوع مصرف تریاک را در گروه های سنی یا مناطق مشخص بررسی کرده اند. همچنین در پی نوسان قیمت ها پس از جنگ اخیر در ایران، فشار اقتصادی در بین مردم باعث افسردگی و به دنبال آن افزایش مصرف تریاک در بین افراد جامعه شد که آمار آن در دسترس نیست.
از طرف دیگر تمام کسانی که به مصرف این ماده مخدر روی آورده اند، در این جمعیت آماری در دسترس ثبت نشده اند و ناشناس گمنام باقی مانده اند. بنابراین برای رسیدن به تصویری دقیق، باید میان آمار اعتیاد، مصرف مواد افیونی و مصرف اختصاصی تریاک تفاوت قائل شد.
آخرین آمار اعتیاد در ایران چه می گوید؟
در تازه ترین اظهارات منتشرشده در رسانه های داخلی، مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در خرداد ۱۴۰۵ تعداد افراد مبتلا به اعتیاد در کشور را ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر اعلام کرده است. این رقم مربوط به اعتیاد به مواد مخدر در مجموع است و شامل مصرف کنندگان انواع مواد می شود؛ بنابراین نمی توان آن را معادل تعداد مصرف کنندگان تریاک دانست.
پیش از این نیز آمارهای متفاوتی درباره جمعیت مصرف کننده مواد مخدر در ایران اعلام شده بود. خبرگزاری جمهوری اسلامی در سال ۱۴۰۱ به نقل از مدیرکل وقت دفتر تحقیقات و آموزش ستاد مبارزه با مواد مخدر، تعداد مصرف کنندگان مستمر و غیرمستمر مواد مخدر را حدود ۴ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر اعلام کرده بود. تفاوت این اعداد نشان می دهد که تعریف جامعه آماری، نوع مصرف و روش مطالعه در گزارش های مختلف اهمیت زیادی دارد.
در سال ۱۳۹۶ نیز ستاد مبارزه با مواد مخدر رقم ۲ میلیون و ۸۰۸ هزار نفر را به عنوان تعداد مصرف کنندگان مستمر مواد مخدر در کشور اعلام کرده بود. این آمار نیز مربوط به تمام مواد بوده و نمی توان آن را به تنهایی برای برآورد مصرف تریاک به کار برد.
تریاک چه جایگاهی در الگوی مصرف مواد مخدر ایران دارد؟
تریاک برای دهه های طولانی یکی از اصلی ترین مواد مخدر مصرفی در ایران بوده است. حتی در گزارش های جدیدتر نیز، با وجود تغییر الگوی مصرف و افزایش حضور مواد صنعتی، تریاک همچنان در میان مواد مخدر سنتی جایگاه بسیار مهمی دارد.
در گزارشی که ایسنا در سال ۱۴۰۲ منتشر کرد، بر اساس آمار اعلام شده از سوی ستاد مبارزه با مواد مخدر، حدود ۷۵ تا ۸۰ درصد مصرف مواد در ایران در گروه مواد سنتی و ۲۰ تا ۲۵ درصد در گروه مواد صنعتی قرار داشته است و تریاک در میان مواد مصرفی کشور رتبه نخست را داشته است.
البته در سال های اخیر نشانه هایی از تغییر این الگو دیده می شود. مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در سال ۱۴۰۵ اعلام کرده است که در نسل کنونی، حشیش و گل از مواد پرمصرف هستند و همزمان ورود مواد صنعتی جدید با ترکیبات ناشناخته افزایش یافته است. او تأکید کرده که برای بسیاری از این مواد هنوز آمار رسمی دقیقی از شیوع مصرف در کشور وجود ندارد.
چند درصد ایرانیان تریاک مصرف می کنند؟
یکی از مهم ترین نکات در بررسی آمار مصرف تریاک، تفاوت میان شیوع مصرف و تعداد مصرف کنندگان است.
یک مطالعه مدل سازی که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، با استفاده از داده های مربوط به ۳۱ استان ایران، شیوع استانداردشده سنی مصرف تریاک را در جمعیت بزرگسالان بالای ۳۰ سال حدود ۵.۹۳ درصد برآورد کرده است. این مطالعه همچنین شیوع مصرف را در مردان حدود ۱۰.۴ درصد و در زنان حدود ۱.۴۶ درصد برآورد کرده است.
این ارقام یک برآورد پژوهشی هستند و نباید به عنوان آمار رسمی دولت به شمار آورد. با این حال، اهمیت مطالعه در این است که برخلاف بسیاری از آمارهای قدیمی، تلاش بر این بوده است که اطلاعات استانی برای تخمین وضعیت کل کشور به کار گرفته شود.
در برخی استان ها نیز اختلاف قابل توجهی مشاهده شده است. بر اساس همین مطالعه، در میان مردان بالای ۳۰ سال، برآورد شیوع مصرف تریاک در سیستان و بلوچستان و لرستان به حدود ۲۵ درصد رسیده و پس از آن استان هایی مانند گلستان، قم و کرمان نیز نرخ های بالایی داشته اند.
آیا ایران بزرگ ترین مصرف کننده تریاک در جهان است؟
این عبارت سال ها در رسانه های مختلف تکرار شده، اما باید با احتیاط درباره آن صحبت کرد. آژانس بین المللی تحقیقات سرطان وابسته به سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که ایران، افغانستان و پاکستان از کشورهایی هستند که بیشترین مصرف سرانه تریاک خام یا با حداقل فرآوری را دارند. این نهاد همچنین گزارش کرده است که در برآوردهای مورد استفاده در مطالعات، بیش از ۴۰ درصد مصرف جهانی تریاک به ایران نسبت داده شده است.
یک گزارش دویچه وله نیز با استناد به بررسی های پیشین، سهم ایران را حدود ۴۲ درصد از مصرف جهانی تریاک اعلام کرده بود؛ رقمی که به برآوردهای مربوط به سال های گذشته بازمی گردد و نباید آن را به عنوان آمار مصرف سال ۱۴۰۵ در نظر گرفت.
آمارهای قدیمی درباره مصرف تریاک چه می گویند؟
برخی از آمارهای تاریخی همچنان در گزارش های خبری بازنشر می شوند. برای نمونه، سازمان جهانی بهداشت در یک اطلس منطقه ای مربوط به سال های گذشته، شیوع مصرف مواد افیونی در جمعیت ۱۵ تا ۶۴ سال ایران را حدود ۲.۸ درصد برآورد کرده بود. در همان گزارش آمده بود که بخش قابل توجهی از مواد افیونی مصرفی، تریاک بوده است.
مطالعات قدیمی تر نیز اختلاف قابل توجهی میان مناطق مختلف کشور نشان داده اند. در یک مطالعه انجام شده در منطقه ای روستایی در استان مازندران، شیوع تعدیل شده مصرف تریاک ۸.۹ درصد گزارش شد. این مطالعه نشان داد که مصرف در مردان به شکل محسوسی بیشتر از زنان بوده است.
این اختلاف ها نشان می دهد که استفاده از یک درصد واحد برای کل جمعیت ایران، بدون توجه به سال مطالعه، گروه سنی و منطقه جغرافیایی، می تواند تصویر نادرستی از وضعیت مصرف ارائه کند.
مصرف تریاک در مردان بیش از زنان است
یکی از الگوهای ثابت در مطالعات انجام شده در ایران، فاصله قابل توجه میان مصرف تریاک در مردان و زنان است.
مطالعه ملی جدیدتر منتشرشده در سال ۲۰۲۶، شیوع مصرف تریاک در مردان بالای ۳۰ سال را ۱۰.۴ درصد و در زنان همین گروه سنی را ۱.۴۶ درصد برآورد کرده است. این تفاوت نشان می دهد که جنسیت همچنان یکی از عوامل مهم در الگوی مصرف تریاک در ایران است.
در مطالعه انجام شده در منطقه روستایی بابل نیز تقریبا تمام مصرف کنندگان گزارش شده تریاک مرد بودند؛ با این حال، محدود بودن نمونه این پژوهش به یک منطقه روستایی باعث می شود نتایج آن قابل تعمیم مستقیم به کل کشور نباشد.
تغییر بازار مواد مخدر؛ از تریاک تا مواد صنعتی
یکی از مهم ترین تحولات سال های اخیر، تغییر شکل بازار مواد مخدر در ایران است. کاهش دسترسی به برخی مواد سنتی و تغییرات بازار منطقه ای، در کنار افزایش عرضه مواد صنعتی و ترکیبات جدید، باعث شده است که الگوی مصرف نسبت به گذشته پیچیده تر شود.
در تازه ترین اظهارات ستاد مبارزه با مواد مخدر، از افزایش تنوع مواد صنعتی و ظهور ترکیبات جدیدی مانند مشتقات کاتینون ها، مت آمفتامین و دیگر مواد روان گردان سخن گفته شده است. مقام مسئول این ستاد در عین حال تأکید کرده که برای بسیاری از این مواد هنوز آمار رسمی دقیقی درباره میزان شیوع در ایران وجود ندارد.
این تغییر تنها یک موضوع داخلی نیست. کاهش شدید تولید تریاک در افغانستان پس از ممنوعیت کشت خشخاش توسط طالبان، بازار منطقه ای مواد افیونی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. سازمان ملل در گزارش سال ۲۰۲۵ خود اعلام کرد سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان به حدود ۱۰ هزار و ۲۰۰ هکتار رسیده که ۲۰ درصد کمتر از سال ۲۰۲۴ و بسیار پایین تر از سطح پیش از ممنوعیت است.
کاهش عرضه تریاک افغانستان چه تاثیری بر ایران دارد؟
ایران به دلیل هم مرزی با افغانستان، در مسیر اصلی قاچاق مواد مخدر منطقه قرار دارد. کاهش تولید افغانستان می تواند هم بر قیمت مواد افیونی و هم بر مسیرهای قاچاق و الگوی مصرف تاثیر بگذارد.
فایننشال تایمز در سال ۲۰۲۵ گزارش داد که میزان تریاک توقیف شده در ایران که برای تأمین مواد اولیه صنایع دارویی نیز مورد استفاده قرار می گرفت، از حدود ۷۵۰ تن در سال ۲۰۲۱ به حدود ۲۰۰ تن در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است. این موضوع دولت ایران را به سمت بررسی امکان کشت کنترل شده خشخاش برای مصارف دارویی سوق داده است؛ موضوعی که با مصرف غیرقانونی تریاک تفاوت کامل دارد.
در همین حال، کاهش تولید افغانستان با افزایش توجه قاچاقچیان به مواد صنعتی نیز همراه شده است. سازمان ملل در گزارش خود درباره بازار منطقه ای مواد مخدر، افزایش اهمیت مواد مصنوعی مانند مت آمفتامین را مورد توجه قرار داده است.
کاهش تریاک و نگرانی از افزایش مصرف مواد صنعتی
کاهش عرضه تریاک در منطقه لزوما به معنای کاهش کلی بازار مواد مخدر نیست. گزارش های جدید سازمان ملل نشان می دهد که در کنار کاهش تولید مواد افیونی، تولید و تجارت مواد مصنوعی، به ویژه مت آمفتامین، در حال افزایش است.
در ایران نیز مسئولان حوزه درمان از ورود سریع ترکیبات جدید به بازار مواد مخدر خبر داده اند. به گفته مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، سرعت ظهور برخی مواد جدید به اندازه ای افزایش یافته که پیش از ایجاد راهکارهای درمانی مناسب برای یک ماده، ترکیبات جدیدتری وارد بازار می شوند.
این تغییر می تواند به معنای آن باشد که تصویر آینده اعتیاد در ایران صرفا با آمار مصرف تریاک قابل توضیح نخواهد بود و لازم است مواد صنعتی و روان گردان های جدید نیز در مطالعات ملی به شکل منظم اندازه گیری شوند.
زنجیره تأمین دارویی ایران تحت تأثیر کاهش تریاک افغانستان
کاهش تولید تریاک افغانستان تنها بازار غیرقانونی مواد مخدر را تحت تأثیر قرار نداده است. بخشی از مواد افیونی کشف شده در ایران در گذشته برای تأمین مواد اولیه صنایع دارویی مورد استفاده قرار می گرفت.
این موضوع البته ارتباطی با مجاز شدن مصرف تریاک ندارد و بحث مطرح شده درباره تامین مواد اولیه داروهایی مانند مورفین و کدئین در چارچوب کنترل و نظارت قانونی است.
تکرار یک آمار قدیمی در گزارش های خبری
یکی از اعدادی که طی سال های گذشته بارها در رسانه ها بازنشر شده، ادعای سهم بیش از ۴۰ درصدی ایران از مصرف جهانی تریاک است. این عدد ریشه در برآوردهای قدیمی دارد و IARC نیز آن را در قالب داده های تاریخی مطرح کرده است.
کلام آخر
آمار مصرف تریاک در ایران همچنان نشان دهنده یک مسئله مهم اجتماعی و بهداشتی است، اما برخلاف برخی تیترهای رایج، نمی توان یک عدد قطعی و جدید برای تعداد مصرف کنندگان تریاک در کل کشور اعلام کرد. آخرین آمار رسمی منتشرشده درباره مجموع افراد مبتلا به اعتیاد، رقم ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر را نشان می دهد؛ با این حال، این رقم مربوط به همه انواع مواد است. در مقابل، یک مطالعه علمی جدید در سال ۲۰۲۶ شیوع مصرف تریاک در بزرگسالان بالای ۳۰ سال را حدود ۵.۹۳ درصد برآورد کرده و اختلاف چشمگیری میان مردان و زنان نشان داده است.
در سطح جهانی نیز ایران همچنان در شمار کشورهایی قرار دارد که بالاترین میزان مصرف تریاک را دارند و مطالعات بین المللی سهمی بیش از ۴۰ درصد از مصرف جهانی تریاک را به ایران نسبت داده اند؛ هرچند این برآوردها مربوط به سال های گذشته هستند و نباید به عنوان آمار مصرف سال ۱۴۰۵ به آن اتکا کرد. همزمان، تغییرات بازار منطقه ای پس از کاهش تولید تریاک افغانستان و افزایش عرضه مواد صنعتی، نشان می دهد که مسئله مواد مخدر در ایران در حال تغییر شکل است؛ به همین دلیل، برای ارزیابی وضعیت امروز کشور، تکیه بر آمارهای جدید، تعریف دقیق جامعه آماری و تفکیک مصرف تریاک از مجموع مصرف مواد مخدر ضروری است. گذشته از بخشی از جامعه که به صورت خاموش از این ماده مخدر استفاده می کنند، اعم از زنان و نوجوانانی که آمار دقیقی از تعداد آن ها در دسترس نیست؛ این اعداد و ارقام در واقع آمار شیوع مصرف تریاک در دروان پس از جنگ را نیز به شمار نیاورده است.
نظر شما