تحلیل جامع ۱۲ سال آمار شاپرک (۱۳۹۲ تا ۱۴۰۴): تحول پرداخت‌های الکترونیکی در ایران

به گزارش بازار، شبکه الکترونیکی پرداخت کارت (شاپرک) به‌عنوان زیرساخت اصلی پرداخت الکترونیکی کشور، نقش تعیین‌کننده‌ای در تحولات اقتصادی، دیجیتال‌سازی پرداخت‌ها و کاهش مبادلات نقدی ایفا می‌کند. بررسی روند دوازده‌ساله تراکنش‌های شاپرک از سال ۱۳۹۲ تا خرداد ۱۴۰۴، به ‌ما نشان می‌دهد که جامعه ایران چگونه با ابزارهای نوین پرداخت خودآموز شده و کدام مناطق و بسترها پیشتاز این تحول بوده‌اند.

در این مقاله، با اتکا به داده‌های رسمی به‌تفکیک استان، ماه و نوع درگاه پرداخت (موبایل، اینترنت و پایانه فروش)، روندهای کلیدی را تحلیل می‌کنیم و تصویری روشن از وضعیت و مسیر آینده پرداخت الکترونیکی در کشور ارائه می‌دهیم.

روند رشد کلی تراکنش‌ها در ایران (۱۳۹۲–۱۴۰۳)

در بازه زمانی ۱۲ ساله بین ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳، تعداد تراکنش‌های الکترونیکی ثبت‌شده در شبکه شاپرک ایران از ۵ میلیارد به ۵۲ میلیارد افزایش یافته است. این آمار شاپرک، نشان‌دهنده رشد نمایی و پذیرش گسترده پرداخت‌های غیرنقدی در کشور است. رشد تراکنش‌ها در بستر پایانه فروش، اینترنت و موبایل بوده که هرکدام روند متفاوتی را طی کرده‌اند.

نمودار رشد کلی تعداد و مبلغ تراکنش‌های شاپرک (۱۳۹۲-۱۴۰۳)

از نظر مبالغ تراکنش‌های شاپرک نیز روند مشابهی مشاهده می‌شود. در سال ۱۳۹۲، مجموع مبالغ تراکنش‌ها حدود ۶۳۳ هزار میلیارد تومان بود، که در سال ۱۴۰۳ این رقم به بیش از ۱۷,۰۴۴ هزار میلیارد تومان رسیده است؛ رشد ۲,۵۹۴ درصدی. این رشد چشمگیر نشان می‌دهد که پرداخت‌های الکترونیکی نه تنها از نظر تعداد، بلکه از نظر ارزش نیز نقش مهمی در اقتصاد کشور ایفا می‌کنند.

ارزش واقعی تراکنش‌ها و تاثیر تورم

برای بررسی بهتر نیاز است تا تاثیر تورم را از مبالغ تراکنش‌ها حذف کنیم تا ارزش حقیقی یا به قیمت ثابت تراکنش‌های شاپرک به‌دست آید. بررسی ارزش حقیقی یا به قیمت ثابت تراکنش‌های شاپرک در دوره ۱۲ ساله ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۳ نشان می‌دهد که مبالغ تراکنش تنها ۱۰۵ درصد از سال ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳ رشد یافته است، در حالی که بدون حذف تاثیر تورم ۲,۵۹۴ درصد رشد داشته است.

افزایش ۲۶۷ درصدی پرداخت الکترونیک نسبت به سال ۱۳۹۲

یکی از جنبه‌های جالب تحلیل داده‌های شاپرک، بررسی روند تغییرات انواع مختلف تراکنش‌ها (موبایلی، پایانه فروش، اینترنتی) است. در ابتدای دوره (۱۳۹۲)، پایانه‌های فروش نقش غالب را ایفا می‌کردند. اما در سال‌های اخیر، شاهد رشد قابل توجه تراکنش‌های اینترنتی هستیم. ر داده‌های شاپرک، تراکنش‌های موبایلی محدود به کدهای USSD هستند و اپلیکیشن‌ها در آمار اینترنتی لحاظ شده‌اند.

این داده‌ها نشان می‌دهند که شهروندان ایرانی به‌طور فزاینده‌ای به سمت روش‌های پرداخت هوشمندانه اینترنتی از طریق سایت و شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام سوق پیدا کرده‌اند. این روند با گسترش دسترسی به اینترنت پرسرعت و گوشی‌های هوشمند در ارتباط است.

بررسی عملکرد استان‌ها: تهران، اصفهان، فارس و...

تحلیل داده‌ها از نظر جغرافیایی نیز بسیار جالب است. در تمام سال‌ها، تهران با اختلاف، بیشترین تعداد و مبلغ تراکنش را به خود اختصاص داده است. استان‌های بزرگ دیگر مانند خراسان رضوی، فارس و اصفهان نیز در رتبه‌های بعدی قرار دارند. این موضوع نشان‌دهنده نقش مهم مراکز اقتصادی و شهری در پذیرش و گسترش فناوری‌های مالی است. در مقابل، برخی استان‌های ایلام، خراسان جنوبی، کهگیلویه و بویراحمد در رتبه‌های آخرین قرار دارند.

پنج استان با بیشترین سهم مبلغ تراکنش شاپرک (درصد) (۱۴۰۳)

استان‌های سیستان و بلوچستان و کردستان در رده‌های میانی قرار دارند که این موضوع احتمالاً ناشی از فروش کالاهای وارداتی از مرزها و محصولات محلی این استان‌ها است که با گسترش تجارت الکترونیک می‌تواند اشتغال‌زایی خوبی در این استان‌های مختلف کشور فراهم کند.

تحلیل ماهانه: پیک‌های مصرف و رکودها

تحلیل ماهانه نشان می‌دهد که اسفند و بهمن جزو شلوغ‌ترین ماه‌های تراکنشی هستند، در حالی‌که فروردین و اردیبهشت ماه‌های کم‌تحرک‌تری در پرداخت‌ها هستند. این روند با تعطیلات رسمی عید نوروز و پایان سال هم‌راستا است. فصل زمستان بیشترین تراکنش‌های الکترونیک صورت می‌گیرد و در فصل بهار کمترین میزان.

مبالغ تراکنش شاپرک در فصل‌های مختلف

شاخص میانگین مبلغ هر تراکنش: نشانه‌ای از رفتار پرداخت

محاسبه «میانگین مبلغ هر تراکنش» با تقسیم کل مبلغ بر تعداد تراکنش، نشان‌دهنده الگوی هزینه‌کرد مردم است. این شاخص در برخی استان‌ها مانند تهران یا یزد بالاتر از سایر نقاط است، که می‌تواند ناشی از سطح درآمد، نوع کالاها یا میزان دیجیتالی شدن خدمات باشد. استان تهران با میانگین حدود ۵۰۰ هزار تومان با فاصله زیاد از بقیه استان‌ها قرار گرفته است. استان‌های کهگیلویه و بویر احمد و خراسان شمالی کمترین میزان این شاخص را دارا هستند. در زیر جدول استان‌ها با بیشترین مبلغ تراکنش در سال ۱۴۰۳ آمده است.

جمع‌بندی و پیشنهادها

داده‌های ۱۲ ساله شاپرک نشان می‌دهد که اقتصاد ایران به‌سوی دیجیتال‌شدن در حرکت است، اما نابرابری استانی در زیرساخت‌ها، سهم ابزارهای سنتی، و نبود دسترسی آزاد به ابزارهای بین‌المللی از چالش‌های جدی محسوب می‌شوند. آینده پرداخت در ایران به آموزش، سیاست‌گذاری باز، و امنیت بستگی دارد.

پیشنهادات:

- تمرکز کسب‌وکارها بر بهینه‌سازی پرداخت موبایلی

- آموزش فروش اینترنتی در استان‌های با عملکرد ضعیف‌تر برای فروش محصولات محلی بدون واسطه

- افزایش ایمنی درگاه‌های پرداخت اینترنتی

- انتشار تراکنش‌های شبکه شاپرک بر اساس رشته فعالیت جهت تحلیل هدفمند کسب و کارها

- رفع فیلترینگ شبکه‌های اجتماعی پرطرفدار در ایران و اتصال قانونی فروش در آن‌ها