سمیه شوریابی؛ بازار: رانت یعنی درآمدی که نه از بهرهوری و نوآوری، بلکه از دسترسی انحصاری به منابع، مجوزها، ارز ترجیحی، اطلاعات یا قدرت تصمیمگیری بهدست میآید.
وقتی رانت به یک قاعده تبدیل شود، انگیزه تولید تضعیف و رقابت از بین میرود و سرمایهها بهجای خلق ارزش، صرف گرفتن امتیاز میشوند، پرسش اصلی این است: چگونه میتوان از این دام بیرون آمد؟
در ادامه، یک نقشه راه واقعبینانه و مرحلهای را بررسی میکنیم؛
۱. شفافیت؛ اولین ضربه به رانت: رانت در تاریکی رشد میکند، هرجا اطلاعات عمومی نباشد، امکان امتیازدهی پنهان فراهم میشود.
چه باید کرد؟
- انتشار عمومی قراردادهای بزرگ دولتی
- شفافسازی تخصیص ارز، تسهیلات و یارانهها
- دسترسی آزاد به دادههای اقتصادی (Open Data)
- الزام نهادهای عمومی به گزارشدهی مالی استاندارد
وقتی اطلاعات در دسترس باشد، هزینه فساد بالا میرود و ریسک رانتجویی افزایش مییابد.
۲. اصلاح نظام مجوزدهی و کاهش انحصار
بخش مهمی از رانت در ایران از مجوزهای محدودکننده و انحصارات قانونی ناشی میشود، هرجا ورود به بازار سخت باشد، ارزش مجوز تبدیل به رانت میشود.
راهکار:
- حذف مجوزهای غیرضروری
- تبدیل مجوزها به «ثبتمحور» بهجای «اجازهمحور»
- رقابتیکردن بازارها
- تقویت شورای رقابت و نهاد ضدانحصار
اقتصاد رقابتی یعنی سود از مسیر بهرهوری بیاید، نه از امتیاز.
۳. اصلاح نظام ارزی و یارانهای
تفاوت قیمت رسمی و واقعی (مثلاً در ارز یا انرژی) یکی از بزرگترین منابع رانت است.
اقدامات ضروری:
- حذف تدریجی ارز چندنرخی
- هدفمند کردن یارانهها بهصورت مستقیم به خانوار
- قیمتگذاری مبتنی بر واقعیت بازار، همراه با حمایت جبرانی از اقشار آسیبپذیر
هرچه فاصله قیمتها کمتر باشد، انگیزه سوءاستفاده نیز کمتر میشود.
۴. کوچکسازی دولت و اصلاح شرکتهای شبهدولتی
وقتی بخش بزرگی از اقتصاد در اختیار نهادهای دولتی یا شبهدولتی باشد، رقابت واقعی شکل نمیگیرد.
اصلاحات کلیدی:
- واگذاری واقعی (نه صوری) بنگاهها
- قطع ارتباط مالکیت و سیاستگذاری
- الزام شرکتهای عمومی به شفافیت بورسی
خصوصیسازی باید «رقابتیسازی» باشد، نه انتقال رانت از یک نهاد به نهاد دیگر.
۵. تقویت نهادهای نظارتی مستقل
اقتصاد سالم بدون داور مستقل ممکن نیست.
- استقلال نهادهای نظارتی
- حمایت از رسانههای اقتصادی حرفهای
- حمایت قانونی از افشاگران فساد
اگر هزینه فساد از فایده آن بیشتر شود، ساختار رفتاری تغییر میکند.
۶. اصلاح فرهنگ اقتصادی؛ عبور از اقتصاد امتیازی
رانت فقط مسئله قانون نیست؛ مسئله ذهنیت هم هست، وقتی موفقیت اقتصادی معادل «دسترسی به قدرت» تلقی شود، رانت بازتولید میشود.
تغییر فرهنگی یعنی:
- ارزشگذاری بر کارآفرینی و نوآوری
- حذف تبعیض در دسترسی به فرصتها
- آموزش اقتصاد رقابتی در نظام آموزشی
اقتصاد سالم نیازمند تغییر نگرش اجتماعی است.
۷. پیوند با اقتصاد جهانی
اقتصادهای بسته، بیشتر مستعد رانتاند؛ چون رقابت خارجی ندارند.
- تسهیل تجارت خارجی
- جذب سرمایهگذاری خارجی
- اتصال به زنجیره ارزش جهانی
رقابت بینالمللی، بسیاری از رانتهای داخلی را بیاثر میکند.
نتیجهگیری:
خروج از دام رانت یک «تصمیم سیاسی–اقتصادی» است، رانت نتیجه یک ساختار است، نه یک خطای فردی برای خروج از آن، مجموعهای از اصلاحات هماهنگ لازم است:
شفافیت + رقابت + اصلاح قیمتها + نهاد مستقل = اقتصاد بهرهور
اما مهمتر از همه، اراده اجرای اصلاحات است.
تجربه کشورهایی مانند کره جنوبی، ترکیه و مالزی نشان میدهد که گذار از اقتصاد رانتی ممکن است اما نیازمند:
- ثبات سیاستی
- تحمل هزینههای کوتاهمدت
- و اجماع ملی بر سر اصلاحات است
اقتصاد ایران ظرفیتهای عظیمی دارد؛ جمعیت تحصیلکرده، منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی ممتاز، اگر مسیر از «توزیع امتیاز» به «خلق ارزش» تغییر کند، خروج از دام رانت نه یک آرزو، بلکه یک امکان واقعی خواهد بود.
نظر شما