طلاق توافقی چیست و چه مراحلی دارد؟

به گزارش بازار، طلاق توافقی عنوانی مستقل در سرفصل‌های قانون مدنی ایران نیست. در رویه قضایی دادگاه‌های خانواده، این نوع جدایی ذیل دادخواست صدور گواهی عدم امکان سازش مطرح می‌شود و دادگاه بر مبنای ماده ۲۶ قانون حمایت خانواده به آن رسیدگی می‌کند. ماهیت این جدایی با توافق زن و شوهر به طلاق بائن از نوع خلع یا مبارات منتهی می‌شود. بر اساس این سازوکار، ثبت طلاق منوط به این است که طرفین پیش از آغاز مراحل دادرسی یا در جریان رسیدگی، بر سر تمام دیون مالی، استرداد جهیزیه و نحوه نگهداری از فرزندان به توافقی روشن برسند و دادگاه این تفاهم را در متن دادنامه قید کند.

شرایط طلاق توافقی چیست؟

پایه اصلی طلاق توافقی، وجود قصد مشترک و رضایت هم‌زمان زوجین برای پایان دادن به پیوند زناشویی است. طبق ماده ۲۶ قانون حمایت خانواده، اگر درخواست طلاق از سوی هر دو نفر مطرح شود، دادگاه گواهی عدم امکان سازش صادر می‌کند. در این مسیر نیازی به اثبات مواردی مانند عسر و حرج، تخلف از شروط ضمن عقد یا سوءمعاشرت طرف مقابل نیست؛ زیرا اراده طرفین بر جدایی کفایت می‌کند.

از نظر ماهیت فقهی و مدنی، این جدایی مشمول مواد ۱۱۴۵ و ۱۱۴۶ قانون مدنی است. در طلاق خلع، زن به دلیل کراهتی که از ادامه زندگی مشترک دارد، مالی را تحت عنوان فدیه یا مابذل به مرد می‌بخشد و مرد با پذیرش آن اقدام به اجرای طلاق می‌کند. در طلاق مبارات که کراهت دوطرفه است، ارزش مال بخشیده‌شده نباید از میزان مهریه فراتر برود. شرط تداوم دادرسی، استمرار توافق تا زمان صدور رأی است. اگر زن یا شوهر پیش از صدور دادنامه بر سر یکی از مفاد تفاهم‌نامه اختلاف پیدا کنند، روند رسیدگی متوقف شده و امکان صدور گواهی عدم امکان سازش از بین می‌رود.

پیش از اقدام، درباره چه موضوعاتی باید توافق کرد؟

ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده دادگاه را مکلف کرده است که پیش از صدور رأی، وضعیت تک‌تک تعهدات مالی و وظایف حضانت را تعیین کند. مرجع قضایی اجازه ندارد تصمیم‌گیری درباره حقوق زن یا فرزندان را معلق بگذارد یا آن را به آینده موکول کند.

موضوعاتی که باید پیش از ورود به دادگاه مشخص شوند عبارتند از:

• میزان و شیوه پرداخت مهریه (بذل کامل، بخشش بخشی از آن، پرداخت نقدی در دفترخانه یا اقساط مشخص ماهانه).
• وضعیت نفقه ایام گذشته و نفقه دوران عده در فرض وجود عده شرعی.
• استرداد اثاثیه جهیزیه، زمان دقیق تحویل و نحوه بررسی سلامت اقلام.
• تسویه یا اسقاط اختیاری اجرت‌المثل ایام زوجیت بر اساس تبصره ماده ۳۳۶ قانون مدنی.
• تعیین دارنده حضانت، زمان‌بندی ملاقات طفل و سهم ماهانه پدر در پرداخت هزینه‌های زیستی فرزند.

حساسیت این توافق‌ها در الزام‌آور بودن متن نهایی است؛ زیرا هرگونه ابهام در نگارش سازش‌نامه می‌تواند پس از طلاق، دعاوی تازه‌ای در دوایر اجرای احکام ایجاد کند. ضرورت اصلی حضور و پیگیری وکیل طلاق توافقی، تنظیم توافق‌نامه‌ای اصولی و دقیق است تا هیچ‌یک از طرفین نتوانند از تعهدات خود عدول کنند و توافق بالاترین ضمانت اجرا را داشته باشد. این توافقات مستقیماً در متن دادنامه درج شده و تبدیل به رأی دادگاه و نهایتاً سند رسمی و لازم‌الاجرا می‌شوند. وکیل با گنجاندن عبارات حقوقی مانند سلب حق رجوع زوجه به مهریه بذل‌شده و تعیین خسارت تأخیر برای اقساط، متنی محکم آماده می‌کند که قابلیت پیگیری رسمی پیدا کند.

مدارک لازم برای طلاق توافقی کدام‌اند؟

تشکیل پرونده در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و رسیدگی در شعبه خانواده نیازمند ارائه مدارک هویتی و اسناد ثبتی معتبر است. نقص مدارک باعث صدور اخطار رفع نقص و طولانی شدن روند کار می‌شود.

مدارک ضروری عبارتند از:

• اصل سند ازدواج یا رونوشت مصدق آن که از دفترخانه صادرکننده عقدنامه دریافت شده باشد.
• اصل شناسنامه عکس‌دار و کارت ملی هوشمند زوجین (یا کد رهگیری تعویض کارت ملی).
• ثبت نام در سامانه ثنا ثنا برای هر دو طرف.
• گواهی عدم انصراف از طلاق صادره از مراکز غربالگری بهزیستی بر مبنای سامانه تصمیم.
• گواهی عدم بارداری از آزمایشگاه‌های معتبر بر اساس ماده ۳۱ قانون حمایت خانواده، یا گواهی بکارت از پزشکی قانونی برای زوجه دوشیزه.
• سند رسمی وکالت‌نامه تنظیمی در دفتر اسناد رسمی، در فرضی که یکی از طرفین یا هر دوی آن‌ها مایل به حضور فیزیکی در دادگاه نباشند.

جلسات مشاوره خانواده چه جایگاهی در فرایند دارند؟

مبنای قانونی ارجاع زوجین به مراکز مشاوره، ماده ۲۵ قانون حمایت خانواده است. طبق این ماده، دادگاه متقاضیان طلاق توافقی را به مراکز مشاوره خانواده ارجاع می‌دهد تا زمینه سازش بررسی شود. در صورت احراز قطعیت تصمیم بر جدایی، مرکز مشاوره توافقات طرفین را مکتوب کرده و همراه با اعلام عدم سازش به دادگاه می‌فرستد.

برای اجرای این ماده، بخشنامه شماره ۹۰۰۰/۱۳۱۰۴/۵۵ مورخ ۱۳۹۷/۰۹/۰۵ از سوی قوه قضاییه صادر شد. بر این اساس، ثبت دادخواست طلاق توافقی در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی منوط به ثبت‌نام اولیه در سامانه تصمیم و گذراندن جلسات مشاوره بهزیستی است. این جلسات معمولاً در ۲ تا ۵ نوبت و طی دوره‌ای بین ۲۰ تا ۴۵ روز برگزار می‌شود.

در صورت حضور و پیگیری پرونده توسط وکیل دادگستری، نیازی به ثبت‌نام در سامانه تصمیم و شرکت در جلسات مشاوره و غربالگری بهزیستی نیست و این مرحله به طور کامل از روند دادرسی حذف می‌شود و پرونده مستقیماً وارد دادگاه می‌گردد.

مهریه، نفقه و جهیزیه در طلاق توافقی چگونه تعیین تکلیف می‌شوند؟

تعهدات مالی ازدواج بر مبنای توافق زوجین و با رعایت ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده در رأی دادگاه قید می‌شود.

ضوابط تعیین مهریه

طبق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، زوجه با وقوع عقد مالک مهریه است. در طلاق توافقی، چگونگی پرداخت یا اسقاط آن به اراده آزاد زن وابسته است. زن می‌تواند تمام مهریه یا بخشی از آن را در قبال جاری شدن صیغه طلاق بذل کند. اگر قرار بر پرداخت مهریه یا تقسیط آن باشد، تاریخ سررسید، شماره حساب و مبلغ اقساط در دادنامه قید می‌شود.
وکیل مهریه میتواند بهترین مشاور شما در این زمینه باشد.

 نکته بسیار مهم، درج عبارت صریح «اسقاط حق رجوع به مابذل» است. در طلاق خلع، زن در طول ایام عده حق دارد به مال بخشیده‌شده رجوع کند و اگر رجوع کند، طلاق به رجعی تبدیل می‌شود و مرد نیز حق رجوع به زوجیت پیدا می‌کند؛ بنابراین برای قطعی ماندن ماهیت بائن طلاق، این حق باید در دادنامه ساقط گردد.

نفقه معوقه و نفقه عده

توافق بر جدایی به معنی چشم‌پوشی خودکار از نفقه‌های پرداخت‌نشده گذشته نیست. زن می‌تواند نفقات معوقه خود را مطالبه کند یا در صورت دریافت، وصول آن را در متن توافق تایید نماید. در مورد نفقه ایام عده، در طلاق‌های بائن که زن یائسه یا دوشیزه است عده وجود ندارد، اما در صورت وجود عده، طرفین باید مبلغ نفقه این ایام یا اسقاط داوطلبانه آن را در دادخواست مشخص کنند.

استرداد جهیزیه و مطالبه اجرت‌المثل

جهیزیه مال اختصاصی زن است و او حق دارد آن را بازپس گیرد. فهرست اقلام، تاریخ مراجعه به منزل و شیوه تحویل بدون خسارت در توافق‌نامه درج می‌شود. درباره اجرت‌المثل کارهای انجام‌شده در دوران زندگی مشترک که موضوع تبصره ماده ۳۳۶ قانون مدنی است، طرفین مبلغ مشخصی را تعیین می‌کنند یا زوجه به صورت مکتوب اعلام رضایت و عدم ادعا می‌نماید.

حضانت، نفقه و ملاقات فرزند چگونه مشخص می‌شوند؟

حضانت اطفال طبق ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی، هم حق و هم تکلیف پدر و مادر است. هنگام وقوع طلاق توافقی، والدین می‌توانند ساختار سرپرستی را با در نظر گرفتن نفع کودک مشخص کنند.

سنین حضانت و قاعده بلوغ

بر اساس ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی، حضانت فرزند فارغ از جنسیت تا پایان هفت‌سالگی با مادر است و پس از آن بر عهده پدر قرار می‌گیرد. با وجود این قاعده، زوجین می‌توانند توافق کنند که حضانت فرزند حتی پس از هفت‌سالگی هم با مادر بماند و دادگاه این تفاهم را معتبر می‌شناسد.

پس از هفت‌سالگی تا رسیدن به بلوغ، پدر ولی قانونی است. سن بلوغ شرعی بر اساس تبصره ۱ ماده ۱۲۱۰ قانون مدنی، در دختران ۹ سال تمام قمری و در پسران ۱۵ سال تمام قمری است. پس از رسیدن به این سن، موضوع حضانت پایان می‌یابد و خود فرزند تصمیم می‌گیرد که با کدام‌یک از والدین زندگی کند.

نفقه فرزند و ضمانت‌های قانونی

تأمین مخارج زندگی طفل از قبیل مسکن، خوراک، پوشاک و تحصیل به عهده پدر است. مبلغ ماهانه نفقه باید با تعیین میزان رشد سالانه مشخص شود. طبق ماده ۴۷ قانون حمایت خانواده، برای دریافت نفقه فرزند فقط یک بار اجراییه صادر می‌شود و بخش اجرای احکام دادگاه وصول این مبالغ را تا زمان استحقاق فرزند بدون نیاز به طرح دادخواست‌های مجدد پیگیری می‌کند.

ساعات ملاقات و تدابیر اجرایی

والدی که فرزند نزد او زندگی نمی‌کند، طبق ماده ۱۱۷۴ قانون مدنی حق ملاقات دارد. ساعات، روزهای هفته و محل ملاقات در دادنامه ثبت می‌شود. قانون برای تضمین این حق ضمانت‌های محکمی تعیین کرده است:

• طبق ماده ۴۰ قانون حمایت خانواده، هر کس از اجرای حکم دادگاه درباره حضانت سرپیچی کند یا مانع استرداد طفل شود، تا زمان اجرای حکم بازداشت می‌شود.
• بر اساس ماده ۵۴ قانون حمایت خانواده، ایجاد مانع برای ملاقات طفل موجب جریمه نقدی و در صورت تکرار، سبب سلب حضانت طبق ماده ۴۱ خواهد شد.
• طبق ماده ۴۲ این قانون، خروج کودک از کشور یا تغییر محل زندگی او بدون اجازه والد دیگر یا مجوز دادگاه ممنوع است.

طلاق توافقی چقدر طول می‌کشد؟

مدت‌زمان خاتمه پرونده طلاق توافقی رقم ثابتی ندارد و به زمان‌بندی جلسات غربالگری، ترافیک کاری مجتمع قضایی و تصمیم طرفین برای اسقاط حق اعتراض بستگی دارد.

مراحل رسیدگی و زمان‌بندی دادرسی در جدول زیر خلاصه شده است:

دلیل اصلی معطلی در حالت بدون وکیل، رعایت مواعد قانونی اعتراض است. گواهی عدم امکان سازش حضوری تا ۲۰ روز مهلت تجدیدنظرخواهی و پس از آن ۲۰ روز مهلت فرجام‌خواهی دارد که با احتساب روزهای ابلاغ در سامانه ثنا، حدود ۴۴ روز پرونده را معطل نگه می‌دارد. در مقابل، ثبت اسقاط کتبی حق تجدیدنظر و فرجام‌خواهی باعث می‌شود دادنامه در همان روز صدور، قطعی و آماده اجرا شود. طبق ماده ۳۴ قانون حمایت خانواده، اعتبار این گواهی از زمان قطعی شدن فقط ۳ ماه است و اگر ظرف این مدت به دفترخانه ارائه نشود، اعتبار آن ساقط می‌گردد.

هزینه‌های طلاق توافقی شامل چه مواردی است؟

مخارج طلاق توافقی ترکیبی از تعرفه‌های رسمی سامانه‌های دولتی، پزشکی و هزینه‌های دادرسی است.

جدول زیر مراجع دریافت‌کننده، مبانی محاسبه و وضعیت پرداخت این ارقام را نشان می‌دهد:

هزینه‌های دادرسی این دعوا بر اساس تعرفه دعاوی غیرمالی محاسبه می‌شود. در مورد حق‌الوکاله نیز تسویه حق‌الوکاله عموماً در دو مرحله انجام می‌شود؛ بخشی از دستمزد در ابتدای کار و مابقی در انتهای پرونده پرداخت می‌گردد، هرچند شرایط قطعی تابع قرارداد خصوصی طرفین است.

آیا برای طلاق توافقی باید وکیل گرفت؟

از نظر قوانین عمومی آیین دادرسی مدنی، داشتن وکیل در دادگاه‌های خانواده اجباری نیست و زوجین می‌توانند تمام مراحل اداری و قضایی را شخصاً انجام دهند.

تنها وضعیتی که حضور وکیل در طلاق توافقی الزام قانونی دارد، زمانی است که زن با استفاده از «وکالت در طلاق» (حق طلاق رسمی) اقدام می‌کند. زن نمی‌تواند هم‌زمان اصالتاً از طرف خود و وکالتاً از جانب شوهر دادخواست بدهد و در دادگاه دفاع کند؛ بنابراین طبق رویه الزامی مراجع قضایی، باید یک وکیل دادگستری مع‌الواسطه برای مرد انتخاب شود تا روند دادرسی پیش برود.

علاوه بر این، برای اینکه امکان حضور وکیل در دفتر رسمی طلاق و اجرای صیغه بدون حضور فیزیکی موکل فراهم شود، صرف وکالت‌نامه دادگستری کفایت نمی‌کند. بر اساس ماده ۳۶ قانون حمایت خانواده، موکل باید علاوه بر وکالت دادگستری، در دفتر اسناد رسمی «وکالت رسمی و مدنی» با اختیارات صریح نظیر حضور در دفترخانه، بذل و قبول مابذل، اجرای صیغه طلاق و امضای دفاتر ثبت طلاق به وکیل اعطا کرده باشد.

اگر یکی از زوجین از طلاق توافقی منصرف شود چه می‌شود؟

تغییر نظر هر یک از طرفین، نتایج حقوقی متفاوتی در مراحل مختلف رسیدگی به دنبال دارد.

انصراف پیش از صدور دادنامه

اگر زن یا شوهر پیش از صدور گواهی عدم امکان سازش در دادگاه، از توافق منصرف شود و انصراف خود را اعلام کند، دادگاه رسیدگی را متوقف می‌کند؛ زیرا پایه این دعوا توافق است و قاضی نمی‌تواند کسی را بر اساس توافقات گذشته مجبور به جدایی کند.

انصراف پس از صدور گواهی و عدم ارائه به دفترخانه

گواهی صادره بر اساس ماده ۳۴ قانون حمایت خانواده، تنها سه ماه پس از تاریخ قطعیت اعتبار دارد. اگر ظرف این سه ماه گواهی به دفترخانه تحویل داده نشود، رأی به طور کامل ساقط می‌گردد. با ابطال گواهی، کلیه توافقات مالی، بخشش مهریه، اسقاط نفقه و ترتیبات حضانت که در متن سازش‌نامه قید شده بود باطل تلقی شده و وضعیت زوجین به نقطه پیش از دادرسی بازمی‌گردد.

انصراف پس از تسلیم گواهی به دفترخانه

چنانچه گواهی عدم امکان سازش در مهلت سه ماهه به دفترخانه تحویل داده شود، ماده ۳۵ و ۳۶ قانون حمایت خانواده حاکم خواهد بود:

• اگر زوج گواهی را تسلیم کند و زوجه در جلسه اجرای صیغه طلاق حاضر نشود، سردفتر اخطاریه صادر کرده و یک هفته مهلت می‌دهد. در صورت غیبت مجدد زن، صیغه طلاق جاری و واقعه ثبت می‌شود.
• اگر زوجه گواهی را تحویل دهد ولی زوج حاضر نشود، چنانچه زن وکالت رسمی بلاعزل در طلاق نداشته باشد، سردفتر حق اجرای صیغه را ندارد و طلاق ثبت نمی‌شود؛ اما اگر زوجه بر اساس ماده ۳۶ قانون حمایت خانواده دارای وکالت بلاعزل رسمی در اجرای طلاق باشد، بدون حضور شوهر نیز صیغه طلاق جاری و واقعه در شناسنامه‌ها ثبت می‌گردد.

ثبت طلاق توافقی پایان روابط زناشویی است، اما توافقات آن تعهدات بلندمدت مالی و تکالیف مربوط به فرزندان را پایه‌گذاری می‌کند. انطباق دقیق عبارات توافق‌نامه با مواد ۲۵ تا ۳۶ قانون حمایت خانواده و مشخص کردن جزئیات اجرایی در متن رأی، از دعاوی فرسایشی پس از جدایی پیشگیری می‌نماید.