بازار؛ گروه آب و انرژی: در صورت تکمیل سناریوی حمله هماهنگ رژیم اسراییل و ترامپ به عسلویه، میدان تنش از سطح یک درگیری منطقهای فراتر رفته و به بحران ساختاری در بازار جهانی انرژی، زنجیرههای تأمین کود و امنیت غذایی، و تولید هلیوم و نیمهرساناها تبدیل خواهد شد. در مقابل ایران میکوشد با مقابله به مثل ضمن مسدود نگاه داشتن تنگه هرمز این فشار را به فرصتی برای بازطراحی نظم ژئوپلیتیک خاورمیانه، تثبیت نقش خود در تأمین انرژی و عبور از تنگنای اقتصادی و امنیتی بدل کند؛ حتی اگر هزینه آن یک جنگ سنگین و طولانیمدت باشد.
حمله به عسلویه، نه یک «هدف نقطهای» بلکه ضربه به هسته سخت نظم انرژی در خلیج فارس است. عسلویه عملاً شریان عملیاتی میدان مشترک پارس جنوبی و نماد پیوند ایران با زنجیره جهانی گاز، پتروشیمی و سوختهای مایع است. در کنار آن، تنگه هرمز همچنان حیاتیترین گلوگاه انرژی جهان است؛ بر اساس تازهترین دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در سال ۲۰۲۴ روزانه حدود بیست میلیون بشکه نفت خام از این تنگه عبور کرده که معادل نزدیک به یکپنجم تجارت دریایی نفت جهان و ارزشی در حدود پانصد میلیارد دلار در سال است. افزون بر این، تقریباً یکپنجم تجارت جهانی الانجی نیز از همین گذرگاه عبور میکند که قطر سهم اصلی این جریان را در اختیار دارد.
در چنین بستری، حمله نظامی به عسلویه – آن هم در چارچوب هماهنگی سیاسی و عملیاتی میان واشنگتنِ ترامپ و تلآویو – عملاً به معنای ورود به سطحی از تنش است که دیگر نمیتوان آن را در مرزهای ملی محدود کرد. از منظر ایالات متحده و شخص ترامپ، ماجرا با وعده یک «نبرد سریع و قاطع» آغاز میشود؛ اما در محاسبه ایران، حتی یک جنگ طولانیمدت – بهشرط آنکه خروج از بنبست اقتصادی و تحمیل یک نظم امنیتی جدید را تسهیل کند – هزینهای قابل پذیرش قلمداد میشود. این عدم تقارن محاسبات، همان نقطهای است که میتواند به یک اشتباه بزرگ راهبردی از سوی واشنگتن منجر شود: تصور یک ضربه محدود برای مهار ایران، در حالی که سازوکار پاسخ تهران ماهیت درگیری را از سطح منطقهای به سطح ساختاری در بازارهای جهانی انرژی، غذا و فناوری ارتقا میدهد.
در صورت تکمیل سناریوی حمله هماهنگ رژیم اسراییل و ترامپ به عسلویه، میدان تنش از سطح یک درگیری منطقهای فراتر رفته و به بحران ساختاری در بازار جهانی انرژی، زنجیرههای تأمین کود و امنیت غذایی، و تولید هلیوم و نیمهرساناها تبدیل خواهد شد.
از بین رفتن زیرساخت ها و شوک سیستمیک به بازار جهانی انرژی
با توجه به وابستگی شدید بسیاری از اقتصادهای آسیایی و اروپایی به نفت و گاز عبوری از تنگه هرمز، آسیب دیدن بلندمدت زیرساخت های انرژی در خاورمیانه میتواند چند پیامد کلیدی داشته باشد:
- فشار بیسابقه بر قیمت نفت خام، بهویژه انواع سنگین و متوسط خلیج فارس؛
- تشدید رقابت برای ظرفیتهای جایگزین، مثل نفت آمریکا، آفریقا و برزیل؛
- ارتقای موقعیت ژئوپلیتیک صادرکنندگانی چون روسیه که میتوانند بخشی از خلأ را پر کنند.
در حوزه گاز طبیعی و الانجی، شوک ناشی از اختلال در صادرات قطر و ایران، مستقیماً بازار اروپا و شرق آسیا را هدف میگیرد. تجربه بحران گاز اروپا پس از جنگ اوکراین نشان داد که حتی کاهش نسبی عرضه، قیمتها را به سطحی میرساند که صنایع انرژیبر را در آستانه تعطیلی قرار میدهد. اکنون اگر همزمان ظرفیت های فعلی مختل شود، جهان با موج دوم شوک گازی روبهرو خواهد شد.
در چنین فضایی، هرگونه حمله به عسلویه – بهعنوان نماد ظرفیت گازی ایران – معادل ارسال پیامی روشن به بازار است: ثبات انرژی خلیج فارس دیگر بدیهی نیست و هرگونه محاسبه مبتنی بر «امنیت ارزان» این منطقه نیازمند بازنگری است. همین پیام، حتی پیش از تحقق کامل سناریوی انسداد، کافی است تا ریسکپرمیوم نفت و گاز بهطور چشمگیری افزایش یابد و سرمایهگذاران، قیمتگذاری را مبتنی بر احتمال یک بحران طولانیمدت تنظیم کنند.
از منظر ایالات متحده و شخص ترامپ، ماجرا با وعده یک «نبرد سریع و قاطع» آغاز میشود؛ اما در محاسبه ایران، حتی یک جنگ طولانیمدت – بهشرط آنکه خروج از بنبست اقتصادی و تحمیل یک نظم امنیتی جدید را تسهیل کند – هزینهای قابل پذیرش قلمداد میشود.
بحران کود و امنیت غذایی؛ از خلیج فارس تا مزارع جهان
یکی از مهمترین وجوه کمتر دیدهشده این تنش، تأثیر آن بر زنجیره جهانی تأمین کود و امنیت غذایی است. بازار کود – بهخصوص اوره، آمونیاک و سایر کودهای نیتروژنه – به شدت به گاز طبیعی ارزان و پایدار وابسته است. عسلویه و پارس جنوبی، در کنار تأمین گاز، یکی از پایگاههای اصلی تولید خوراک پتروشیمی و بهطور غیرمستقیم بخشی از تولید کود و نهادههای مرتبط را تغذیه میکنند.
در سالهای اخیر، هر موج تنش در خاورمیانه و اختلال در مسیرهای دریایی، به سرعت در قیمت کود و نهادههای کشاورزی منعکس شده است. هنگامی که هزینه گاز و حملونقل افزایش مییابد، تولیدکنندگان جهانی کود – از خاورمیانه تا روسیه و آمریکای شمالی – مجبور به تنظیم مجدد قیمتها میشوند. نتیجه، فشار صعودی بر هزینه تولید محصولات کشاورزی در کشورهایی است که به واردات نهادهها وابستهاند؛ از آمریکای لاتین و آفریقا تا جنوب آسیا.
در سناریوی تشدید تنش چند روند قابل انتظار است:
- تعمیق بحران کود در بازار جهانی، با افزایش هزینه خوراک گاز و بیمه حملونقل؛
- کاهش حاشیه سود کشاورزان کوچک و متوسط در کشورهای در حال توسعه؛
- انتقال فشار هزینه به قیمت نهایی مواد غذایی و تشدید تورم غذایی؛
- افزایش احتمال ناآرامیهای اجتماعی در مناطق وابسته به واردات غلات و نهادهها.
این بحران در عمل، «بعد انسانی» جنگ را از سطح میدان نبرد به سطح سفره خانوارهای دور از منطقه درگیری گسترش میدهد. در واقع، یک حمله موضعی به عسلویه یا تلاش برای به زانو درآوردن ایران، که مقابله به مثل فوری ایران را به دنبال خواهد داشت، میتواند به شکل افزایش قیمت نان، برنج، گوشت و لبنیات در دیگر کشورهای جهان بازتاب پیدا کند.
از منظر راهبردی، ایران میتواند از این پیوند استفاده کند تا نشان دهد که تلاش برای حذف یا تضعیف نقش تهران در بازار انرژی و پتروشیمی، فقط یک نزاع قدرتهای منطقهای نیست؛ بلکه مستقیماً امنیت غذایی و ثبات اجتماعی جنوب جهانی را تهدید میکند.
عدم تقارن محاسبات، همان نقطهای است که میتواند به یک اشتباه بزرگ راهبردی از سوی واشنگتن منجر شود: تصور یک ضربه محدود برای مهار ایران، در حالی که سازوکار پاسخ تهران ماهیت درگیری را از سطح منطقهای به سطح ساختاری در بازارهای جهانی انرژی، غذا و فناوری ارتقا میدهد.
هلیوم، نیمهرساناها و آسیبپذیری پنهان صنایع هایتک
هلیوم، در نگاه عامه یک گاز سبک برای پر کردن بادکنک است؛ اما در واقع، یکی از عناصر استراتژیک زیرساخت اقتصاد دیجیتال و صنایع هایتک به شمار میرود. این گاز در کاربردهایی مانند سامانههای تصویربرداری پزشکی، ابررساناها، تحقیقات دماهای بسیار پایین و بهویژه در فرآیند تولید نیمهرساناها نقش حیاتی دارد.
بخش قابل توجهی از تولید هلیوم جهان وابسته به گاز طبیعی و فرآیندهای پالایش و جداسازی مرتبط با آن است. در سناریوی مطرحشده، حداقل یکسوم عرضه جهانی هلیوم در معرض قطع کامل قرار میگیرد؛ بدان معنا که یک شوک ناگهانی میتواند ظرفیت تولید تراشهها و نیمهرساناهای حساس را بهطور جدی مختل کند.
صنعت نیمهرسانا در سالهای اخیر نشان داده که تا چه حد نسبت به اختلالات در زنجیره تأمین حساس است. بحران کمبود تراشه در دوران پاندمی، تولید خودرو، لوازم الکترونیکی مصرفی، تجهیزات مخابراتی و حتی سامانههای نظامی را تحت فشار قرار داد. اکنون تصور کنید که در کنار تقاضای رو به رشد برای تراشههای هوش مصنوعی، ۵جی و تجهیزات ابری، یک شوک هلیومی نیز رخ دهد که بخشی از ظرفیتهای تولید را بهطور اجباری از مدار خارج کند.
در این سناریو:
- کارخانههای تولید تراشه در شرق آسیا، آمریکا و اروپا با محدودیت جدی در دسترسی به گاز هلیوم با کیفیت و حجم مورد نیاز روبهرو میشوند؛
- هزینه تولید نیمهرساناها افزایش یافته و زمان تحویل سفارشها طولانیتر میشود؛
- رقابت قدرتهای بزرگ بر سر تأمین منابع هلیوم شدت میگیرد؛
- شرکتهای هایتک مجبور میشوند برنامههای توسعه محصول و سرمایهگذاری را با تأخیر تنظیم کنند.
از زاویه راهبردی، این بحران به شکل غیرمستقیم نشان میدهد که جنگ علیه ایران یا نادیده گرفتن امنیت انرژی خلیج فارس، نه فقط قیمت بنزین در جایگاههای سوخت، بلکه شتاب تحول دیجیتال، توسعه هوش مصنوعی و رقابت فناوری میان آمریکا و چین را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. در واقع، هدف گرفتن عسلویه و زیرساخت های منطقه، یک «ضربه متقابل» به معماری قدرت تکنولوژیک غربی است که سالها بر شکنندگی زنجیرههای تأمین جهانی سوار بوده است.
ایران پس از بیش از چند دهه تجربه فشار تحریمی، جنگ نیابتی و تهدید نظامی، به این جمعبندی رسیده که تمدید وضعیت موجود – یعنی «نه صلح، نه جنگ» همراه با محاصره اقتصادی و امنیتی – خطرناکتر از پذیرش هزینه یک رویارویی بزرگ اما بازتعریفکننده است. از این منظر، حمله به عسلویه یا هر نقطه حیاتی دیگر، نه فقط تهدید، بلکه فرصتی برای گشودن پروندهای جدید در ژئوپلیتیک منطقهای تلقی میشود.
از «نبرد سریع و قاطع» ترامپ تا استراتژی ایران برای بازنویسی نظم ژئوپلیتیک
به ترامپ وعده داده شده که این جنگ، «سریع و قاطع» خواهد بود؛ وعدهای که ریشه در تصور دیرپای آمریکاست: با تکیه بر برتری نظامی و فشار حداکثری، میتوان به سرعت اراده سیاسی خود را بر تهران تحمیل کرد. اما منطق تصمیمگیری ایران در این مرحله تفاوت بنیادین با گذشته دارد.
ایران پس از بیش از چند دهه تجربه فشار تحریمی، جنگ نیابتی و تهدید نظامی، به این جمعبندی رسیده که تمدید وضعیت موجود – یعنی «نه صلح، نه جنگ» همراه با محاصره اقتصادی و امنیتی – خطرناکتر از پذیرش هزینه یک رویارویی بزرگ اما بازتعریفکننده است. از این منظر، حمله به عسلویه یا هر نقطه حیاتی دیگر، نه فقط تهدید، بلکه فرصتی برای گشودن پروندهای جدید در ژئوپلیتیک منطقهای تلقی میشود.
هدف راهبردی ایران را میتوان در چند محور خلاصه کرد:
- تثبیت جایگاه ایران بهعنوان بازیگر اجتنابناپذیر در امنیت انرژی جهان؛
- تحمیل یک رژیم امنیتی جدید بدون حضور پررنگ ایالات متحده با مشارکت کشورهای منطقه؛
- تبدیل فشار اقتصادی به محرک بازآرایی ساختار اقتصاد و پیوندهای تجاری؛
- بازتعریف خطوط قرمز امنیتی در برابر اسراییل و آمریکا.
در این چارچوب، ایران میپذیرد که «هزینه میدهد» اما تأکید دارد که این هزینه باید به فرصتی برای رهایی از تنگنای اقتصادی و فشار امنیتی تبدیل شود. تفاوت اصلی با گذشته در همینجاست: هدف تنها دفع تهدید فوری نیست، بلکه بازنویسی قواعد بازی است.
اگر جنگ از سطح تبادل ضربات محدود فراتر رود و به فاز طولانیمدت ورود کند، ایران تلاش خواهد کرد با استفاده از ابزارهای متنوع – از جنگ نامتقارن دریایی و موشکی تا اهرمهای انرژی، کود، هلیوم و زنجیره نیمهرسانا – هزینه را برای طرف مقابل تصاعدی کند. این الگوی «تصاعد هزینه» در نهایت میتواند بخشی از نخبگان غربی را به این نتیجه برساند که استمرار وضعیت تنش حداکثری با ایران، هزینهای بیش از بازتعریف یک توافق جامع با تهران دارد.
یا غرب و متحدانش میپذیرند که بدون توجه به جایگاه مهم ایران در نظم امنیتی و اقتصادی منطقه، ثبات انرژی و فناوری جهان شکننده باقی میماند؛ یا در مسیر یک رویارویی فرسایشی پیش میروند که در آن، هر حمله به زیرساختهای حیاتی ایران، نه پایان بازی، بلکه آغاز موج جدیدی از بیثباتی در نفت، غذا و فناوری جهانی خواهد بود.
جمعبندی راهبردی: جنگ گران، اما نظم جدید ارزشمندتر است
در صورت تحقق کامل سناریوی تشدید با هماهنگی مستقیم ترامپ و رژیم اسراییل، میدان تنش از سطح یک درگیری محدود به سطح بازتعریف ژئوپلیتیک منطقهای و حتی نظم اقتصادی جهانی ارتقا مییابد. ایران، در این وضعیت، بهجای تلاش برای بازگشت سریع به وضع سابق، مسیر دیگری را برمیگزیند: استفاده از هزینه تشدید مضاعف جنگ برای تحمیل یک «معامله بزرگ» درباره جایگاه خود در نظام انرژی، امنیت و اقتصاد جهان.
در این میان، روایت «نبرد سریع و قاطع» – آنگونه که به ترامپ عرضه شده – با واقعیت محاسبات بلندمدت ایران در تضاد است. تهران این بحران را نه یک حادثه مقطعی، بلکه دریچهای برای بازنویسی نظم ژئوپلیتیک منطقه و عبور از حاشیهنشینی اقتصادی میبیند. از این منظر، یک جنگ بلندمدت – با همه هزینهها و ویرانیها – اگر به ایجاد نظمی منجر شود که منافع راهبردی ایران را تضمین کند، در محاسبه سرد راهبردی «بیش از حد گران» تلقی نخواهد شد.
همین شکاف در فهم هزینه و فایده است که میتواند آینده تنش را تعیین کند: یا غرب و متحدانش میپذیرند که بدون توجه به جایگاه مهم ایران در نظم امنیتی و اقتصادی منطقه، ثبات انرژی و فناوری جهان شکننده باقی میماند؛ یا در مسیر یک رویارویی فرسایشی پیش میروند که در آن، هر حمله به زیرساختهای حیاتی ایران، نه پایان بازی، بلکه آغاز موج جدیدی از بیثباتی در نفت، غذا و فناوری جهانی خواهد بود.
نظر شما