بازار؛ وحید پورتجریشی: آتشبس میان ایران و ایالات متحده آمریکا، تنها ۱۰ روز پس از انعقاد تفاهمنامه میان دو طرف، روز جمعه در پی هدف قرار گرفتن یک نفتکش متخلف مرتبط با آمریکا در تنگه هرمز و پاسخ سنتکام از طریق حمله هوایی شبانه به جزیره سیریک، با چالشی جدی مواجه شد.
بروز این رخداد، صرفنظر از ماهیت تنشزای آن، یک پرسش مهم را مطرح میکند؛ آیا آتشبس ۶۰ روزه میان تهران و واشنگتن در نهایت به توافقی دائمی منجر خواهد شد یا باید بار دیگر منتظر افزایش تنشها میان دو طرف بود؟ برای پاسخ به این پرسش، باید دستکم دو عامل مهم که نقشی تعیینکننده در سرنوشت آتشبس دارند، مورد بررسی قرار گیرند.
مساله لبنان، پاشنه آشیل توافق ایران و آمریکا
به نظر میرسد پایان تجاوز نظامی رژیم صهیونیستی به لبنان، به مهمترین محور اختلاف میان ایران و آمریکا تبدیل شده است. اگرچه نمایندگان دولت لبنان و رژیم صهیونیستی با میانجیگری آمریکا شامگاه جمعه برای پایان درگیریها به توافق رسیدند، اما ساعاتی بعد، حزبالله لبنان با انتشار بیانیهای و انتقاد شدید از مواضع دولت لبنان، اعلام کرد که خود را ملزم به اجرای این توافق نمیداند؛ چراکه یکی از شروط اصلی توافق، خلع سلاح تمامی گروههای مسلح فعال در لبنان است؛ بندی که بهطور مشخص حزبالله را هدف قرار داده است. این در حالی است که حزبالله لبنان و شیخ نعیم قاسم، دبیرکل این جنبش، پیش از این نیز بارها اعلام کرده بودند که زیر بار خلع سلاح نخواهند رفت.
از سوی دیگر، ایران در طول مذاکرات نشان داده است که از خواسته خود مبنی بر پایان جنگ در لبنان، بهعنوان یکی از شروط اصلی توافق با آمریکا، عقبنشینی نخواهد کرد. از این رو، مساله لبنان که اکنون میتوان از آن با عنوان «بنبست لبنان» یاد کرد، میتواند تهران را به کاهش پایبندی به توافق سوق دهد؛ موضوعی که آثار آن را میتوان در تحولات اخیر تنگه هرمز نیز مشاهده کرد.
در عین حال، مواضع بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر رژیم صهیونیستی، درباره لبنان نیز نقشی تعیینکننده در سرنوشت آتشبس و توافق احتمالی ایران و آمریکا خواهد داشت. نتانیاهو بهخوبی از اهمیت پرونده لبنان برای ایران آگاه است و تلاش خواهد کرد ضمن حفظ حضور نظامی اسرائیل در این کشور، خلع سلاح حزبالله را نیز به سرانجام برساند. همین مساله میتواند مسیر آتشبس را با چالشهای جدی مواجه کند.
ماهیت تنگه هرمز؛ محل اخذ عوارض یا اهرم فشار؟
یکی دیگر از موضوعات مهمی که همچنان میان ایران و آمریکا حلنشده باقی مانده و تعیین تکلیف آن به مذاکرات ۶۰ روزه دوران آتشبس موکول شده، مساله تنگه هرمز است. اگرچه ایران بارها اعلام کرده که تصمیم تهران برای اخذ عوارض از نفتکشهای عبوری از تنگه هرمز جدی است، اما مقامهای آمریکایی همچنان بر موضع خود مبنی بر لزوم تردد آزاد نفتکشها تاکید دارند. همین اختلاف دیدگاه سبب شد نفتکش مرتبط با آمریکا روز گذشته از مسیری غیر از مسیر پیشنهادی ایران عبور کند و در نهایت این اقدام به بروز درگیری منجر شود.
از سوی دیگر، مقامهای عمان تاکنون موضع شفافی درباره اخذ عوارض از تنگه هرمز اتخاذ نکردهاند و ترجیح میدهند همراهی احتمالی آنها با تهران، بهعنوان تقابل با آمریکا تعبیر نشود. اگرچه مسقط روز جمعه به کشورهای اروپایی اطلاع داد که شرایط تردد در تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت، اما هنوز سازوکار اخذ عوارض و جزئیات آن از سوی مقامهای رسمی عمان تشریح نشده و به نظر میرسد اولویت این کشور، حفظ روابط متوازن با تهران و واشنگتن باشد.
اگرچه ایران تاکنون از تنگه هرمز بهعنوان اهرم فشار علیه آمریکا استفاده کرده و در زمان بروز تنش، محدودیتهایی را برای تردد از این آبراه اعمال کرده است، اما باید دید در صورت اصرار تهران بر اخذ عوارض و مدیریت تردد کشتیها، آیا واشنگتن چنین شرطی را خواهد پذیرفت یا خیر. باید توجه داشت که اخذ عوارض از نفتکشها مستقیما بر قیمت تمامشده نفت تاثیر میگذارد و میتواند به افزایش نرخ تورم در کشورهای غربی منجر شود. از سوی دیگر، بعید به نظر میرسد آمریکا از منظر امنیتی مدیریت تردد کشتیها در تنگه هرمز توسط ایران را بهسادگی بپذیرد؛ چراکه در صورت بروز هرگونه تنش، ایران میتواند با محدودسازی یا مسدود کردن این آبراه، امنیت انرژی جهان را تحت تاثیر قرار داده و فشار سیاسی قابلتوجهی بر واشنگتن وارد کند.
اختلافنظر بر سر ذخایر اورانیوم و تحریمهای ایران
سرنوشت اورانیوم غنیشده ایران نیز از دیگر موضوعاتی است که همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. در حالی که هیئت مذاکرهکننده ایرانی از موافقت آمریکا با باقی ماندن ذخایر اورانیوم در ایران سخن میگوید، مقامهای کاخ سفید این موضوع را تایید نکردهاند و به نظر میرسد دو طرف هنوز به توافق نهایی در این زمینه نرسیدهاند؛ موضوعی که انتظار میرود در طول دوره آتشبس مورد بحث و بررسی قرار گیرد.
همزمان، تهران از عدم پایبندی کامل آمریکا به تعهدات خود درباره رفع تحریمها و آزادسازی منابع مالی حاصل از آن ناراضی به نظر میرسد. اندیشکدههای آمریکایی نیز طی روزهای گذشته اذعان کردهاند که حتی در صورت موافقت دونالد ترامپ با رفع کامل تحریمهای ایران، اجرای این فرآیند زمانبر خواهد بود و در کوتاهمدت محقق نمیشود.
واگرایی حداکثری در دل یک توافق
در مجموع، اگرچه مقامهای ایران و آمریکا دستیابی به آتشبس موقت را دستاوردی مثبت ارزیابی میکنند، اما به نظر میرسد اختلافات دو طرف بر سر موضوعات یادشده نهتنها کاهش نیافته، بلکه در هفتههای آینده نیز تشدید شود. در حالی که تعیین تکلیف مهمترین اختلافات به مذاکرات دوران آتشبس موکول شده است، بعید به نظر میرسد پروندههایی که شکلگیری آنها نزدیک به نیمقرن زمان برده، تنها ظرف دو ماه حلوفصل شوند.
همچنین باید توجه داشت که برخی محورهای مذاکرات، از جمله پرونده لبنان، سرنوشت اورانیوم غنیشده ایران و آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز، برای هر دو طرف ماهیتی راهبردی و حیاتی دارند. از این رو، نتیجه مذاکرات درباره این موضوعات میتواند از نگاه هر یک از طرفین، بهمنزله تعیین برنده و بازنده دو جنگ اخیر تلقی شود. شکلگیری چنین فضایی، احتمال انعطافپذیری طرفین را کاهش داده و میتواند مسیر مذاکرات پیشرو را با چالشهای جدی و کاهش احتمال مصالحه مواجه کند.
نظر شما