بازار؛ گروه آب و انرژی: در حالیکه ایران به رکورد تاریخی تولید روزانه بیش از ۷۳۰ میلیون متر مکعب گاز در دولت چهاردهم دست یافته است، وزیر نفت از نزدیک شدن مذاکرات واردات گاز از روسیه به مرحله امضای نهایی خبر داد؛ گامی که میتواند نقشه انرژی منطقه و معادلات صادرات و واردات سوخت را برای دهه آینده بازتعریف کند.
از نگاه اقتصاد بینالملل، ایران با برخورداری از دومین ذخایر بزرگ گازی جهان و روسیه بهعنوان بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی، میتوانند مکمل یکدیگر در زنجیره عرضه و تجارت منطقهای انرژی باشند.
ایران و روسیه؛ همگرایی نوین در محور انرژی
روابط انرژی میان ایران و روسیه در سالهای اخیر وارد مرحلهای تازه شده است. این دو قدرت بزرگ دارنده ذخایر نفت و گاز جهان، بهویژه در دوره دولت چهاردهم، تلاش کردهاند همکاریهای خود را از سطح گفتوگوهای سیاسی به قراردادهای عملیاتی در حوزههای نفت، گاز، و زیرساختهای انرژی ارتقا دهند. از نگاه اقتصاد بینالملل، ایران با برخورداری از دومین ذخایر بزرگ گازی جهان و روسیه بهعنوان بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی، میتوانند مکمل یکدیگر در زنجیره عرضه و تجارت منطقهای انرژی باشند.
در این راستا، وزیر نفت در اجلاس مشترک تجاری و اقتصادی ایران و روسیه در بهمن ۱۴۰۴ اعلام کرد که مذاکرات برای انتقال فناوری و سرمایهگذاری روسیه در توسعه یکی از میادین مشترک نفتی به مرحله نهایی رسیده است. همچنین، مذاکرات واردات گاز از روسیه که از سال ۱۴۰۲ آغاز شده بود، اکنون در آستانه امضای رسمی قرار دارد. این تحول علاوه بر بعد اقتصادی، پیامدهای ژئوپلیتیکی مهمی برای امنیت انرژی ایران و نقش این کشور در شبکه عرضه منطقهای دارد.
از منظر اقتصادی، امضای این قرارداد نهتنها امنیت انرژی ایران را افزایش میدهد بلکه بخشی از درآمد ارزی روسیه را از مسیر صادرات گاز به بازارهای خاورمیانه و جنوب آسیا تثبیت میکند.
ضرورت راهبردی واردات گاز در سایه ناترازی مصرف
با وجود موفقیتهای چشمگیر در تولید گاز، ایران همچنان با چالش ناترازی میان تولید و مصرف روبهرو است. آمارهای شرکت ملی گاز نشان میدهد که در زمستان ۱۴۰۴، مصرف گاز خانگی و صنعتی کشور از مرز ۷۹۰ میلیون متر مکعب در روز گذشت؛ رقمی که حتی تولید بیسابقه میدان پارس جنوبی — حدود ۷۳۰ میلیون متر مکعب در روز — پاسخگوی آن نبود. این شرایط دولت را ناگزیر ساخته تا واردات گاز از روسیه و ترکمنستان را به عنوان راهحل کوتاهمدت برای مدیریت ناترازی فصلی در دستور کار قرار دهد.
بررسیهای مرکز پژوهشهای مجلس بیانگر آن است که حدود ۲۰٪ از مصرف انرژی کشور در بخش خانگی و عمومی هدررفت ناشی از تجهیزات ناکارآمد یا مصرف غیراستاندارد است. به همین دلیل، واردات هدفمند گاز نهتنها برای پوشش کمبود فصلی بلکه برای تضمین پایداری شبکه و جلوگیری از افت فشار در استانهای سردسیر ضرورت دارد. از نگاه راهبردی، تأمین پایدار انرژی یکی از ارکان رشد صنعتی در برنامه هفتم توسعه محسوب میشود و ایران تلاش دارد تا با تنوعبخشی به منابع تأمین و همکاری با روسیه، ریسک ناترازی را در زمستانهای آتی کاهش دهد.
روسیه پس از اعمال تحریمهای غرب در سالهای اخیر، بهدنبال بازتعریف مسیرهای صادراتی خود است و ایران با موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز میان دریای خزر و خلیج فارس میتواند پل ارتباطی اصلی صادرات گاز روسیه به بازارهای آسیایی شود.
ابعاد اقتصادی و فنی قرارداد گازی با روسیه
بر اساس دادههای منتشر شده توسط وزارت نفت، قرارداد واردات گاز از روسیه شامل تأمین روزانه تا ۴۰ میلیون متر مکعب گاز در مرحله نخست و احتمال افزایش به دو برابر این مقدار در فاز دوم خواهد بود. مسیر انتقال این گاز از طریق شبکههای دریای خزر و خطوط لوله موجود جمهوری آذربایجان بررسی شده و کارشناسان دو کشور در حال ارزیابی گزینههای ترکیبی برای انتقال و ذخیرهسازی هستند.
از منظر اقتصادی، امضای این قرارداد نهتنها امنیت انرژی ایران را افزایش میدهد بلکه بخشی از درآمد ارزی روسیه را از مسیر صادرات گاز به بازارهای خاورمیانه و جنوب آسیا تثبیت میکند. روسیه پس از اعمال تحریمهای غرب در سالهای اخیر، بهدنبال بازتعریف مسیرهای صادراتی خود است و ایران با موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز میان دریای خزر و خلیج فارس میتواند پل ارتباطی اصلی صادرات گاز روسیه به بازارهای آسیایی شود.
افزون بر این، همکاری ایران و روسیه در حوزه فناوریهای ذخیرهسازی و فشردهسازی گاز (CNG و LNG) میتواند سطح دانش فنی و زیرساخت پالایش و توزیع انرژی کشور را ارتقا بخشد. کارشناسان اقتصادی پیشبینی میکنند اجرای کامل این قرارداد تا پایان ۱۴۰۵ میتواند سالانه تا ۶ میلیارد دلار صرفهجویی ارزی برای ایران به همراه داشته باشد، زیرا این واردات از توقف صنایع بزرگ و خاموشیهای فصلی جلوگیری خواهد کرد.
روسیه یکی از معدود کشورهایی است که فناوری پیشرفته تقویت فشار و حفاری در اعماق فوقسنگین را در اختیار دارد. همکاری با شرکتهای روسی نهتنها میتواند بهرهوری پارس جنوبی را افزایش دهد بلکه زمینه انتقال تکنولوژی به شرکتهای داخلی را فراهم میکند.
پارس جنوبی؛ قلب تپنده گاز ایران و چالشهای پیشرو
میدان گازی پارس جنوبی، که با قطر مشترک است، همچنان مهمترین منبع تأمین گاز داخلی و صادراتی ایران بهشمار میرود. با وجود تحقق رکورد تاریخی تولید روزانه ۷۳۰ میلیون متر مکعب در زمستان ۱۴۰۴، ظرفیت عملیاتی این میدان در مرز اشباع قرار گرفته است. کارشناسان نفتی هشدار دادهاند که افت فشار طبیعی در لایههای گازی این میدان در سالهای آینده میتواند تولید را تا ۲۰٪ کاهش دهد؛ مگر آنکه پروژههای فاز جدید فشارافزایی با سرمایهگذاری کافی راهاندازی شود.
در این زمینه، روسیه یکی از معدود کشورهایی است که فناوری پیشرفته تقویت فشار و حفاری در اعماق فوقسنگین را در اختیار دارد. همکاری با شرکتهای روسی نهتنها میتواند بهرهوری پارس جنوبی را افزایش دهد بلکه زمینه انتقال تکنولوژی به شرکتهای داخلی را فراهم میکند.
از دیدگاه سیاست انرژی، دولت چهاردهم ضمن تمرکز بر افزایش بهرهوری داخلی، تلاش دارد با واردات مدیریتشده گاز، فرصت زمانی کافی برای توسعه فازهای جدید و بازسازی تجهیزات فرسوده در پارس جنوبی کسب کند. این راهبرد، در کنار گسترش ذخیرهسازی در منابع زیرزمینی و اصلاح الگوی مصرف، مسیر رسیدن به تراز پایدار انرژی تا سال ۱۴۰۷ را ترسیم میکند.
امضای قرارداد واردات گاز از روسیه تنها یک توافق اقتصادی نیست؛ بلکه نقطه عطفی در آرایش قدرت انرژی در منطقه اوراسیا و خاورمیانه محسوب میشود.
پیامدهای ژئوپلیتیکی و منطقهای قرارداد
امضای قرارداد واردات گاز از روسیه تنها یک توافق اقتصادی نیست؛ بلکه نقطه عطفی در آرایش قدرت انرژی در منطقه اوراسیا و خاورمیانه محسوب میشود. روسیه با توسل به محور همکاریهای انرژی با ایران، تلاش میکند مسیرهای صادراتی خود را متنوع سازد و وابستگی به بازار اروپا را کاهش دهد. از سوی دیگر، ایران با مدیریت هوشمندانه این همکاری میتواند جایگاه خود را بهعنوان محور ترانزیت انرژی میان شرق و غرب تثبیت کند.
تحلیلگران بازار انرژی معتقدند که این همکاری سه سطح از اثرگذاری را در پی خواهد داشت: نخست، تقویت جایگاه ایران در تعاملات گازی با کشورهای همسایه از جمله ترکیه، عراق و پاکستان؛ دوم، توسعه ظرفیت صادرات خدمات فنی و مهندسی به کشورهای منطقه؛ و سوم، افزایش قدرت چانهزنی ایران در مذاکرات بینالمللی انرژی و توافقهای سازمانهایی مانند اوپکپلاس.
در بعد سیاست خارجی، این همکاری نمادی از واگرایی از محور غرب و همگرایی با بلوک اقتصادی شرق است که در قالب اتحادیههای نوظهور مانند بریکس و سازمان همکاری شانگهای معنا مییابد. ایران و روسیه با همافزایی در پروژههای مشترک انرژی، در حقیقت شالوده یک پیمان استراتژیک در قرن جدید را بنیان میگذارند که میتواند معادلات سنتی عرضه گاز در بازار جهانی را تغییر دهد.
روسیه با توسل به محور همکاریهای انرژی با ایران، تلاش میکند مسیرهای صادراتی خود را متنوع سازد و وابستگی به بازار اروپا را کاهش دهد. از سوی دیگر، ایران با مدیریت هوشمندانه این همکاری میتواند جایگاه خود را بهعنوان محور ترانزیت انرژی میان شرق و غرب تثبیت کند.
آینده انرژی ایران در افق ۱۴۱۰؛ از ناترازی تا نوآوری
چشمانداز بلندمدت انرژی ایران نشان میدهد که سیاستهای جدید دولت چهاردهم در کنار توسعه همکاریهای بینالمللی مانند قرارداد گازی با روسیه، نقشه تحول در ساختار انرژی کشور را رقم خواهد زد. با توجه به پیشبینیهای شرکت ملی نفت، تقاضای داخلی گاز تا سال ۱۴۱۰ بیش از ۱۵٪ افزایش خواهد یافت، در حالیکه ظرفیت تولید بدون اجرای پروژههای جدید فشارافزایی بهطور طبیعی کاهش مییابد. بر این اساس، راهبرد واردات هوشمند، انتقال فناوری، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و اصلاح مصرف انرژی در سه بخش خانگی، صنعتی و نیروگاهی در اولویت قرار گرفته است.
پروژه واردات گاز از روسیه میتواند بهعنوان مرحلهای انتقالی تا زمان رسیدن به تعادل پایدار انرژی عمل کند؛ چرا که ایران در برنامه میانمدت خود قصد دارد سهم انرژیهای نو بهویژه خورشیدی و بادی را تا ۱۰٪ سبد کل انرژی افزایش دهد.
بهعلاوه، توسعه زیرساختهای ذخیرهسازی گاز و تبدیل کشور به مرکز تبادل انرژی منطقهای – چیزی که در محافل تخصصی از آن به عنوان “هاب انرژی خزر” یاد میشود – میتواند جایگاه ایران را تا افق ۱۴۱۰ به سطح کشورهای بازیگر بزرگ عرصه انرژی جهانی برساند.
در مجموع، آنچه امروز در قالب امضای قریبالوقوع قرارداد واردات گاز از روسیه رخ میدهد، صرفاً یک معامله کوتاهمدت نیست؛ بلکه سنگبنای راهبردی برای شکلدهی آینده امنیت انرژی، استقلال اقتصادی و نقشآفرینی ایران در نظم جدید انرژی جهان است.
نظر شما