سهیلا روزبان؛ گروه آب و انرژی: بر اساس برنامه هفتم توسعه قرار بود که سازمانهای «شرکت بهینهسازی مصرف سوخت»، «ستاد مدیریت حملو نقل و سوخت» و «ساتبا» ادغام شده و تشکیل یک سازمان منسجم دهند تا شاید اینگونه بهانهتراشیها برای غفلت از بهینهسازی مصرف انرژی در ایران پایان یابد.
حالا بیش از دو سال از شروع برنامه هفتم توسعه می گذرد و ناترازی گاز در روزهای پیک به ۳۵۰ هزار مترمکعب و کسری برق هم به بیش از ۲۰ هزار مگاوات رسیده اما خبری از بهینه سازی در کشور نیست. بعد از انتخاب اسماعیل سقاب اصفهانی به عنوان معاون رییس جمهور و رییس سازمان بهینه سازی و مدیریت راهبردی انرژی در ۲۱ آبان سال گذشته، تنها اقدام انجام شده در این حوزه تصویب اساسنامه این سازمان است. آنگونه که سخنگوی دولت در ۲۹ بهمن پارسال اعلام کرد که اساسنامه سازمان بهینهسازی مصرف انرژی در جلسه هیات دولت به تصویب رسیده است. البته او هیچ سخنی در مورد اینکه بالاخره این سازمان فرا وزارتخانه ای از چه تاریخی فعالیت خود را آغاز خواهد کرد، به میان نیاورده است. همین تعلل باعث شده که کارشناسان و فعالان اقتصادی خیلی امیدی به مدیریت مصرف انرژی در ایران نداشته باشند در حالیکه شدت ناترازی انرژی این روزها بیشتر از هر زمانی اقتصاد کشور را تهدید می کند.
نصرتالله سیفی، مدیرعامل اسبق سازمان بهینهسازی مصرف سوخت که خیلی امیدی به تحقق اهداف تعیین شده برای این سازمان ندارد، می گوید که مشکل ما یک ساختمان تازه یا یک عنوان جدید نیست. حتی مساله این نیست که چه کسانی به آن ساختمان منتقل شوند. اگر همان نگاهها، همان روشها و همان الگوهای حکمرانی دوباره در قالب جدید تکرار شود، بازهم بهینه سازی و مدیریت مصرف در کشور اتفاق نمی افتد.
به گفته او، تا زمانی که کارد به استخوان نرسیده بود کسی به موضوع بهینه سازی اصلاً توجهی نمی کرد و اهمیتی به طرح های مربوط به مدیریت مصرف نمی داد.
متن کامل گفتگو با نصرتالله سیفی، مدیرعامل اسبق سازمان بهینهسازی مصرف سوخت را در ادامه می خوانید:
این ادعا که سازمان بهینه سازی کاری نکرده، گزاره درستی نیست. درست است که بگوییم اقدامات انجام شده کافی و در خور نبوده است
*سال ها پیش به منظور مدیریت مصرف انرژی سازمان بهینه سازی مصرف سوخت در کشور شکل گرفت؛ سازمانی بر اساس قانون بودجه ۱۴۰۴، از ابتدای سال جاری حق فعالیت ندارد. اما سوال اصلی اینجاست که چرا این سازمان ره به جایی نبرد و نتوانست به اهدافی که برای آن تعیین شده بود، دست یابد.؟
بر خلاف آنچه اعلام می شود، شرکت بهینه سازی در سال های گذشته دستاوردهای خوبی داشته است. برای این ادعای خود یک مثال می آورم. توسعه صنعت سی ان جی حاصل عملکرد همان سازمان است. در حال حاضر معادل ۲۰ میلیون لیتر بنزین، گاز در کشور مصرف می شود که اگر نبود، دولت به هیچ وجه قادر به پوشش هزینه های واردات بنزین نبود. بنابر این ادعا که سازمان بهینه سازی کاری نکرده، گزاره درستی نیست. درست است که بگوییم اقدامات انجام شده کافی و در خور نبوده است.
*یعنی اگر شرکت بهینهسازی مصرف سوخت نبود امروز صنعت سی ان جی را در کشور نداشتیم؟
زمانی که ما در سازمان بهینه سازی توسعه صنعت سی ان جی را در کشور شروع کردیم دو تا جایگاه بیشتر در کشور نبود؛ یکی در تهران و دیگری در مشهد. از طرفی تعداد خودروهای دوگانه سوز هم در کشور بسیار محدود بودند. بعد رفته رفته شاهد افزایش تعداد جایگاه ها و ظرفیت استفاده از این سوخت پاک در کشور بودیم. بر اساس آنچه بارها و بارها اعلام شده ظرفیت این صنعت در کشور ما ۴۰ میلیون مترمکعب است که متاسفانه به دلیل سیاست گذاری های اشتباه امروز کمتر از نصف این ظرفیت استفاده می شود. به نظر من از اوایل دهه ۸۰ تا اواسط دهه ۸۰ حرکت های انفجاری در حوزه بهینه سازی انجام شد؛ امروز هم نیازمند تکرار آن روزها هستیم.
ایران سومین تولیدکننده گاز طبیعی و دوازدهمین تولیدکننده برق در جهان است، اما این ظرفیت بالا نهتنها منجر به صادرات پایدار نشده بلکه در داخل کشور هم بخشی از این منابع انرژی هدر رفته و شدت مصرف انرژی در ایران یکی از بالاترینها در جهان است که همچنان روند افزایشی دارد و به زبان سادهتر یعنی ما برای تولید هر دلار از تولید ناخالص داخلی چند برابر میانگین جهانی انرژی استفاده میکنیم و این یک فاجعه است
*آمارهای موجود حاکی از این است که شدت مصرف انرژی در ایران بسیار بالا بوده و همین مساله باعث شده که افزایش ظرفیت تولید هم نتواند ناترازی انرژی در کشور را برطرف کند. اینکه شدت مصرف انرژی در کشور ما تا این اندازه افزایش یافته، چه دلیلی داشته است؟
دلیل اصلی عدم سرمایه گذاری در طرح های مربوط به بهینه سازی است. حال آنکه از نظر تکنولوژی و نیروی مهندسی و نیروی کار امکانات خوبی داریم. ایران سومین تولیدکننده گاز طبیعی و دوازدهمین تولیدکننده برق در جهان است، اما این ظرفیت بالا نهتنها منجر به صادرات پایدار نشده بلکه در داخل کشور هم بخشی از این منابع انرژی هدر رفته و شدت مصرف انرژی در ایران یکی از بالاترینها در جهان است که همچنان روند افزایشی دارد و به زبان سادهتر یعنی ما برای تولید هر دلار از تولید ناخالص داخلی چند برابر میانگین جهانی انرژی استفاده میکنیم و این یک فاجعه است.
*خوب؛ اجرای طرح های مربوط به مدیریت مصرف انرژی جزء وظایف سازمان هایی چون «شرکت بهینه سازی مصرف سوخت» بوده است. چرا در این سازمان ها کاری برای توسعه سرمایه گذاری در این حوزه ها انجام نشده؟ آیا سازمان های مربوط به بهینه سازی و مدیریت مصرف انرژی در ایران قدرت و اختیارات لازم را داشتند؟
«شرکت بهینه سازی مصرف سوخت» همواره قدرت داشته است. به نظر من مشکل از آنجا آغاز شد که تصمیم گیران ارشد اراده ای برای مدیریت مصرف سوخت و بهینه سازی نداشتند.
متاسفانه وزرای نیرو و نفت آن قدری که روی افزایش تولید متمرکز بودند، برای مدیریت مصرف و بهینه سازی تلاشی نکردند. البته کوتاهی تنها محدود به نهادهای مسئول در تولید نبوده است. به عنوان مثال در وزارت صمت و راه و شهرسازی هم به عنوان نهادهای اصلی و تاثیر گذار در مصرف نیز همتی برای کاهش مصرف دیده نمی شود. در این میان سازمان برنامه و بودجه هم برنامه ریزی مشخصی برای رسیدن به اهداف تعیین شده برای کاهش مصرف سوخت نداشته است. به عبارت دیگر این ۵ نهاد مقصر اصلی شدت بالای مصرف انرژی و هدر رفت میلیاردها دلار از سرمایه کشور هستند.
*یعنی اگر وزارت راه و شهرسازی یا صمت وظایف خود را به درستی ایفا کرده بودند، امروز ناترازی انرژی را نداشتیم.؟
بخش زیادی از تجهیزات مصرفی در صنایع مصرف بالایی داشته و عمده تکنولوژی به کار رفته در کشور ما مربوط سال ها قبل بوده که مصرف بالا و بهره وری پایینی دارند. جدای از این صنایعی همچون خودروسازی و لوازم خانگی به خصوص در محصولاتی همچون بخاری به تولیدکننده تجهیزات با راندمان پایین و مصرف بالا تبدیل شده ایم. به عنوان مثال گفته می شود که خودروهای تولید داخل ۲ الی ۳ برابر متوسط جهانی سوخت مصرف می کنند. همچنین گفته می شود که ۲۰ میلیون بخاری راندمان پایین در کشور داریم.
ما مبحث۱۹ مقررات ملی ساختمان را داریم که بر صرفهجویی مصرف انرژی از مسیر استانداردسازی ساختمانها تمرکز دارد. اما این قانون هیچگاه نه از سوی ناظر قانونی یا حتی سازمان نظام مهندسی جدی گرفته نشده و نتیجه هدر رفت میلیاردها مترمکعب انرژی کشور در طول تمام سال های گذشته است
در باب کوتاهی وزارت راه و شهرسازی هم باید به هدر رفت بالای انرژی در کشور در خانه ها اشاره کرد. ما مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان را داریم که بر صرفهجویی مصرف انرژی از مسیر استانداردسازی ساختمانها تمرکز دارد. اما این قانون هیچگاه نه از سوی ناظر قانونی یا حتی سازمان نظام مهندسی جدی گرفته نشده و نتیجه هدر رفت میلیاردها مترمکعب انرژی کشور در طول تمام سال های گذشته است.
*اما برخی از کارشناسان بر این باورند که وزارت خانه هایی همچون نفت و نیرو بیشتر به دنبال کسب درآمد از محل فروش انرژی بوده و کاهش مصرف برای آنها سودی ندارد. به همین دلیل تلاشی برای بهینه سازی انجام نمی دهند؟
طبق قانون این دو وزارتخانه مسئول مدیریت مصرف هم هستند. اما داستان شرکت گاز و توانیر متفاوت بوده و به دلیل ماهیت اقتصادی خود به دنبال فروش بیشتر هستند. البته جالب است که بدانید شرکت های با ساختار مشابه توانیر یا شرکت گاز امروز رفتار متفاوتی را از خود نشان می دهند. به عنوان مثال شرکت هایی همچون شل یا بی پی بخش هایی را تحت عنوان بهینه سازی تعریف کرده اند. این شرکت ها علاوه بر فروش سوخت فسیلی، سرویس هایی را هم به مشتریان خود جهت کاهش مصرف انرژی ارایه می دهند و تضادی در منافع آنها نیز ایجاد نشده است.
*با وجود اینکه بی توجهی برخی نهاد به مساله بهره وری خسارت سنگینی را به اقتصاد کشور وارد می کند، اما هیچ برخوردی با متخلفان یا اهمال کاران این حوزه دیده نمی شود. ممکن است مشکل از قوانین حاکم بر کشور باشد؟ آیا قوانین موجود در حوزه بهینه سازی کافی هستند یا ضمانت اجرایی لازم را دارند؟
الزامات قانونی زیادی در حوزه انرژی و بهینه سازی مصرف داریم. به عنوان مثال در قانون اصلاح الگوی مصرف قوانین بسیاری داریم که ناظر بر بهینه سازی مصرف انرژی است. اندازه گیری مصرف، کنتورهای هوشمند، جرایم، قانون هدفمندی تنها بخشی از قوانینی است که هدف اصلی آنها کاهش مصرف بوده است. اما متاسفانه ما حتی به قوانین هم پایبند نبودیم. بدیهی است که وقتی اراده ای وجود ندارد، قوانین هم مورد بی اعتنایی قرار گرفته و اجرایی نمی شود.
در حوزه نظارت هم شرایط به همین گونه است. به عنوان مثال مجمع تشخیص مصلحت نظام که باید روی اجرای سیاست های کلی نظام نظارت می کرده، در انجام وظایف خود و نظارت کوتاهی کرده است. مجلس در وضع قوانین کوتاهی کرده و ابزارهای نظارتی خود برای برخورد با خاطیان استفاده نکرده است. قوه مجریه در اجرا کوتاهی کرده است.
متاسفانه تا زمانی که کارد به استخوان نرسیده بود کسی به موضوع بهینه سازی اصلاً توجهی نمی کرد. برخی از طرح ها هم که شروع شده بود، ابتر ماندند و از ظرفیت های آنها به درستی استفاده نشد. این همان اتفاقی است که در صنعت سی ان جی رخ داده است.
نظر شما