بازار؛ گروه استان ها: اقتصاد ایران در سالهای اخیر، بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازآرایی مسیرهای صادراتی و تنوعبخشی به شرکای تجاری خود بوده است. در این میان، استان کهگیلویه و بویراحمد به عنوان یکی از استانهای نفتخیز کشور، با دارا بودن ذخایر قابل توجه هیدروکربوری و موقعیت راهبردی در جنوب غرب کشور، ظرفیتی کمنظیر برای ایفای نقشی محوری در این بازآرایی دارد. اما آنچه این ظرفیت را از حالت بالقوه به بالفعل تبدیل میکند، پروژهای است که پس از سالها کشوقوس اداری، سرانجام در آبان ۱۴۰۵ وارد فاز عملیاتی جدی شد: منطقه ویژه اقتصادی گچساران.
این منطقه با مساحتی بالغ بر دو هزار هکتار در منطقه انجیرک لیشتر، به عنوان یک طرح راهبردی، نه تنها میتواند چرخه پالایش و صادرات فرآوردههای نفتی کشور را متحول کند، بلکه با استقرار ۱۳ طرح بزرگ اقتصادی با مشارکت بخش خصوصی، به عنوان یک هاب صنعتی و پتروشیمیایی در جنوب کشور عمل خواهد کرد.
منطقه ویژه اقتصادی گچساران با ۱۳ طرح بزرگ اقتصادی و سه پالایشگاه با ظرفیتهای ۱۲۰، ۷۵ و ۱۱۰ هزار بشکه در روز، در آبان ۱۴۰۵ وارد فاز عملیاتی جدی شد.
از انجیرک تا قطب پالایشگاهی؛ ۱۳ طرحی که گچساران را متحول میکند
مسیر شکلگیری منطقه ویژه اقتصادی گچساران، مسیری پرفرازونشیب بوده است. طرح ایجاد این منطقه ابتدا در سال ۱۳۹۹ در مجلس شورای اسلامی تصویب شد و پس از تأیید مجمع تشخیص مصلحت نظام، نهایتاً در بهمن ۱۴۰۴ با تعیین منطقه انجیرک به مساحت حدود دو هزار هکتار و پیشنهاد شرکت انبارهای عمومی گمرک جمهوری اسلامی ایران به عنوان متولی، وارد فاز اجرایی شد. با این حال، موانع زیستمحیطی و برخی محدودیتهای حریمگذاری، سالها اجرای آن را به تعویق انداخت. سرانجام، با رفع این موانع و اخذ مجوزهای لازم، عملیات اجرایی طرحهای ۱۳گانه در آبان ۱۴۰۵ به طور رسمی وارد فاز عملیاتی شد.
اکنون ۱۳ طرح بزرگ اقتصادی با مشارکت بخش خصوصی در این منطقه در حال پیگیری و اجراست که در قلب آنها، احداث سه پالایشگاه با ظرفیتهای ۱۲۰ هزار، ۷۵ هزار و ۱۱۰ هزار بشکه در روز قرار دارد. در همین راستا، عملیات اجرایی یک پالایشگاه ۱۰۰ هزار بشکهای با سرمایهگذاری ۵۰ هزار میلیارد تومان در زمینی به مساحت ۱۰۰ هکتار آغاز شده و سرمایهگذاری یک میلیارد دلاری نیز برای احداث پالایشگاه نفت در دستور کار است. همچنین تفاهمنامه احداث پالایشگاه دست دوم با ظرفیت ۱۱۰ هزار بشکه در گچساران توسط شرکت پالایش نفت اصفهان با ۲ میلیارد دلار سرمایهگذاری ارزی امضا شده که قرار است برای ۲ هزار نفر فرصت شغلی ایجاد کند.
در کنار این پروژهها، طرحهای پتروشیمی، صنایع شیشه، کربنات سدیم، انبارها و سایر پروژههای صنعتی نیز تعریف شدهاند که میتوانند گچساران را به یکی از قطبهای مهم پالایشگاهی و صنعتی کشور تبدیل کنند. استاندار کهگیلویه و بویراحمد، یداله رحمانی، استقرار واحدهای تولیدی پیش از تعیین سازمان متولی منطقه را اتفاقی کمنظیر در کشور دانسته و تأکید کرده است که واحدهای تولیدی در منطقه مستقر شدهاند و پروژههای آنها از پیشرفت مناسبی برخوردار است.
پروژههای مهم گچساران با هدف تکمیل زنجیره ارزش محصولات نفتی و ایجاد صنایع پاییندستی تعریف شدهاند تا گچساران را به یکی از قطبهای پالایشگاهی کشور تبدیل کنند.
تکمیل زنجیره ارزش؛ از نفت خام تا فرآوردههای صادراتی
اهمیت راهبردی این طرحها تنها در افزایش ظرفیت پالایشی خلاصه نمیشود، بلکه تکمیل زنجیره ارزش محصولات نفتی و ایجاد صنایع پاییندستی، محور اصلی این پروژههاست. شهرستان گچساران با برخورداری از ظرفیتهای گسترده نفت و گاز، میزبان مجموعهای از طرحهای صنعتی است که با هدف توسعه صنایع پاییندستی، تکمیل زنجیره ارزش محصولات نفتی و ایجاد فرصتهای جدید اشتغال تعریف شدهاند. این رویکرد با سیاستهای کلان کشور برای جلوگیری از خامفروشی و افزایش ارزش افزوده در زنجیره نفت و گاز کاملاً همسو است.
ظرفیت پالایشی کشور در حال حاضر حدود ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه در روز است و ایران را به دومین پالایشگر بزرگ اوپک تبدیل کرده است. افزودن سه پالایشگاه جدید با مجموع ظرفیت ۳۰۵ هزار بشکه در روز در گچساران، میتواند سهم قابل توجهی در افزایش ظرفیت فرآورش و تولید فرآوردههای با ارزشتر ایفا کند. این پروژهها نه تنها برای تأمین نیاز داخلی، بلکه با نگاه صادراتی طراحی شدهاند تا در شرایطی که صادرات فرآوردههای نفتی با چالشهایی مواجه است، مسیرهای جدیدی برای حضور در بازارهای منطقه باز شود.
تکمیل زیرساختها به عنوان گلوگاه پنهان ابرپروژههای گچساران شناسایی شده است. استاندار کهگیلویه و بویراحمد بر تسریع در تعیین سازمان متولی منطقه ویژه، تأمین آسفالت ورودی و رفع موانع سرمایهگذاری تأکید کرده است.
آزمون بزرگ اشتغال بومی؛ وعدهها در برابر واقعیتها
یکی از محورهای اصلی این گزارش، تنش میان وعده اشتغال بومی و واقعیتهای اجرایی پروژههای عظیم گچساران است. استاندار کهگیلویه و بویراحمد بارها بر اولویت اشتغال نیروهای بومی تأکید کرده و از راهاندازی سامانه ساماندهی و ثبت اطلاعات متقاضیان کار خبر داده است تا زمینه اشتغال حداکثری نیروهای بومی فراهم شود. با تصمیمگیری انجامشده در شورای تأمین، بهکارگیری نیروهای بازنشسته و خارج از سامانه در این مناطق ممنوع شده و نظارت سختگیرانهای برای جلوگیری از تضییع حق جوانان جویای کار اعمال میشود.
با این حال، خود مسئولان نیز اذعان دارند که با توجه به گستردگی پروژهها، در مراحل آتی ممکن است به جذب نیرو از سایر مناطق نیز نیاز باشد. فرماندار گچساران ظرفیت اشتغال پالایشگاه را حدود ۶ تا ۷ هزار نفر عنوان کرده اما تصریح کرده است که نباید انتظار داشت تمام این نیروها در ابتدای شروع فعالیت پالایشگاه جذب شوند، بلکه این پروژه به صورت مرحلهای پیش میرود و متناسب با مراحل اجرایی و نیازهای تخصصی، نیروی انسانی جذب خواهد شد. در حال حاضر پروژه پالایشگاه در مرحله خاکبرداری است و طبیعی است که در این مرحله بیشتر به رانندگان ماشینآلات سنگین و نیروهای مرتبط با تجهیزات و ماشینآلات عمرانی نیاز باشد.
این در حالی است که نرخ بیکاری استان کهگیلویه و بویراحمد در سال ۱۴۰۴ به ۶.۳ درصد رسیده که در مقایسه با نرخ ۷.۵ درصدی کل کشور، ۱.۲ واحد درصد پایینتر است. با این وجود، چالش اصلی نه نرخ بیکاری کلی، بلکه بیکاری جوانان تحصیلکرده و عدم تطابق مهارتها با نیازهای پروژههای صنعتی است. متوسط نرخ اشتغال مهارتآموختگان فنی و حرفهای در استان تنها ۳۶ درصد است که ۴۳ درصد پایینتر از میانگین کشوری محسوب میشود. بنابراین، تحقق وعده اشتغال بومی نه تنها به ایجاد فرصتهای شغلی، بلکه به توانمندسازی نیروی انسانی محلی و ارائه آموزشهای مهارتی متناسب با نیاز پروژهها وابسته است.
جذب سرمایهگذاری خارجی در گچساران با وجود مزیتهای لجستیکی و دسترسی به خوراک، تحت تأثیر تحریمها و محدودیتهای بانکی همچنان یک حلقه مفقود است. تجربه مناطق آزاد نشان میدهد که این مناطق میتوانند الگویی برای گچساران باشند.
زیرساختهای ناتمام؛ گلوگاه پنهان ابرپروژهها
عظمت پروژههای گچساران در حالی است که زیرساختهای منطقه هنوز با استانداردهای لازم فاصله دارد. استاندار کهگیلویه و بویراحمد بر تسریع در تعیین سازمان متولی منطقه ویژه، تأمین زیرساختها از جمله آسفالت ورودی و رفع موانع سرمایهگذاری تأکید کرده است؛ موضوعی که نشاندهنده وجود گلوگاههای اجرایی در کنار عظمت پروژههاست. وی همچنین بر برگزاری جلسهای با حضور فرماندار، نمایندگان واحدهای تولیدی و دستگاههای محیط زیست، منابع طبیعی و امور اراضی برای بررسی و جمعبندی مسائل و موانع موجود تأکید کرده است.
تأخیر در تعیین سازمان متولی، یکی از مهمترین موانع پیش روی سرمایهگذاران است، زیرا بدون یک متولی مشخص، هماهنگی بین دستگاههای مختلف و ارائه خدمات زیرساختی با کندی مواجه میشود. استقرار واحدهای تولیدی پیش از تعیین سازمان متولی، اگرچه یک دستاورد کمنظیر تلقی میشود، اما در بلندمدت میتواند به موازیکاری و سردرگمی اداری منجر شود. از سوی دیگر، تأمین آب، برق، گاز و راههای دسترسی مناسب برای پروژههایی با این ابعاد، نیازمند سرمایهگذاری دولتی قابل توجهی است که تاکنون به طور کامل محقق نشده است.
تمرکز بر توان داخلی و شرکتهای دانشبنیان اگرچه ضروری است، نمیتواند جایگزین کامل انتقال فناوریهای پیشرفته پالایشی شود. ترکیبی از سرمایه داخلی و خارجی برای توسعه پایدار صنعت گچساران ضروری به نظر میرسد.
سرمایهگذاری خارجی؛ فرصت مغفول در سایه تحریمها
در حالی که منطقه ویژه اقتصادی گچساران با تکیه بر سرمایهگذاری بخش خصوصی داخلی در حال پیشروی است، جذب سرمایهگذاری خارجی همچنان به عنوان یک حلقه مفقود در این مجموعه مطرح میشود. تجربه مناطق آزاد و ویژه اقتصادی ایران در سالهای اخیر نشان میدهد که این مناطق میتوانند به بازیگران اصلی در جذب سرمایه خارجی تبدیل شوند. در ۱۱ ماهه سال ۱۴۰۴، سرمایهگذاری خارجی جذبشده در مناطق آزاد کشور با رشد خیرهکننده ۵۳۱ درصدی به ۱٫۰۲۵ میلیارد دلار و سرمایهگذاری خارجی محققشده با رشد ۲۶۸ درصدی به ۵۳۳ میلیون دلار رسید. صادرات از این مناطق نیز ۱۴ درصد رشد کرده و به بیش از ۱٫۳۲۲ میلیارد دلار رسیده است.
گچساران نیز با دارا بودن مزیتهای لجستیکی و دسترسی به خوراک نفت و گاز، پتانسیل بالایی برای جذب سرمایهگذاران خارجی در صنایع پالایشی و پتروشیمیایی دارد. با این حال، تحریمهای اقتصادی و محدودیتهای بانکی، انتقال فناوری و جذب شرکای بینالمللی را دشوار کرده است. در چنین شرایطی، تمرکز بر توان داخلی و شرکتهای دانشبنیان، اگرچه یک راهبرد مقاومتی ضروری است، اما نمیتواند جایگزین کامل انتقال فناوریهای پیشرفته پالایشی شود. گزارشهای تحلیلی بازار نیز بر این نکته تأکید دارند که توسعه صنعت پالایش نیازمند ترکیبی از سرمایه داخلی و خارجی و بهرهگیری از فناوریهای روز دنیاست.
گچساران و راهبرد کلان مقاومسازی اقتصادی
اهمیت منطقه ویژه اقتصادی گچساران را نمیتوان تنها در چارچوب توسعه استانی دید. این پروژه در سطح کلان، با راهبردهای جمهوری اسلامی ایران برای مقاومسازی اقتصادی و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی خام همراستاست. توسعه ظرفیت پالایشی و تولید فرآوردههای نفتی با ارزش افزوده بالاتر، یکی از اصلیترین راهکارهای خنثیسازی فشارهای اقتصادی و دور زدن تحریمهاست. در شرایطی که صادرات نفت خام با محدودیتهای بینالمللی مواجه است، توسعه صنایع پاییندستی و صادرات فرآوردهها میتواند مسیرهای جدیدی برای تأمین منابع ارزی کشور باز کند.
از سوی دیگر، تمرکز این منطقه بر اشتغال بومی و استفاده حداکثری از نیروی انسانی محلی، با سیاستهای اقتصاد مقاومتی برای ایجاد اشتغال پایدار و جلوگیری از مهاجرت معکوس همسو است. استاندار کهگیلویه و بویراحمد با اشاره به فشارهای اقتصادی دشمنان خاطرنشان کرده است: تکیه بر توان داخلی، توسعه صنعت و تقویت تولید، مطمئنترین راه عبور از مشکلات است و تحقق این اهداف بزرگ، انسجام و تلاش جهادی تمام دستگاهها را میطلبد. گچساران با ۱۳ طرح بزرگ و سه پالایشگاه ۳۰۵ هزار بشکهای، میتواند به نمادی از تحقق این راهبرد تبدیل شود، مشروط بر آنکه وعدههای اشتغال و زیرساختها در عمل محقق شوند و سرمایهگذاران با موانع اداری و بوروکراتیک روبرو نشوند. آینده این منطقه، آزمون بزرگی برای مدیریت اجرایی کشور در تبدیل ظرفیتهای نفتی به توسعه پایدار و اشتغال مولد است.








نظر شما