بازار؛ گروه آب و انرژی: تصمیم اوپکپلاس برای افزایش سهمیه تولید در ماه مه۲۰۲۶ اگرچه در ظاهر تلاشی برای آرامسازی بازار جهانی نفت تلقی میشود، اما واقعیتهای ژئوپلیتیکی منطقه خلیج فارس نشان میدهد که مشکل اصلی بازار انرژی کمبود تولید نیست، بلکه نااطمینانی در مسیرهای انتقال و ریسکهای امنیتی است. در شرایطی که تنگه هرمز همچنان با تهدیدهای امنیتی و اختلال در تردد نفتکشها مواجه است، افزایش اسمی تولید بهتنهایی نمیتواند ثبات پایدار در بازار جهانی نفت ایجاد کند.
تصمیم اوپکپلاس در سایه جنگ در خلیج فارس
تصمیم اخیر ائتلاف اوپکپلاس برای افزایش سهمیه تولید روزانه نفت به میزان حدود ۲۰۶ هزار بشکه از ماه مه۲۰۲۶، در نگاه نخست بهعنوان اقدامی برای مهار نوسانهای شدید بازار جهانی انرژی ارزیابی شد. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که قیمت نفت طی هفتههای گذشته تحت تأثیر نگرانیهای امنیتی در منطقه خاورمیانه و اختلالهای حملونقل دریایی با نوسانهای قابل توجهی روبهرو بوده است.
با این حال بسیاری از تحلیلگران بازار انرژی معتقدند این افزایش تولید بیشتر جنبه روانی و مدیریتی برای آرام کردن بازار دارد تا اینکه بتواند مشکل واقعی عرضه نفت را حل کند. بازار جهانی نفت در حال حاضر با کمبود تولید اسمی مواجه نیست؛ بلکه چالش اصلی به نااطمینانی در مسیرهای انتقال و افزایش ریسک ژئوپلیتیکی مربوط میشود.
تنگه هرمز که یکی از حیاتیترین گلوگاههای انرژی جهان به شمار میرود، روزانه حدود ۲۰ تا ۲۱ میلیون بشکه نفت و میعانات گازی را از خود عبور میدهد؛ یعنی نزدیک به یکپنجم تجارت دریایی نفت جهان. بنابراین هرگونه تهدید یا اختلال در این مسیر بهسرعت بر قیمتهای جهانی و انتظارات بازار اثر میگذارد.
در چنین شرایطی حتی اگر تولیدکنندگان بزرگ نفت تصمیم به افزایش تولید بگیرند، این پرسش اساسی مطرح میشود که آیا امکان انتقال امن این حجم اضافی نفت به بازارهای مصرف وجود دارد یا خیر؟
گلوگاه هرمز؛ نقطه حساس بازار جهانی نفت
اهمیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز در دهههای اخیر همواره یکی از عوامل تعیینکننده در ثبات بازار انرژی بوده است. این گذرگاه باریک دریایی میان ایران و عمان، نهتنها مسیر اصلی صادرات نفت کشورهای خلیج فارس محسوب میشود، بلکه برای انتقال گاز طبیعی مایع (LNG) نیز اهمیت حیاتی دارد.
بر اساس تازهترین دادههای نهادهای بینالمللی انرژی، حدود ۳۰ درصد از تجارت دریایی نفت جهان و بیش از ۲۰ درصد از تجارت جهانی LNG از این مسیر عبور میکند. کشورهای بزرگی مانند عربستان سعودی، عراق، امارات متحده عربی، کویت و قطر بخش عمده صادرات انرژی خود را از طریق این تنگه انجام میدهند.
هرگونه تنش نظامی یا ناامنی در این منطقه میتواند به افزایش فوری هزینههای بیمه نفتکشها، کاهش سرعت حملونقل دریایی و حتی توقف موقت برخی مسیرهای کشتیرانی منجر شود. در چنین شرایطی حتی افزایش چندصد هزار بشکهای تولید نفت در سطح جهانی نمیتواند بهسرعت کمبود عرضه واقعی در بازارهای مقصد را جبران کند.
به همین دلیل بسیاری از معاملهگران بازار نفت در حال حاضر بیشتر از میزان تولید، به وضعیت امنیتی مسیرهای انتقال توجه دارند. به بیان دیگر، نفتی که امکان انتقال امن نداشته باشد عملاً از دید بازار عرضه محسوب نمیشود.
افزایش تولید روی کاغذ؛ محدودیتهای واقعی در عرضه
تصمیم اوپکپلاس برای افزایش تولید ۲۰۶ هزار بشکه در روز در مقیاس بازار جهانی چندان بزرگ نیست. مصرف جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۰۴ میلیون بشکه در روز برآورد میشود. بنابراین افزایش اعلامشده کمتر از دو دهم درصد از کل تقاضای جهانی را تشکیل میدهد.
از سوی دیگر، بسیاری از اعضای اوپکپلاس در سالهای اخیر با محدودیتهای ساختاری در افزایش تولید مواجه بودهاند. برخی کشورها به دلیل کمبود سرمایهگذاری در صنعت نفت، فرسودگی میادین یا مشکلات فنی قادر به رسیدن به سهمیههای رسمی خود نیستند.
در نتیجه حتی اگر سهمیههای جدید اعلام شود، تضمینی وجود ندارد که تمام کشورها بتوانند بهطور واقعی این افزایش تولید را محقق کنند. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که فاصله میان سهمیه رسمی اوپکپلاس و تولید واقعی اعضا در برخی مقاطع به بیش از یک میلیون بشکه در روز رسیده است.
بنابراین بخشی از افزایش تولید اعلامشده ممکن است در عمل هرگز وارد بازار نشود و بیشتر بهعنوان ابزاری برای مدیریت انتظارات معاملهگران عمل کند.
نگرانی بازار از ریسک جنگ و اختلال در حملونقل
آنچه امروز بازار جهانی نفت را بیش از هر عامل دیگری تحت تأثیر قرار داده، افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی در خاورمیانه است. تنشهای نظامی، تهدید حملات به زیرساختهای انرژی و ناامنی مسیرهای کشتیرانی باعث شده است که معاملهگران حق بیمه ریسک قابل توجهی را در قیمت نفت لحاظ کنند.
برخی مقامهای کشورهای حوزه خلیج فارس در گفتوگو با خبرگزاری رویترز هشدار دادهاند که حتی در صورت پایان فوری تنشهای نظامی، بازگشت کامل بازار انرژی به وضعیت عادی ممکن است چندین ماه طول بکشد. دلیل این موضوع پیچیدگی زنجیره حملونقل انرژی و زمان موردنیاز برای بازسازی اعتماد شرکتهای کشتیرانی و بیمه است.
در شرایطی که ریسک حمله یا توقیف نفتکشها وجود دارد، شرکتهای حملونقل دریایی معمولاً مسیرهای خود را تغییر میدهند یا هزینههای بیمه بهطور چشمگیری افزایش مییابد. این عوامل بهطور مستقیم هزینه نهایی نفت در بازارهای مصرف را بالا میبرد. در نتیجه بازار جهانی نفت ممکن است حتی با وجود افزایش تولید، همچنان با محدودیت عرضه عملی روبهرو باشد.
تلاش کشورهای خلیج فارس برای دور زدن هرمز
در سالهای اخیر برخی کشورهای تولیدکننده نفت در خلیج فارس تلاش کردهاند وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهند. ساخت خطوط لوله جایگزین به دریای سرخ یا دریای عمان یکی از راهبردهای اصلی برای کاهش ریسک ژئوپلیتیکی بوده است.
برای مثال عربستان سعودی خط لوله شرق به غرب را توسعه داده تا بخشی از صادرات نفت خود را از طریق بندر ینبع در دریای سرخ انجام دهد. امارات متحده عربی نیز خط لوله حبشان–فجیره را ایجاد کرده که امکان انتقال نفت به خارج از تنگه هرمز را فراهم میکند.
با این حال ظرفیت این مسیرهای جایگزین هنوز محدود است و نمیتواند جایگزین کامل صادرات از طریق هرمز شود. مجموع ظرفیت این خطوط لوله تنها چند میلیون بشکه در روز است؛ در حالی که حجم نفت عبوری از تنگه هرمز چندین برابر این مقدار است.
به همین دلیل هرگونه اختلال گسترده در این تنگه همچنان میتواند بخش بزرگی از صادرات انرژی جهان را تحت تأثیر قرار دهد.
آینده بازار نفت؛ ثبات تولید یا امنیت مسیرها؟
بررسی روندهای اخیر نشان میدهد که آینده بازار جهانی نفت بیش از گذشته به عوامل ژئوپلیتیکی وابسته شده است. اگرچه اوپکپلاس همچنان نقش مهمی در تنظیم عرضه جهانی دارد، اما کنترل کامل بازار از توان این ائتلاف خارج است.
افزایش تولید زمانی میتواند به ثبات بازار کمک کند که زیرساختهای انتقال انرژی نیز از امنیت کافی برخوردار باشند. در غیر این صورت، هرگونه تهدید در مسیرهای اصلی حملونقل میتواند اثر سیاستهای تولیدی را خنثی کند.
در کوتاهمدت به نظر میرسد بازار جهانی نفت همچنان با سطح بالایی از نااطمینانی روبهرو خواهد بود. حتی اگر تنشهای منطقهای کاهش یابد، بازگشت کامل اعتماد به بازار انرژی و عادی شدن جریان حملونقل نفت ممکن است ماهها زمان ببرد.
از این منظر، تصمیم اوپکپلاس برای افزایش تولید را میتوان بیشتر بهعنوان تلاشی برای مدیریت انتظارات بازار و ارسال پیام ثبات به سرمایهگذاران دانست؛ اقدامی که اگرچه اهمیت روانی دارد، اما بدون کاهش ریسکهای ژئوپلیتیکی در خلیج فارس نمیتواند بهتنهایی تعادل پایدار در بازار جهانی نفت ایجاد کند.
نظر شما