بازار؛ گروه بین الملل: انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل در مهرماه ۱۴۰۵، اگر تنها از دریچه سیاست داخلی نگریسته شود، یک رقابت انتخاباتی معمولی با نتیجه‌ای نزدیک بود. اما وقتی همین انتخابات در چارچوب تحولات بزرگ‌تر ژئوپلیتیکی، رقابت بر سر زنجیره‌های تأمین مواد معدنی حیاتی و جابه‌جایی قدرت در نظم جهانی قرار می‌گیرد، ابعاد آن به‌مراتب فراتر از یک تغییر دولتی می‌رود. لوئیس ایناسیو لولا داسیلوا، رئیس‌جمهور ۸۰ ساله برزیل، در دور دوم انتخابات با کسب حدود ۵۱.۷۹ درصد آرا در برابر ۴۸.۲۱ درصد فلاویو بولسونارو، به چهارمین دوره ریاست‌جمهوری خود رسید؛ نتیجه‌ای که نخستین پیروزی یک نامزد از جایگاه دوم در دور اول از زمان بازگشت انتخابات مستقیم در سال ۱۹۸۹ را رقم زد. فلاویو بولسونارو، سناتور و فرزند ژایر بولسونارو، نتیجه را نپذیرفت و از اقدام حقوقی برای ابطال انتخابات خبر داد؛ رخدادی که نشان می‌دهد شکاف سیاسی در برزیل، همانند بسیاری از دموکراسی‌های غربی، عمیق‌تر از آن است که یک انتخابات بتواند آن را التیام بخشد. اما اهمیت این انتخابات برای ایران و برای کل اقتصاد سیاسی جهان، در جای دیگری نهفته است: در معدنی‌ترین و غذایی‌ترین گوشه سیاره که این روزها به میدان رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است.
لوئیس ایناسیو لولا داسیلوا در دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل با کسب حدود ۵۱.۷۹ درصد آرا در برابر ۴۸.۲۱ درصد فلاویو بولسونارو، به چهارمین دوره ریاست‌جمهوری خود رسید. این نخستین بار از سال ۱۹۸۹ است که یک نامزد از جایگاه دوم دور اول به پیروزی می‌رسد.
عناصر کمیاب؛ گنجی که از زیر خاک بیرون می‌آید
برزیل با حدود ۲۱ میلیون تن ذخایر عناصر کمیاب، پس از چین با ۴۴ میلیون تن، دومین دارنده بزرگ این منابع در جهان است. این رقم معادل حدود ۱۵ تا ۲۳ درصد از کل ذخایر جهانی برآورد می‌شود و برزیل را به یک بازیگر اجتناب‌ناپذیر در زنجیره تأمین فلزاتی تبدیل می‌کند که ستون فقرات اقتصاد سبز و صنایع دفاعی آینده هستند: نئودیمیم، پرازئودیمیم، دیسپروزیم و تربیوم، عناصری که در آهنرباهای دائمی خودروهای برقی، توربین‌های بادی، الکترونیک پیشرفته و سامانه‌های نظامی به کار می‌روند. اما شکاف میان «ذخیره» و «تولید» در برزیل، هم فرصت است و هم آسیب‌پذیری. تولید عناصر کمیاب برزیل در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۲۰۰۰ تن بود، در حالی که چین در همان دوره ۲۷۰ هزار تن تولید کرد. همین شکاف عظیم میان ذخایر و تولید است که سرمایه‌گذاران آمریکایی، کانادایی و استرالیایی را به سمت برزیل کشانده است. تا ژوئن ۲۰۲۶، دو هزار و ۷۲۷ درخواست اکتشاف عناصر کمیاب در برزیل ثبت شده بود که حدود ۴۲ درصد آن‌ها متعلق به شرکت‌های خارجی یا دارای سرمایه بین‌المللی بود و بیش از ۸۶ درصد این درخواست‌ها تنها در سه سال گذشته提交 شده است. این روند نشان می‌دهد که برزیل در حال تبدیل شدن از یک «قدرت معدنی بالقوه» به یک «میدان نبرد واقعی» میان زنجیره تأمین تحت رهبری چین و تلاش آمریکا و متحدانش برای کاهش وابستگی به پکن است. دولتی که در برازیلیا مستقر می‌شود، می‌تواند با سیاست‌های خود، سرعت و جهت این انتقال را تعیین کند؛ و همین است که انتخابات برزیل را به یک رویداد با پیامدهای جهانی تبدیل می‌کند.
برزیل با حدود ۲۱ میلیون تن ذخایر عناصر کمیاب، پس از چین با ۴۴ میلیون تن، دومین دارنده بزرگ این منابع در جهان است. تا ژوئن ۲۰۲۶، دو هزار و ۷۲۷ درخواست اکتشاف عناصر کمیاب در برزیل ثبت شده که حدود ۴۲ درصد آن‌ها متعلق به شرکت‌های خارجی است.
غذای جهان در دست برزیل؛ سویا، ذرت و امنیت غذایی
در کنار عناصر کمیاب، برزیل یک ابرقدرت غذایی است که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. بر اساس پیش‌بینی‌های شرکت ملی تأمین برزیل (Conab)، صادرات سویای این کشور در فصل ۲۰۲۶/۲۷ به ۱۱۷.۹ میلیون تن خواهد رسید و صادرات کنجاله سویا نیز با رشد ۳ درصدی به ۲۷.۱ میلیون تن می‌رسد؛ صادرات ذرت نیز ۴۶ میلیون تن پیش‌بینی شده است. در سال ۲۰۲۶، صادرات محصولات کشاورزی برزیل در ماه آوریل به رکورد ۱۶.۶۵ میلیارد دلار در یک ماه رسید و صادرات سویا در همان ماه با ۱۶.۷۵ میلیون تن، رکورد تاریخی جدیدی ثبت کرد. این اعداد برزیل را به یکی از ستون‌های امنیت غذایی جهانی تبدیل می‌کند؛ نقشی که در شرایط افزایش تنش‌های تجاری و تغییر الگوهای صادراتی، اهمیت راهبردی مضاعفی یافته است. هر تغییری در سیاست کشاورزی، محیط‌زیستی یا تجاری برزیل، می‌تواند بر قیمت مواد غذایی در سراسر جهان، از آسیا تا آفریقا و از خاورمیانه تا اروپا، اثر بگذارد. برای کشوری مانند ایران که بخش قابل توجهی از نیاز خود به نهاده‌های دامی و دانه‌های روغنی را از طریق واردات تأمین می‌کند، ثبات و جهت‌گیری سیاست خارجی و تجاری برزیل، یک متغیر مستقیم در امنیت غذایی ملی است.
تولید عناصر کمیاب برزیل در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۲۰۰۰ تن بود، در حالی که چین ۲۷۰ هزار تن تولید کرد؛ شکافی که سرمایه‌گذاران آمریکایی، کانادایی و استرالیایی را به سمت برزیل کشانده است.
آمازون؛ نفس‌کشیدن سیاره در گرو یک انتخابات
هیچ تحلیلی از انتخابات برزیل کامل نیست بدون پرداختن به آمازون. داده‌های مؤسسه ملی تحقیقات فضایی برزیل نشان می‌دهد که در بازه اوت ۲۰۲۵ تا ژوئیه ۲۰۲۶، جنگل‌زدایی در آمازون ۴۱.۸ درصد کاهش یافت و به ۳,۳۳۵ کیلومتر مربع رسید؛ پایین‌ترین رقم از سال ۱۹۸۸. جنگل‌زدایی در سِرادو نیز ۲۳.۸ درصد کاهش یافت و به ۵,۵۱۶ کیلومتر مربع رسید که کمترین میزان از سال ۲۰۰۱ است. بر اساس مطالعه بنیاد گتولیو وارگاس، این پیشرفت در سه سال گذشته حدود ۱.۱۶ تریلیون رئال (۲۳۲ میلیارد دلار) به اقتصاد جهانی سود رسانده است، زیرا از انتشار تا ۱.۴۹ میلیارد تن گازهای گلخانه‌ای جلوگیری کرده است. این دستاورد، که عمدتاً نتیجه تغییر سیاست‌ها پس از بازگشت لولا به قدرت در سال ۲۰۲۳ است، نشان می‌دهد که انتخابات برزیل نه فقط یک انتخاب سیاسی، بلکه یک انتخاب زیست‌محیطی با پیامدهای جهانی است. پیروزی نامزد وابسته به جریان بولسونارو می‌توانست مسیر کاهش جنگل‌زدایی را متوقف یا معکوس کند و تعهدات اقلیمی برزیل را به خطر بیندازد؛ همان تعهداتی که در نشست اقلیمی سازمان ملل در ۲۰۲۳ با ابتکار «کمان احیا» برای بازسازی ۲۴ میلیون هکتار از آمازون جنوبی آغاز شد. در شرایطی که جهان با بحران اقلیمی دست‌وپنجه نرم می‌کند، ثبات سیاست زیست‌محیطی برزیل یک کالای عمومی جهانی است و هر انتخابی که آن را تهدید کند، هزینه‌ای فراتر از مرزهای برزیل دارد.
برزیل یک ابرقدرت غذایی است که نقش کلیدی در امنیت غذایی جهانی دارد. صادرات سویای این کشور در فصل ۲۰۲۶/۲۷ به ۱۱۷.۹ میلیون تن و صادرات ذرت به ۴۶ میلیون تن پیش‌بینی شده است. هر تغییری در سیاست کشاورزی یا تجاری برزیل می‌تواند بر قیمت مواد غذایی در سراسر جهان اثر بگذارد.
بریکس و جنوب جهانی؛ برزیل به‌عنوان وزنه تعادل
برزیل در سیاست خارجی خود، به‌ویژه در دوره لولا، مسیری را دنبال کرده است که آن را از یک «پیرو نظم غربی» به یک «وزنه تعادل» در نظم جهانی تبدیل کرده است. لولا پس از پیروزی خود تأکید کرد که برزیل «حیاط خلوت هیچ‌کس» نخواهد بود و مسیر استقلال سیاست خارجی و نزدیکی به جنوب جهانی و چین را ادامه خواهد داد. کارشناسان برزیلی نیز تأکید می‌کنند که بریکس در حال تبدیل شدن به بازیگری است که «حکمرانی جهانی دموکراتیک‌تر و نماینده‌تر» را پیشنهاد می‌دهد و کشورهای در حال توسعه دیگر نمی‌پذیرند که تماشاگر تصمیم‌هایی باشند که بر اقتصاد و جامعه آن‌ها اثر می‌گذارد. بانک توسعه جدید بریکس، به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی این بلوک، در حال گسترش عملیات خود با ارزهای محلی است تا وابستگی به دلار را کاهش دهد و استقلال مالی جنوب جهانی را تقویت کند. برزیل همچنین از ایجاد بورس غلات بریکس حمایت می‌کند؛ ابتکاری که می‌تواند ارتباط میان تولیدکنندگان و خریداران درون بلوک را تسهیل کند، واسطه‌ها را کاهش دهد و پیش‌بینی‌پذیری قیمت‌ها را افزایش دهد. این جهت‌گیری، برزیل را به یکی از بازیگران کلیدی در گذار از نظم تک‌قطبی به نظم چندقطبی تبدیل کرده است؛ گذاری که برای ایران نیز فرصت‌های راهبردی ایجاد می‌کند.
برزیل تحت رهبری لولا، مسیر استقلال سیاست خارجی و نزدیکی به جنوب جهانی و چین را ادامه خواهد داد. بریکس در حال تقویت ابزارهای مالی خود با ارزهای محلی است تا وابستگی به دلار را کاهش دهد و بورس غلات بریکس می‌تواند تجارت کشاورزی درون بلوک را متحول کند.
تأثیر بر ایران؛ فرصتی در سایه تحریم‌ها
برای ایران، انتخابات برزیل و تداوم مسیر لولا، بیش از آنکه یک رویداد دور و بی‌ارتباط باشد، یک فرصت راهبردی در چارچوب سیاست همسایگی و نگاه به شرق و جنوب جهانی است. برزیل در سال‌های اخیر به یکی از شرکای تجاری مهم ایران در آمریکای لاتین تبدیل شده است. در سال ۲۰۲۴، صادرات برزیل به ایران عمدتاً شامل مجموعه سویا به ارزش ۱.۶۵ میلیارد دلار بود و ایران در رتبه دوازدهم شرکای تجاری برزیل در آن سال قرار داشت. در مرداد ۱۴۰۵، مقامات دو کشور بر تدوین یک نقشه راه مشترک برای توسعه همکاری‌های اقتصادی و تجاری تأکید کردند؛ نقشه‌ای که شامل استفاده بیشتر از ارزهای محلی در تسویه حساب‌های تجاری، ترتیبات تهاتر برای برخی کالاها و تلاش برای افزایش صادرات ایران به برزیل فراتر از صادرات سنتی برزیل به ایران بود. در مهرماه ۱۴۰۵ نیز ایران و برزیل بر یافتن راه‌حل‌های نوآورانه برای گسترش تجارت، غلبه بر موانع تجاری و تقویت همکاری در کشاورزی، دامداری و امنیت غذایی تأکید کردند. سفیر برزیل در تهران نیز با تأکید بر اینکه تصویر ارائه‌شده از ایران در برخی رسانه‌های خارجی با واقعیت تفاوت دارد، از تمایل خود برای انتقال روایتی دقیق‌تر از شرایط ایران به افکار عمومی برزیل خبر داده است.
با این حال، این فرصت بدون چالش نیست. فشار تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا، دسترسی ایران به نظام مالی بین‌المللی را محدود کرده و استفاده از ارزهای محلی و تهاتر را به یک ضرورت تبدیل کرده است. تداوم رویکرد لولا در سیاست خارجی مستقل و حمایت او از چندجانبه‌گرایی و جنوب جهانی، فضای مساعدتری برای پیشبرد این ترتیبات فراهم می‌کند. برزیل به‌عنوان یکی از اعضای بریکس و یکی از حامیان اصلی گذار به نظم چندقطبی، می‌تواند در کنار ایران در بازتعریف قواعد تجارت جهانی و کاهش وابستگی به دلار نقش ایفا کند. در سطح منطقهای نیز، برزیل می‌تواند به‌عنوان یک تأمین‌کننده پایدار محصولات کشاورزی و نهاده‌های دامی، در تنوع‌بخشی به مبادی واردات ایران و کاهش آسیب‌پذیری زنجیره تأمین غذایی کشور مؤثر باشد. آنچه اهمیت دارد، این است که ایران با درک دقیق از تحولات داخلی برزیل و پویایی‌های نظم جهانی، بتواند از پنجره فرصتی که انتخاب مجدد لولا گشوده است، برای تعمیق پیوندهای اقتصادی و دیپلماتیک خود بهره ببرد؛ فرصتی که اگر با دیپلماسی فعال و برنامه‌ریزی راهبردی همراه شود، می‌تواند به یک دستاورد پایدار در سیاست خارجی ایران تبدیل گردد.
نظر شما