محمود نواصر؛ بازار: تجارت بینالمللی در حال ورود به مرحلهای تازه است؛ مرحلهای که در آن مزیت رقابتی کشورها و بنگاهها تنها به منابع طبیعی، نیروی انسانی ارزان، موقعیت جغرافیایی یا حتی دسترسی به بازارهای بزرگ وابسته نیست و در واقع «توانایی استفاده از داده و هوش مصنوعی» به یکی از عوامل تعیینکننده در موفقیت تجاری تبدیل شده است.
هوش مصنوعی در تجارت بینالمللی دیگر یک فناوری آیندهنگرانه یا موضوعی صرفاً دانشگاهی نیست. از تحلیل بازار هدف و پیشبینی تقاضا گرفته تا شناسایی مشتری، تحلیل رقبا، قیمتگذاری، ترجمه و مذاکره، کنترل اسناد تجاری، تشخیص ریسک، طبقهبندی کالا، مدیریت زنجیره تأمین و کنترلهای گمرکی، کاربردهای عملی این فناوری در حال گسترش است.
گزارش مشترک کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل برای آسیا و اقیانوسیه و بانک توسعه آسیایی در سال ۲۰۲۶ نشان میدهد هوش مصنوعی به تدریج در فرآیندهای تجاری از جمله بررسی اسناد، ارزیابی ریسک، کنترل محمولهها، تشخیص تقلب و مدیریت تجارت در حال استفاده است؛ هرچند میزان استفاده عملی هنوز در بسیاری از اقتصادها پایین است و کمبود نیروی متخصص، هزینه زیرساخت، ضعف داده و نبود چارچوبهای قانونی از مهمترین موانع توسعه آن محسوب میشود.
سنگاپور و امارات کشورهای پیشرو
در میان کشورهای جهان، سنگاپور یکی از نمونههای قابل توجه در پیوند دادن فناوری، لجستیک و تجارت بینالمللی است. این کشور به دلیل محدودیت منابع طبیعی و نیروی انسانی، سالها است فناوری را به عنوان ابزار افزایش بهرهوری و حفظ جایگاه خود به عنوان هاب تجاری منطقه به کار گرفته است.
در بندر سنگاپور، هوش مصنوعی برای موضوعاتی مانند هدایت تردد شناورها، مدیریت الگوهای لنگرگیری، هماهنگی تحویل بهموقع محموله و پردازش اسناد مورد استفاده قرار گرفته است. سنگاپور همچنین در حوزه تجارت دیجیتال، توافقهایی مانند «توافق مشارکت اقتصاد دیجیتال» یا DEPA را دنبال کرده که موضوعاتی از جمله جریان داده، تجارت دیجیتال و فناوریهای نوظهور مانند هوش مصنوعی را در بر میگیرد.
کره جنوبی نمونه مهم دیگری است. این کشور با توسعه زیرساخت تجارت بدون کاغذ و سامانههایی مانند uTradeHub، ارتباط میان شرکتهای تجاری، بانکها، شرکتهای لجستیکی و دستگاههای دولتی را دیجیتالی کرده است. اسناد الکترونیکی، اعتبار اسنادی الکترونیکی، بارنامه الکترونیکی و گواهی مبدأ دیجیتال، بخشی از این اکوسیستم هستند و زیرساخت مناسبی برای توسعه کاربردهای هوش مصنوعی در تجارت فراهم کردهاند.
در امارات متحده عربی هوش مصنوعی به صورت مستقیم وارد سیاست تجاری و گمرکی شده است. وزارت تجارت خارجی این کشور در سال ۲۰۲۶ پروژه ایجاد یک پلتفرم هوش مصنوعی تجارت خارجی را آغاز کرد؛ پلتفرمی که قرار است دادههای بنادر، مسیرهای کشتیرانی، قوانین بینالمللی، توافقهای تجاری و اطلاعات گمرکی را تحلیل کند تا اطلاعات تجاری هوشمند در اختیار دولت و بخش خصوصی قرار گیرد.
دبی نیز در حوزه گمرک یکی از نمونههای قابل توجه منطقه است. پروژههایی مانند Al-Munasiq با استفاده از هوش مصنوعی به طبقهبندی کالا و تعیین کدهای تعرفهای کمک میکنند. طبق اعلام گمرک دبی، نسخه Al-Munasiq ۲.۰ زمان طبقهبندی کالا را از حدود یک روز به حدود دو ثانیه کاهش داده و این سامانه در کشورهای متعددی مورد استفاده یا دانلود قرار گرفته است.
طرحهای جهانی؛ تجارت بدون کاغذ و مرزهای هوشمند
یکی از مهمترین مسیرهای تحول تجارت جهانی، حرکت از «تجارت الکترونیکی» به سمت «تجارت هوشمند» است. در تجارت الکترونیکی، اسناد کاغذی به فایل دیجیتال تبدیل میشوند اما در تجارت هوشمند، سیستم میتواند اطلاعات را تحلیل کند، خطا را تشخیص دهد، ریسک را ارزیابی کند و حتی برای تصمیمگیری پیشنهاد ارائه دهد.
یکی از نمونههای مهم در این زمینه، پروژه TradeTrust سنگاپور است که برای ایجاد اعتماد در اسناد تجاری دیجیتال و بارنامههای الکترونیکی طراحی شده است. در سال ۲۰۲۳، یک محموله تجاری میان چین و سنگاپور به صورت سرتاسر دیجیتال و با استفاده از بارنامه الکترونیکی مبتنی بر TradeTrust انجام شد؛ تجربهای که نشان داد میتوان بخشی از تجارت فرامرزی را بدون اتکا به اسناد کاغذی و با قابلیت احراز اصالت دیجیتال انجام داد.
در سطح بینالمللی ICC One Click نمونهای قابل توجه از کاربرد هوش مصنوعی برای کمک به بنگاههای تجاری است. این پلتفرم اتاق بازرگانی بینالمللی، از هوش مصنوعی برای ارائه راهنمای صادرات، دسترسی هوشمند به منابع تجاری و کمک به شرکتها در مسیر ورود به بازارهای خارجی استفاده میکند
این تجربهها نشان میدهد آینده تجارت بینالمللی تنها در اختیار شرکتهایی نیست که بزرگترین سرمایه یا گستردهترین شبکه نمایندگی را دارند؛ در واقع شرکتهایی که بتوانند اطلاعات بازار را سریعتر جمعآوری، تحلیل و تبدیل به تصمیم تجاری کنند، مزیت بیشتری خواهند داشت.
آغاز مسیر ایران با تجربههای داخلی
ایران در سالهای اخیر شاهد شکلگیری نمونههایی از کاربرد هوش مصنوعی در تجارت بینالمللی بوده است؛ هرچند این مسیر هنوز در ابتدای راه قرار دارد و فاصله قابل توجهی با کشورهای پیشرو وجود دارد.
یکی از نمونههای قابل توجه، توسعه دستیارها و سامانههای هوشمند تحلیل بازار صادراتی است. برای نمونه، سامانه Raita AI با استفاده از دادههای بینالمللی و هوش مصنوعی، تحلیل بازارهای هدف، بررسی واردات کشور مقصد، تعرفهها، رقبا، قیمتها، روندهای چندساله و شناسایی فرصتهای صادراتی را هدف قرار داده است. این مجموعه اعلام کرده که برای محصولات صادراتی ایران در بیش از ۲۵ کشور تحلیل بازار ارائه کرده است.
در حوزه خدمات تجاری پلتفرمهای ایرانی دیگری در حال حرکت به سمت استفاده از هوش مصنوعی برای صادرات، واردات، تحلیل بازار و بازاریابی بینالمللی هستند. این روند نشان میدهد ظرفیت شکلگیری یک اکوسیستم بومی تجارت هوشمند در ایران وجود دارد؛ اکوسیستمی که میتواند شرکتهای دانش بنیان، اتاقهای بازرگانی، صادرکنندگان، شرکتهای لجستیکی و نهادهای دولتی را به یکدیگر متصل کند.
از سوی دیگر، در حوزه سیاستگذاری و گمرک حرکت به سمت استفاده از هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در قوانین و برنامههای جدید، استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان برای پایش هوشمند تصاویر محمولهها و شناسایی محمولههای پرریسک مورد توجه قرار گرفته است.
بنابراین ایران در نقطه صفر قرار ندارد اما مسئله اصلی، عبور از پروژههای پراکنده و حرکت به سمت یک نظام یکپارچه تجارت هوشمند است.
هوش مصنوعی چگونه یک تاجر را قدرتمندتر میکند؟
کاربرد هوش مصنوعی برای یک تاجر فقط تولید متن یا ترجمه نیست. یک بازرگان میتواند از این فناوری در تمام زنجیره تجارت استفاده کند.
نخستین کاربرد، انتخاب بازار هدف است. به جای آنکه صادرکننده صرفاً بر اساس تجربه یا شنیدهها تصمیم بگیرد، میتوان حجم واردات کشورها، نرخ رشد بازار، تعرفهها، رقبا، قیمتها، روند تقاضا، محدودیتهای تجاری و حتی تغییرات رفتار مصرفکنندگان را تحلیل کرد.
مرحله بعد، شناسایی مشتری و شریک تجاری است. هوش مصنوعی میتواند دادههای تجاری، وب سایتها، کاتالوگها و اطلاعات شرکتها را بررسی و فهرستی از مشتریان بالقوه ایجاد کند.
در حوزه بازاریابی بینالمللی نیز AI میتواند محتوای چندزبانه تولید کند، بازارهای مختلف را بر اساس فرهنگ و زبان مخاطب تحلیل کند و برای هر کشور استراتژی متفاوتی پیشنهاد دهد.
در مرحله مذاکره نیز ابزارهای هوش مصنوعی میتوانند به آمادهسازی پیشنهاد تجاری، تحلیل مکاتبات، ترجمه تخصصی، مقایسه پیشنهادها و شناسایی نقاط حساس قرارداد کمک کنند.
در بخش اسناد نیز AI میتواند اطلاعات فاکتور، پکینگ لیست، قرارداد، گواهیها و سایر اسناد را استخراج و خطاهای احتمالی را شناسایی کند.
در گمرک و لجستیک نیز کاربردها گستردهتر است؛ از طبقهبندی کالا و پیشنهاد HS Code گرفته تا تشخیص محمولههای پرریسک، تحلیل تصاویر اسکنر، پیشبینی تأخیر و مدیریت زنجیره تأمین.
ضرورت ایجاد «تاجر هوشمند»
با این شرایط، آموزش هوش مصنوعی برای تجار دیگر یک آموزش جانبی یا لوکس نیست. همانگونه که یک تاجر باید Incoterms، اعتبار اسنادی، حمل و نقل بینالمللی، امور گمرکی، قراردادهای تجاری و بازاریابی بینالمللی را بداند، در آینده نزدیک باید حداقل دانش کاربردی هوش مصنوعی را نیز داشته باشد.
البته منظور از آموزش، تبدیل تاجر به برنامه نویس نیست. تاجر نیازی ندارد الگوریتم یادگیری ماشین طراحی کند اما باید بداند چگونه سؤال درست از هوش مصنوعی بپرسد، چگونه داده تجاری را تحلیل کند، چگونه بازار هدف را ارزیابی کند، چگونه خروجی AI را راستی آزمایی کند و چگونه از ابزارهای هوشمند در فرآیند واقعی صادرات و واردات استفاده کند.
تاجر آینده باید بتواند با استفاده از AI پاسخ پرسشهایی مانند «کدام کشور بازار مناسبتری برای محصول من است؟»، «رقبای اصلی من چه شرکتهایی هستند؟»، «تعرفه ورود محصول من چقدر است؟»، «چه استانداردهایی در بازار هدف وجود دارد؟»، «چه مشتریانی میتوانند خریدار بالقوه باشند؟» و «ریسک ورود به این بازار چیست؟» را سریعتر و دادهمحورتر پیدا کند
گزارش ۲۰۲۶ ESCAP و ADB نیز دقیقاً بر همین مسئله تأکید دارد: کمبود مهارتهای مرتبط با هوش مصنوعی و یادگیری ماشین یکی از مهمترین موانع توسعه AI در تسهیل تجارت است و توسعه ظرفیت انسانی باید همزمان با توسعه زیرساخت و مقررات دنبال شود.
چه اقداماتی باید در ایران انجام شود؟
نخستین ضرورت، تدوین نقشه راه هوش مصنوعی در تجارت خارجی ایران است. این نقشه راه باید مشخص کند AI در کدام بخشهای صادرات، واردات، گمرک، لجستیک، تأمین مالی، بازاریابی و دیپلماسی اقتصادی میتواند بیشترین ارزش افزوده را ایجاد کند.
دوم، باید دادههای تجاری قابل استفاده و استاندارد ایجاد شود. هوش مصنوعی بدون داده باکیفیت نمیتواند تصمیم باکیفیت تولید کند. اطلاعات تجارت خارجی، مقررات، تعرفهها، بازارها، استانداردها، مسیرهای حملونقل و دادههای گمرکی باید تا حد امکان استاندارد، بهروز و قابل دسترس باشند.
سوم، باید میان وزارت صمت، گمرک، سازمان توسعه تجارت، اتاقهای بازرگانی، بانکها، شرکتهای لجستیکی و شرکتهای دانشبنیان ارتباط دادهای و فناورانه ایجاد شود. تجارت هوشمند با چند سامانه جزیرهای شکل نمیگیرد.
چهارم، باید برای استفاده مسئولانه از AI در تجارت، چارچوبهای مشخصی درباره امنیت داده، محرمانگی اطلاعات تجاری، مالکیت داده، صحت اطلاعات و مسئولیت تصمیمگیری ایجاد شود. سازمان ملل نیز در توصیههای خود بر موضوعاتی مانند شفافیت، پاسخگویی، حفاظت از داده، قانونمداری و جلوگیری از تبعیض در استفاده از هوش مصنوعی تأکید کرده است.
پنجم، باید آموزش کاربردی هوش مصنوعی برای تجار و مدیران شرکتهای صادراتی و وارداتی به یک برنامه جدی تبدیل شود؛ آموزشی که از فضای صرفاً تئوریک فاصله داشته و مستقیماً روی مسائل واقعی تجارت تمرکز کند.
اتاقهای بازرگانی میتوانند پیشگام باشند
دورههای آموزشی نیز باید از سطح عمومی فراتر بروند و موضوعاتی مانند هوش مصنوعی در تحقیقات بازار، شناسایی مشتری خارجی، تحلیل رقبا، تحلیل دادههای تجارت جهانی، قیمتگذاری صادراتی، نگارش قرارداد و مکاتبات تجاری، تحلیل اسناد، مدیریت ریسک، بازاریابی چندزبانه و استفاده از AI در زنجیره تأمین را پوشش دهند.
هدف نهایی این نیست که هوش مصنوعی جای تاجر را بگیرد؛ هدف آن است که تاجر ایرانی با استفاده از AI بتواند سریعتر ببیند، دقیقتر تحلیل کند و هوشمندانهتر تصمیم بگیرد.
رقابت بر سر سرعت تصمیمگیری
تجارت جهانی در حال تغییر است. اگر در گذشته سرعت دسترسی به کالا و سرمایه تعیینکننده بود، اکنون سرعت دسترسی به اطلاعات معتبر و تبدیل اطلاعات به تصمیم اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
کشوری که بتواند زودتر بازار مناسب را شناسایی کند، مشتری مناسب را پیدا کند، ریسک را تشخیص دهد، اسناد را پردازش کند و کالا را سریعتر از مرز عبور دهد، هزینه پایینتر و قدرت رقابتی بیشتری خواهد داشت.
تجربه سنگاپور، کره جنوبی و امارات نشان میدهد که هوش مصنوعی زمانی بیشترین اثر را ایجاد میکند که در کنار زیرساخت دیجیتال، تجارت بدون کاغذ، داده استاندارد، نیروی انسانی متخصص و سیاستگذاری هماهنگ قرار گیرد. حتی در سطح منطقه آسیا و اقیانوسیه نیز هنوز بخش بزرگی از کشورها در مرحله ابتدایی استفاده از AI در تسهیل تجارت هستند بنابراین پنجره فرصت برای کشورهایی که بتوانند زودتر این مسیر را طی کنند، همچنان باز است.
برای ایران نیز مسئله فقط استفاده از یک ابزار جدید نیست؛ موضوع، بازطراحی شیوه تجارت است. تجاری که هوش مصنوعی را بشناسد، الزاماً موفق نخواهد شد اما تاجری که آن را نشناسد، به تدریج با رقبایی مواجه خواهد شد که با همان سرمایه، همان محصول و همان بازار، سریعتر و دقیقتر تصمیم میگیرند.
نظر شما