بازخوانی واکنش‌ آمریکا و غرب به پرتاب اسپوتنیک ایرانی

به گزارش بازار، چهاردهم بهمن‌ماه در تقویم رسمی ایران به عنوان «روز ملی فناوری فضایی» شناخته می‌شود؛ روزی که یادآور یک جهش تاریخی در علم و صنعت کشور است. انتخاب این تاریخ بی‌دلیل نبوده است؛ در شامگاه ۱۴ بهمن ۱۳۸۷ (دوم فوریه ۲۰۰۹)، سکوت کویر ایران با غرش موشک «سفیر-۲» شکسته شد و ایران رسماً اعلام کرد که نخستین ماهواره ساخت داخل را با پرتابگری بومی در مدار زمین قرار داده است.

پیش از ورود به جزئیات این رویداد، باید تمایزی مهم را روشن ساخت. اگرچه ایران پیش از این تاریخ، در سال ۱۳۸۴ صاحب ماهواره شده بود، اما ماهواره «سینا-۱» با مشارکت خارجی ساخته و توسط موشک کاسموس-۳ روسیه از پایگاه پلستسک به فضا پرتاب شده بود.

اهمیت راهبردی «امید» در این بود که برای نخستین بار، «ماهواره»، «ایستگاه کنترل زمینی» و از همه مهم‌تر «موشک پرتابگر» همگی محصول دانش بومی متخصصان ایرانی بودند. این همان نقطه‌ای بود که ایران را به عنوان نهمین کشور صاحب چرخه کامل فناوری فضایی در جهان تثبیت کرد.

مشخصات فنی و ماموریت؛ مهندسی دقیق در دل تحریم

ماهواره امید که در سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی به فضا رفت، یک ماهواره تحقیقاتی و مخابراتی سبک‌وزن بود. این سازه مکعبی شکل با ابعاد دقیق ۴۰ در ۴۰ در ۴۰ سانتی‌متر و وزنی معادل ۲۷ کیلوگرم طراحی شده بود.

مأموریت اصلی امید، اثبات فناوری در مدار (In-orbit Technology Demonstration) بود؛ به این معنا که ایران می‌خواست توانایی خود را در ساخت سامانه‌ای که بتواند در محیط خشن فضا دوام بیاورد و با زمین ارتباط برقرار کند، بیازماید.

این ماهواره در مدار پایین زمین (LEO) با حضیض و اوج تقریبی ۲۵۰ تا ۳۷۵ کیلومتر تزریق شد. محاسبات دینامیک مداری نشان می‌داد که امید هر ۲۴ ساعت، ۱۵ بار به دور کره زمین می‌چرخد. ایستگاه‌های زمینی ایران با دقت بالا، در هر چرخش، ۲ بار وضعیت آن را کنترل و داده‌های تله‌متری را دریافت می‌کردند.

سیستم مخابراتی امید از نوع «ذخیره و ارسال» (Store and Forward) بود؛ به این صورت که اطلاعات را از یک نقطه زمین دریافت، در حافظه خود ذخیره و در نقطه دیگری به ایستگاه مقصد ارسال می‌کرد. علاوه بر این، امید مجهز به سیستم موقعیت‌یاب جهانی (GPS) برای ردیابی دقیق مسیر خود بود.

چرخه عمر این ماهواره نیز یکی از بخش‌های درخشان مهندسی آن بود. طبق محاسبات اولیه پیش از پرتاب، عمر مداری حدود ۳ ماه (حدود ۸۲ روز) تخمین زده شده بود.

گزارش‌های نهایی نشان داد که محاسبات دانشمندان ایرانی حیرت‌انگیز بوده است؛ ماهواره امید پس از انجام موفقیت‌آمیز تمام مأموریت‌هایش، دقیقاً در بازه زمانی پیش‌بینی شده، یعنی در تاریخ ۵ اردیبهشت ۱۳۸۸، با برخورد به لایه‌های غلیظ جو در منطقه‌ای بر فراز اقیانوس آرام و غرب آمریکای جنوبی سوخت و به ماموریت خود پایان داد. این دقت در پیش‌بینی زمان و مکان سقوط (Re-entry)، تسلط ایران بر مکانیک مدار را به رخ کشید.

شوک جهانی و «اسپوتنیک ایرانی»

پرتاب امید، موجی از بهت و واکنش‌های گسترده را در رسانه‌ها و محافل سیاسی جهان ایجاد کرد. این رویداد فراتر از یک خبر علمی، به عنوان یک پیام ژئوپلیتیک مخابره شد. شبکه نظارت فضایی ایالات متحده (تحت نظر ناسا و پنتاگون) بلافاصله پس از پرتاب، وجود دو شیء جدید در مدار زمین را با کدهای بین‌المللی ۳۳۵۰۶ (ماهواره امید) و ۳۳۵۰۷ (بدنه موشک سفیر) ثبت و تأیید کرد که ادعای ایران کاملاً واقعی است.

خبرگزاری‌های غربی همچون سی‌ان‌ان (CNN) و بی‌بی‌سی (BBC) در گزارش‌های خود با ترکیبی از «تعجب» و «نگرانی» به این موضوع پرداختند. نیویورک تایمز نوشت که این پرتاب یک «پیروزی نمادین» برای ایران است و نشان‌دهنده جهش مهندسی این کشور در شرایطی است که تحت شدیدترین تحریم‌های بین‌المللی قرار دارد. اما شاید جالب‌توجه‌ترین واکنش متعلق به رویترز بود که به نقل از کارشناسان اسرائیلی، عبارتی ماندگار را مخابره کرد: «اسپوتنیک ایرانی».

شبکه خبری سی‌ان‌ان (CNN) که تا پیش از این همواره با دید تردید به ادعاهای علمی ایران می‌نگریست، در روز ۱۴ بهمن ۱۳۸۷ با لحنی متفاوت و آمیخته با غافلگیری روی آنتن رفت. این شبکه در خبری فوری (Breaking News) اعلام کرد که «پنتاگون (وزارت دفاع آمریکا) پرتاب موفقیت‌آمیز ماهواره امید توسط ایران را رسماً تایید کرده است.»

این شبکه آمریکایی که تلاش داشت شوک ناشی از این خبر را مدیریت کند، بلافاصله پس از تایید خبر علمی، با تغییر رویکردی آشکار به سمت هراس‌افکنی رفت و اعلام کرد: ایالات متحده و کشورهای غربی نگرانی عمیق خود را ابراز کرده‌اند، چرا که فناوری استفاده شده برای پرتاب امید، یک فناوری با کاربرد دوگانه (Dual-use) است که می‌تواند برای حمل کلاهک‌های جنگی نیز به کار رود.

سی‌ان‌ان همچنین با اشاره به هم‌زمانی این پرتاب با «سی‌امین سالگرد انقلاب اسلامی»، مجبور به بازتاب پیام رسمی تهران شد و به نقل از محمود احمدی‌نژاد گزارش داد: جمهوری اسلامی ایران رسماً حضور خود را در فضا تثبیت کرده است.

این رفت‌وبرگشت خبری سی‌ان‌ان میان «تایید شاهکار مهندسی ایران توسط پنتاگون» و «تلاش برای امنیتی جلوه دادن آن»، تصویری از یک لکنت رسانه‌ای در برابر جهش فناوری ایران را به نمایش گذاشت.

«تال اینبار»، رئیس وقت مرکز تحقیقات فضایی در موسسه فیشر اسرائیل، با بیان اینکه "ما باید این ماهواره را اسپوتنیک ایرانی بنامیم"، به واقعه تاریخی سال ۱۹۵۷ اشاره کرد. در آن سال، اتحاد جماهیر شوروی با پرتاب اولین ماهواره جهان (اسپوتنیک-۱)، غرب و آمریکا را در بهت فرو برد و آغازگر عصر فضا شد.

استفاده از تعبیر «اسپوتنیک ایرانی» اعترافی ضمنی به این واقعیت بود که ایران با وجود تمام محدودیت‌ها، به سطحی از بازدارندگی و دانش دست یافته که برای رقبایش غیرقابل‌تصور بوده است.

واکنش‌های سیاسی نیز بسیار تند بود. رابرت گیبس، سخنگوی وقت کاخ سفید و هیلاری کلینتون، وزیر خارجه وقت آمریکا، ضمن ابراز نگرانی شدید، به ماهیت دوگانه (Dual-use) این فناوری اشاره کردند.

آن‌ها معتقد بودند موشکی که می‌تواند ماهواره به فضا ببرد، توانایی حمل کلاهک را نیز خواهد داشت. کلینتون با لحنی کنایه‌آمیز گفت: «ما دست دوستی دراز می‌کنیم، اما مشت گره‌کرده باید باز شود»؛ جمله‌ای که نشان می‌داد پرتاب امید چگونه معادلات دیپلماتیک را تغییر داده است. اسحاق بن اسرائیل، از مقامات فضایی رژیم صهیونیستی نیز صراحتاً گفت: اگر آن‌ها توانسته‌اند ماهواره شلیک کنند، یعنی می‌توانند اروپای غربی را نیز هدف قرار دهند.

روایت پیشرفت فضایی ایران: از «امید» ۱۳۸۷ تا ظفر و پایای ۱۴۰۴

اکنون که در سال ۱۴۰۴ هجری شمسی ایستاده‌ایم، نگاهی به عقب نشان می‌دهد که ماهواره ۲۷ کیلوگرمی امید، تنها یک آغاز بود؛ جرقه‌ای که موتور پیشران صنعت فضایی ایران را روشن کرد. در طول این ۱۷ سال، جمهوری اسلامی ایران از مرحله «اثبات فناوری» عبور کرده و به مرحله «تثبیت و کاربرد» رسیده است.

پس از امید، ماهواره‌های متعددی همچون «رصد»، «نوید»، «فجر» و در سال‌های اخیر «خیام»، «نور»، «ثریا» و «چمران-۱» و ده‌ها ماهواره دیگر با موفقیت پرتاب شدند. اگر روزی پرتابگری سبک مانند «سفیر» سقف توانمندی ایران بود، امروز پرتابگرهای ترکیبی و سوخت جامد قدرتمندی مانند «قائم-۱۰۰»، «سیمرغ» و «ذوالجناح» توسعه یافته‌اند که توانایی تزریق ماهواره در مدارهای بالاتر (تا ۷۵۰ کیلومتر و بیشتر) را دارند.

امروز ایران نه تنها دانش ساخت ماهواره و پرتابگر را بومی کرده، بلکه در حال توسعه منظومه‌های ماهواره‌ای (مانند پروژه شهید سلیمانی)، کپسول‌های زیستی برای اعزام موجود زنده و پایگاه‌های پرتاب جدید (مانند پایگاه چابهار) است. مسیری که با «امید» آغاز شد، اکنون به درخت تناوری تبدیل شده که ثمره آن، خودکفایی در فضا و تضمین امنیت و پیشرفت علمی برای نسل‌های آینده ایران است.