بازار؛ گروه آب و انرژی: آمارها هشدار میدهند: ۱۱ میلیون و ۴۰۰ هزار دستگاه موتورسیکلت فرسوده در ایران، بیش از ۸۰ درصد ناوگان دوچرخ را تشکیل میدهند و سالانه بالغ بر ۱۲ میلیارد لیتر بنزین مصرف میکنند. این موتورسیکلتها نهتنها سهمی چشمگیر در آلودگی هوای کلانشهرها دارند، بلکه بار مالی سنگینی بر یارانه انرژی وارد میکنند.
تصور کنید تمام بنزین مصرفی یک سال موتورسیکلتهای فرسوده ایران را در تانکرهایی به طول ۱۲ هزار کیلومتر — معادل فاصله تهران تا آفریقای جنوبی — بچینید. این تصویر، تنها بخشی از واقعیتی است که آمار رسمی نشان میدهد: ناوگان عظیم موتورسیکلتهای فرسوده، همچون اژدهایی تشنه، سالانه ۱۲ میلیارد لیتر بنزین را میبلعد و هوای شهرها را میآلاید. اما راه حل چیست؟ آیا برقیسازی میتواند این اژدها را رام کند؟
بر اساس تازهترین گزارشهای مرکز آمار و وزارت نفت، حدود ۱۱.۴ میلیون دستگاه موتورسیکلت فرسوده در کشور تردد میکنند که بیش از ۸۰ درصد از کل ناوگان موتورسیکلت را شامل میشوند.
وضعیت بحرانی ناوگان فرسوده: عددها چه میگویند؟
بر اساس تازهترین گزارشهای مرکز آمار و وزارت نفت، حدود ۱۱.۴ میلیون دستگاه موتورسیکلت فرسوده در کشور تردد میکنند که بیش از ۸۰ درصد از کل ناوگان موتورسیکلت را شامل میشوند. سن متوسط این موتورسیکلتها به بیش از ۱۵ سال میرسد و راندمان سوخت آنها بهطور متوسط کمتر از ۴۰ درصد نمونههای نو است. از منظر اقتصادی، مصرف سالانه ۱۲ میلیارد لیتر بنزین توسط این ناوگان — با احتساب قیمت جهانی بنزین (بیش از ۱ دلار برای هر لیتر) — رقمی بالغ بر ۱۲ میلیارد دلار را در سال نشان میدهد. اگر یارانه پنهان بنزین در ایران را نیز محاسبه کنیم، این رقم میتواند تا ۲۰ هزار میلیارد تومان در سال برآورد شود.
جایگزینی تدریجی موتورسیکلتهای فرسوده با نمونههای برقی میتواند تحولی عظیم در تراز انرژی کشور ایجاد کند. بر اساس مطالعه مؤسسه تحقیقات انرژی دانشگاه صنعتی شریف، هر موتورسیکلت برقی بهطور متوسط معادل ۱۲۰۰ لیتر بنزین در سال صرفهجویی میکند.
تأثیر مستقیم برقیسازی بر مصرف بنزین: محاسبات اقتصادی
جایگزینی تدریجی موتورسیکلتهای فرسوده با نمونههای برقی میتواند تحولی عظیم در تراز انرژی کشور ایجاد کند. بر اساس مطالعه مؤسسه تحقیقات انرژی دانشگاه صنعتی شریف، هر موتورسیکلت برقی بهطور متوسط معادل ۱۲۰۰ لیتر بنزین در سال صرفهجویی میکند. با جایگزینی تنها ۱۰ درصد از ناوگان فرسوده (معادل ۱.۱۴ میلیون دستگاه)، سالانه حدود ۱.۳۷ میلیارد لیتر از مصرف بنزین کاسته میشود. این رقم در صورت جایگزینی کامل، به بیش از ۱۲ میلیارد لیتر در سال خواهد رسید — معادل ذخیرهسازی حدود ۷ میلیارد دلار ارز (با قیمتهای جهانی) یا کاهش ۱۵ درصدی از کل مصرف بنزین کشور.
بر اساس گزارش سازمان حفاظت محیط زیست، موتورسیکلتهای فرسوده مسئول انتشار حدود ۲۰ درصد از ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون در هوای تهران هستند. این ذرات مرگبار، سالانه بهطور مستقیم با هزاران مورد بیماری تنفسی و قلبی مرتبط اند.
کاهش آلودگی هوا: نجات جانها و کاهش هزینههای درمان
بر اساس گزارش سازمان حفاظت محیط زیست، موتورسیکلتهای فرسوده مسئول انتشار حدود ۲۰ درصد از ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون در هوای تهران هستند. این ذرات مرگبار، سالانه بهطور مستقیم با هزاران مورد بیماری تنفسی و قلبی مرتبط اند. مدلسازیها نشان میدهد که برقیسازی ناوگان فرسوده میتواند تا ۳۰ درصد از انتشار این ذرات در کلانشهرها بکاهد. از دید اقتصادی، برآورد بانک جهانی از هزینههای سلامت ناشی از آلودگی هوا در ایران، رقمی حدود ۸ میلیارد دلار در سال است. برقیسازی موتورسیکلتها میتواند تا ۲ میلیارد دلار از این هزینهها را کاهش دهد.
کشورهایی مانند هند، چین و ویتنام گامهای بلندی در برقیسازی ناوگان دوچرخ برداشتهاند. چین — با بیش از ۳۰۰ میلیون موتورسیکلت برقی — توانسته است سالانه حدود ۴۰ میلیارد لیتر در مصرف بنزین صرفهجویی کند.
چالشهای پیش روی برقیسازی: زیرساخت، اشتغال و فرهنگ مصرف
اگرچه مزایای برقیسازی آشکار است، اما مسیر اجرا با موانعی روبهروست. نخست، توسعه زیرساختهای شارژ — بهویژه در شهرهای کوچک و حاشیه کلانشهرها — نیازمند سرمایهگذاری اولیه حدود ۱۰ هزار میلیارد تومان برآورد میشود. دوم، نگرانیها درباره اشتغال در بخش تعمیر و نگهداری موتورسیکلتهای بنزینی وجود دارد که حدود ۲۰۰ هزار شغل را شامل میشود. با این حال، تجربه کشورهایی مانند چین نشان داده است که صنعت برقی میتواند مشاغل جدید در حوزه باتری، نرمافزار و سختافزار ایجاد کند. سوم، مقاومت فرهنگی در برابر تغییر و نبود آگاهی درباره مزایای بلندمدت موتورسیکلتهای برقی از دیگر چالشهاست.
در ایران نیز میتوان با الگوبرداری از تجارب دیگران، بستههای تشویقی طراحی کرد — مانند پرداخت وام کمبهره برای خرید موتورسیکلت برقی یا معافیت از عوارض سالانه.
تجربه جهانی و درسهایی برای ایران
کشورهایی مانند هند، چین و ویتنام گامهای بلندی در برقیسازی ناوگان دوچرخ برداشتهاند. چین — با بیش از ۳۰۰ میلیون موتورسیکلت برقی — توانسته است سالانه حدود ۴۰ میلیارد لیتر در مصرف بنزین صرفهجویی کند. کلید موفقیت این کشورها، ترکیبی از مشوقهای مالی (مانند معافیت مالیاتی، یارانه خرید)، توسعه سریع ایستگاههای شارژ و مشارکت بخش خصوصی بوده است. در ایران نیز میتوان با الگوبرداری از این تجارب، بستههای تشویقی طراحی کرد — مانند پرداخت وام کمبهره برای خرید موتورسیکلت برقی یا معافیت از عوارض سالانه.
موتورسیکلتهای فرسوده امروز نه تنها یک بحران زیستمحیطی، که یک شکاف بزرگ اقتصادی هستند.
نقشه راه پیشنهادی: از قانون تا اجرا
برای تحقق برقیسازی، نیازمند یک برنامه پنجساله با محورهای زیر هستیم:
فاز اول (سال ۱–۲): تدوین استانداردهای ملی برای موتورسیکلتهای برقی، راه اندازی خطوط اعتباری برای تولیدکنندگان داخلی و ایجاد محدودههای تردد سبز در مراکز شهرها.
فاز دوم (سال ۳–۴): راه اندازی شبکه ملی ایستگاههای شارژ با مشارکت بخش خصوصی، ارائه یارانه مستقیم به خریداران موتورسیکلتهای برقی و راهاندازی طرح تشویقی اسقاط موتورسیکلتهای فرسوده.
فاز سوم (سال ۵): ممنوعیت تردد موتورسیکلتهای فرسوده در کلانشهرها و گسترش صنایع مرتبط با فناوریهای برقی.
بر اساس برآورد مؤسسه مطالعات انرژی، اجرای این نقشه راه میتواند تا پایان سال پنجم، حداقل ۳ میلیون موتورسیکلت فرسوده را از ناوگان خارج کند و مصرف بنزین را تا ۳.۶ میلیارد لیتر در سال کاهش دهد.
موتورسیکلتهای فرسوده امروز نه تنها یک بحران زیستمحیطی، که یک شکاف بزرگ اقتصادی هستند. برقیسازی این ناوگان، اگرچه در کوتاهمدت نیازمند سرمایهگذاری و مدیریت چالشهاست، اما در بلندمدت میتواند سالانه دهها میلیارد دلار در مصرف سوخت صرفهجویی کند، آلودگی هوای شهرها را بهطور محسوسی کاهش دهد و حتی زمینهساز ایجاد صنایع پیشرفته داخلی شود. این تحول، تنها یک انتخاب فنی نیست؛ بلکه یک ضرورت راهبردی برای امنیت انرژی و سلامت نسل آینده است.
نظر شما