بازار؛ مصطفی احمدوند رییس مرکز تحقیقات بتن_ در جهان امروز، توسعه اقتصادی دیگر صرفاً با افزایش ظرفیت تولید، رشد صادرات و گسترش زیرساختها سنجیده نمیشود.
معیارهای جدیدی در حال شکلگیری هستند که میزان انتشار کربن، بهرهوری انرژی، مسئولیتپذیری زیستمحیطی و پایداری محصولات را به بخشی از قواعد رقابت اقتصادی تبدیل کردهاند. این تحول، بهویژه برای صنایع انرژیبر مانند سیمان و فولاد، یک هشدار جدی و در عین حال فرصتی برای بازتعریف مزیتهای رقابتی است.
نکتهای که عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب، دبیرخانه پساجنگ و توسعه در یادداشتی که در روزنامه شرق منتشر شده، درباره ضرورت توجه به هزینهها و جریمههای کربنی و پیامدهای آن برای مبادلات جهانی مطرح میکنند، از اهمیت راهبردی برخوردار است. واقعیت این است که اگر بخواهیم در اقتصاد جهانی حضور داشته باشیم، نمیتوانیم نسبت به قواعد جدید تجارت بینالمللی بیتفاوت بمانیم. امروز سازوکارهایی مانند تعدیل کربن در مرزها (CBAM) اتحادیه اروپا، دیگر صرفاً پیشنهادهای سیاستی نیستند. از ابتدای سال ۲۰۲۶، مرحله اجرایی این سازوکار آغاز شده و سیمان نیز در زمره محصولات مشمول آن قرار گرفته است. بنابراین، میزان انتشار کربن نهتنها یک شاخص زیستمحیطی، بلکه عاملی مؤثر بر هزینه و رقابتپذیری صادرات است.
البته مسئله را نباید صرفاً به پرداخت جریمه محدود کرد. پرسش اساسی این است که آیا میخواهیم هزینه عقبماندگی از تحولات جهانی را بپردازیم یا با آمادگی و برنامهریزی، خود را برای حضور در بازارهای آینده آماده کنیم؟ حتی اگر تولیدکننده ایرانی مستقیماً طرف پرداختکننده هزینه کربنی نباشد، واردکننده خارجی در محاسبات اقتصادی خود این هزینه را لحاظ خواهد کرد و محصول پرکربن میتواند بهتدریج مزیت رقابتی خود را از دست بدهد. در چنین شرایطی، خطر اصلی فقط پرداخت هزینه نیست؛ از دست دادن بازار و فرصتهای صادراتی است.
صنعت سیمان و بتن ایران ظرفیت قابلتوجهی برای ورود به این تحول دارد. ما در مرکز تحقیقات بتن، با همین نگاه، طی چند سال گذشته تلاش کردهایم از مرحله طرح موضوع و ایجاد حساسیت عبور کنیم و زمینه همکاری واقعی میان صنعت، دانشگاه، تشکلهای حرفهای و نهادهای اجرایی را فراهم آوریم. تشکیل کنسرسیوم بتن و سیمان سبز ایران یکی از اقدامات این مسیر بوده است.
در چارچوب این همکاریها، با مشارکت کارخانههای تولید سیمان و بتن کشور، فعالیتهای تحقیقاتی و صنعتی برای تولید محصولات کمکربن، از جمله سیمان و بتن مبتنی بر فناوری LC۳، دنبال شده و به مرحله تولید رسیده است. همزمان، تدوین استاندارد ملی و پیشنویس مقررات ملی ساختمان در این زمینه را پیش بردهایم و با سازمان ملی استاندارد ایران و سازمان حفاظت محیط زیست همکاری کردهایم تا این دستاوردها از محدوده فعالیتهای پژوهشی خارج شده و به بخشی از نظام تولید و ساختوساز کشور تبدیل شوند.
این تجربه به ما نشان میدهد که تحول صنعتی فقط با توصیه و بخشنامه اتفاق نمیافتد. باید همزمان دانش فنی، ظرفیت تولید، استاندارد، مقررات، بازار، سرمایهگذاری و مطالبه اجتماعی شکل بگیرند. تولیدکننده باید انگیزه اقتصادی برای تغییر داشته باشد، مصرفکننده باید ارزش محصول کمکربن را بشناسد و سیاستگذار نیز باید با ایجاد مشوقها و اصلاح قواعد، مسیر تحول را هموار کند.
در همین راستا، بیستونهمین همایش ملی بتن و زلزله را با حمایت و پشتیبانی معاونت پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، در روزهای ششم و هفتم دیماه، با محور «*زیرساختهای بتنی اقلیممحور؛ گذار از تابآوری به پادشکنندگی برای توسعه پایدار و کمکربن*» برگزار خواهیم کرد. انتخاب این موضوع تصادفی نیست. زیرساختهای آینده باید علاوه بر مقاومت و تابآوری (Resilience)، توانایی یادگیری و پادشکنندگی (Anti fragility) از بحرانها، و جنگهای بی انتهای اخیر، اصلاح خود و حتی تبدیل تهدیدها به فرصتهای بهبود و نوآوری را داشته باشند.
در سطح بینالمللی نیز تحولات COP۳۱ در ترکیه نشان میدهد که جهان در حال عبور از مرحله اعلام تعهدات به سمت اجرای راهکارهای عملی و قابلاندازهگیری است. ما نیز باید با حضور و تعامل در این عرصه، زمینه ارتباط صنعت ایران با جریان جهانی فناوری، استانداردها و تجارت کمکربن را تقویت کنیم.
اما مهمتر از همه، نیازمند یک اراده ملی هستیم. دولت، صنعت، دانشگاه، جامعه مدنی صنفی و فرهنگی، نظام استاندارد، محیط زیست و تشکلهای حرفهای باید این موضوع را بهعنوان یک اولویت مشترک توسعهای بپذیرند. نمیتوانیم منتظر بمانیم تا محدودیتهای بازار جهانی بهطور کامل بر ما تحمیل شوند و سپس به فکر اصلاح فرایندهای تولید بیفتیم. آن زمان ممکن است بخش مهمی از فرصتها از دست رفته باشد.
به باور من، توسعه بتن و سیمان کمکربن فقط یک برنامه فنی برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای نیست؛ آزمونی برای ظرفیت توسعهسازی کشور است. باید انسانها، سازمانها و نهادهایی را پرورش دهیم که آینده را پیشبینی نمیکنند تا صرفاً خود را با آن تطبیق دهند، بلکه برای ساختن آینده مطلوب اقدام میکنند.
انتخاب پیش روی ما روشن است: یا امروز با اراده و همکاری ملی، مزیت رقابتی خود را برای اقتصاد کمکربن آینده میسازیم، یا فردا هزینه عقبماندن از آن را با از دست دادن بازارها، فرصتهای سرمایهگذاری و توان رقابت صنعتی خواهیم پرداخت.
*مصطفی احمدوند رییس مرکز تحقیقات بتن








نظر شما