به گزارش بازار به نقل از فرهیختگان، حدود ۳ ماه از شروع جنگ تحمیلی علیه ایران میگذرد. طی این مدت بیتردید کشورمان خسارتهای اقتصادی قابلتوجهی را متحمل شده، اما این خسارتها فقط به ایران وارد نشده، دادههای رسمی نشان میدهد کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس که در طول جنگ، فضای سرزمینی و حتی امکانات و زیرساختهای نظامی و امنیتی خود را در اختیار آمریکا و اسرائیل قرار داده بودند، ضرر و زیان چشمگیری متحمل شدهاند. گرچه بخشی از این ضرر و زیان مربوط به زیرساختهای آسیبدیده ناشی از جنگ است، اما بخش عظیم آن به توقف تجارت این کشورها به دلیل اختلال در عبور و مرور کشتیها از تنگه هرمز مربوط میشود. دادهها بسیار قابلتأمل است. طبق بررسیهای «فرهیختگان» در حالی که شش کشور عربی حاشیه خلیج فارس دادههای رسمی خود را همواره با فاصله زمانی و تأخیر زیاد (بعضاً با یک سال تأخیر) منتشر میکنند، اما فقط بررسی تجارت این شش کشور با چین و هند نشان میدهد جنگ علیه ایران در دوماهه نخست خود منجر به کاهش ۴۲ میلیارددلاری تجارت این کشورها با دو ابرقدرت اقتصادی جهان شده است. با توجه به اینکه تجارت کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس صرفاً محدود به دو کشور هند و چین نمیشود، بهاحتمال زیاد ضرر و زیان ناشی از کاهش یا توقف تجارت این شش کشور با جهان طی جنگ علیه ایران اعداد چشمگیری خواهد شد، اعدادی که نشان میدهد هزینه توطئه علیه امنیت ایران برای توطئهگران بسیار زیاد است.
کاهش ۲۴ میلیارد دلاری تجارت با چین
در سالهای اخیر بازار چین به یکی از مهمترین مقاصد واردات از کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس تبدیل شده است، بهطوریکه در سال گذشته از صادرات نزدیک به ۹۰۰ میلیارد دلاری ۶ کشور عربی، ۱۵۴ میلیارد دلار از آن به چین صادر شده و همچنین حجم واردات این کشورها از چین نیز ۱۵۷ میلیارد دلار بوده است. به عبارتی، ۶ کشور امارات، عربستان سعودی، عراق، کویت، قطر و بحرین طی سال گذشته میلادی درمجموع بیش از ۳۱۱ میلیارد دلار با چین تجارت داشتهاند. این اعداد بهخوبی نشان میدهد بررسی حجم تجارت کشورهای عربی با چین در سال جاری میتواند حائز اهمیت باشد. دراینخصوص بررسی دادههای گمرک چین نتایج قابلتأملی دارد. در دو ماه اول جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، حجم تجارت این شش کشور عربی با چین طی ۴ماهه نخست امسال درمجموع ۲۴ میلیارد و ۱۶۳ میلیون دلار کمتر از مدت مشابه سال ۲۰۲۵ بوده است. طبق این دادهها، در حالی حجم تجارت چین و شش کشور عربی در ۴ماهه نخست امسال به ۷۸ میلیارد دلار رسیده که این عدد در مدت مشابه سال گذشته ۱۰۲ میلیارد و ۴۰۸ میلیون دلار بوده است. این کاهش ۲۳.۵ درصدی در بخش واردات و صادرات به صورت متوازن نبوده است، بهطوریکه طی ۴ماهه نخست امسال حجم صادرات کشورهای عربی مذکور به چین ۳۸.۶ میلیارد دلار بوده که نسبت به رقم ۵۳ میلیارد دلاری در مدت مشابه سال گذشته کاهش ۲۷ درصدی دارد. در بخش واردات از چین نیز حجم واردات این کشورها از چین طی ۴ماهه نخست امسال به ۳۹.۶ میلیارد دلار رسیده که کاهش نزدیک به ۲۰ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته دارد. طی ۴ماهه نخست در بین کشورهای عربی، بیشترین صادرات به چین مربوط به کشورهای عراق، کویت و قطر به ترتیب با ۵۲ درصد کاهش، ۴۳ درصد و ۳۷.۶ درصد بوده است. پس از آن، صادرات امارات به چین ۲۰.۳ درصد و صادارت عربستان به چین نیز ۸.۵ درصد کاهش نشان میدهد. در بخش واردات از چین نیز بیشترین کاهش واردات مربوط به عراق با ۴۰.۳ درصد، کویت با ۳۹.۲ درصد و بحرین با ۲۴ درصد بوده است. واردات امارات، قطر و عربستان نیز به ترتیب ۲۰، ۱۹.۵ و ۹.۸ درصد نسبت به ۴ماهه نخست سال گذشته کاهش داشته است.
کاهش ۱۸ میلیارد دلاری صادرات به هند
بازار هند برای اغلب کشورهای حاشیه خلیجفارس بهعنوان یکی از مهمترین مقاصد صادراتی پس از چین است. بررسی دادههای وزارت بازرگانی و صنایع هند نشان میدهد شش کشور حاشیه خلیجفارس شامل بحرین، عراق، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات طی سال ۲۰۲۵ درمجموع نزدیک به ۱۴۷ میلیارد دلار صادرات به هند داشتهاند که از این مقدار، بیش از ۶۷ میلیارد دلار از آن مربوط به صادرات امارات، ۳۰.۶ میلیارد دلار مربوط به عربستان سعودی، ۲۶.۷ میلیارد دلار مربوط به عراق، ۱۲.۷ میلیارد دلار قطر، ۸.۷ میلیارد دلار مربوط به صادرات کویت و درنهایت ۸۰۴ میلیون دلار نیز مربوط به صادرات بحرین به هند بوده است. گرچه ممکن است بخشی از صادرات امارات به هند مربوط به صادراتمجدد باشد، اما بخش عمده این صادرات از کشورهای عربی به هند مربوط به صادرات بخش انرژی از نفت و گاز تا فراوردهها و همچنین محصولات شیمیایی و پتروشیمی و کود و... است. ازاینرو، حجم صادرات ۶ کشور عربی حاشیه خلیجفارس به هند در مقایسه با کل واردات هند که در سال گذشته حدود ۷۷۵ میلیارد دلار بوده، با سهم ۱۹ درصدی، مهم و قابل توجه است.بر اساس دادههای وزارت بازرگانی و صنایع هند که تا ۳ماهه نخست سال ۲۰۲۶ ارائه شده، شش کشور مذکور طی این سه ماه درمجموع ۳۱ میلیارد و ۸۷۲ میلیون دلار صادرات به هند داشته و همچنین ۱۲.۳ میلیارد دلار نیز از هند واردات انجام دادهاند؛ اعدادی که در مدت مشابه سال گذشته به ترتیب ۳۸ میلیارد و ۴۰۰ میلیون دلار و ۱۴.۸ میلیارد دلار بوده است. به عبارتی، مجموع تجارت شش کشور عربی با هند در سهماهه نخست امسال حدود ۴۴.۲ میلیارد دلار بوده که نسبت به رقم ۵۳.۲ میلیارد دلار در سهماهه نخست سال گذشته کاهش نزدیک به ۲۱ درصدی (معادل ۹ میلیارد دلار کاهش) را تجربه کرده است.باتوجهبه اینکه رقم مذکور مربوط به سهماهه نخست است، اگر این رقم را برای ۴ماهه (که هنوز آمار آن منتشر نشده) در نظر بگیریم، کاهش حجم تجارت شش کشور عربی با هند به بیش از ۱۸ میلیارد دلار خواهد رسید. توجه داشته باشیم در ماه آوریل نیز تجارت کشورهای مذکور با هند به واسطه بسته بودن تنگه هرمز، عملاً شبیه به مارس بوده است. نکته دیگر اینکه آمارهای قبل از جنگ نشان میدهد حجم تجارت کشورهای عربی با هند طی سال جاری روند افزایشی نسبت به سال گذشته داشته و اگر جنگ صورت نمیگرفت به احتمال زیاد حجم تجارت هند با کشورهای عربی از مقدار مدت مشابه سال ۲۰۲۵ نیز فراتر میرفت.بر اساس دادههای سهماهه نخست، بیشترین کاهش صادرات به هند در بین شش کشور عربی مربوط به کویت با ۳۱.۵ درصد، عراق با ۳۰.۴ درصد، امارات با ۱۸.۷ درصد بوده و صادرات عربستان ۲.۵ درصد افزایش و صادرات بحرین که رقم آن ناچیز بوده حدود ۵۷ درصد رشد داشته است. در بخش واردات نیز طی این مدت بیشترین کاهش واردات از هند مربوط به کویت با ۴۴ درصد، عراق با ۳۸ و قطر با ۲۷ درصد بوده است. همچنین واردات عربستان و امارات و بحرین از هند به ترتیب ۱۶.۵، ۱۲.۷ و ۱۰.۷ درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته کاهش داشته است.
صادرات نفت کشورهای عربی چه تغییری کرد؟
گفته شد اغلب کشورهای عربی و بهویژه کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس عمداً یا به دلایل فنی، معمولاً انتشار دادههای رسمی را با فاصله زمانی و تأخیر بسیار زیاد منتشر میکنند. این موضوع سبب شده رسانهها و پژوهشگران از طرق مختلف به برآورد وضعیت اقتصادی این کشورها اقدام نمایند. در گزارش حاضر نیز به دادههای گمرکات هند و چین اشاره شد و در بخش نفت و انرژی به دادههای واحد تحقیقات انرژی attaqa و کپلر استناد شده است. این دادهها نشان میدهد بیشترین آسیب در بخش درآمدهای نفتی ناشی از عدم عبورومرور از تنگه هرمز مربوط به کشورهای کویت و قطر بوده و کمترین آسیب نیز به ترتیب به عربستان سعودی و سپس امارات وارد شده است. در ادامه به بررسی وضعیت تجارت نفتی این کشورها پرداخته شده است.
عربستان سعودی
بر اساس دادههای واحد تحقیقات انرژی attaqa و کپلر، گرچه عربستان سعودی پس از شروع جنگ توانسته تا ۷ میلیون بشکه نفت از طریق خط لوله شرق به غرب جابهجا کند؛ اما حجم ماهانه صادرات نفت خام این کشور در ماه مارس و آوریل به ترتیب ۴.۴ و ۴.۸ میلیون بشکه در روز گزارش شده؛ عددی که طی سال گذشته بین ۷.۵ تا ۸ میلیون بشکه بوده است. بر اساس میانگین صادرات نفت خام و مشتقات عربستان سعودی که از طریق دریا حمل میشود، در سال ۲۰۲۵ حدود ۷ میلیون و ۴۱۰ هزار بشکه در روز و در سال ۲۰۲۴ حدود ۷ میلیون بشکه ثبت شده است.
قطر
کشور قطر در حوزه انرژی در سطح جهان بهجای اینکه با نفت شناخته شود، عمدتاً با صادرات گاز الانجی (LNG) شناخته میشود. بر اساس دادههای رسمی، در سال ۲۰۲۵ قطر با صادرات بیش از ۸۱ میلیون تن LNG حدود ۲۰ درصد از صادرات جهانی این محصول را در دست داشته است. تا قبل از جنگ ایران، قطریها ماهانه بین ۶.۵ تا ۷ میلیون تن و حتی نزدیک به ۸ میلیون تن LNG صادر کردهاند، اما این مقدار با سقوط ۸۳ درصدی به ۱.۲ میلیون تن در ماه مارس رسیده و در ماههای آوریل و مه تقریباً نزدیک به صفر بوده است. در بخش نفت نیز طبق دادههای واحد تحقیقات انرژی attaqa مستقر در واشنگتن، میانگین صادرات نفت خام و مشتقات نفتی قطر در سال ۲۰۲۵ به حدود یکمیلیون و ۴۰ هزار بشکه در روز رسید که ۵۹ درصد از آن مربوط به صادرات نفت و تقریباً ۴۲ درصد از آن مربوط به مشتقات نفتی بوده است. مجموع صادرات نفت و مشتقات نفتی این کشور که تا ژانویه ۲۰۲۶ به یکمیلیون و ۱۲۰ هزار بشکه رسیده بود، در فوریه (۲۸ فوریه شروع جنگ ایران) به یکمیلیون و ۵۰ هزار بشکه رسیده و در ماه مارس حدود ۱۳۵ هزار بشکه به ثبت رسیده و در آوریل آماری برای آن ارائه نشده؛ اما باتوجهبه محدودیتهای شدید عبورومرور از تنگه هرمز بعید است رقم آن بالا باشد.
کویت
درحالیکه امارات و عربستان سعودی توانستند بخش قابلتوجهی از صادرات نفت خود را از طریق خط لوله به خارج از تنگه هرمز انتقال داده و درآمدهای ارزی خود از صادرات نفت را حفظ کنند؛ اما بر اساس دادههای تانکرترکرز و کپلر، کویت در طول ماه آوریل هیچ بشکه نفت خامی صادر نکرده که این اتفاق اولین اختلال پس از پایان جنگ خلیجفارس در سال ۱۹۹۱ به شمار میرود. طبق دادههای کپلر و مؤسسه تحقیقات انرژی الطاقه، صادرات نفت کویت با در نظر گرفتن مشتقات نفتی در سال ۲۰۲۵ معادل ۲ میلیون و ۱۳ هزار بشکه در روز بوده است.
امارات
بر اساس دادههای واحد تحقیقات انرژی مستقر در واشنگتن حجم صادرات نفت خام، بنزین، گازوئیل، سوخت جت، نفت کوره، الپیجی و صادرات پالایشگاهی امارات در سال ۲۰۲۵ حدود ۴.۵ میلیون بشکه بوده که از این مقدار، سهم نفتخام ۶۹ درصد و سهم فراوردههای نفتی تصفیهشده ۳۱ درصد بوده است. در ماههای اخیر یعنی مارس و آوریل صادرات نفتی (نفتخام و مشتقات) به ۲.۱ تا ۳ میلیون بشکه در روز رسیده که کاهش ۵۳ درصدی در مارس و کاهش ۳۳ درصدی در آوریل، نسبت به سال گذشته داشته است. با وجود اینکه امارات تحت تأثیر اختلال در ترافیک کشتیرانی در تنگه هرمز قرار گرفته؛ اما این کشور خط لوله جایگزین «حبشان-فجیره» را با حداکثر ظرفیت به کار گرفت که توانست نفتخام را از میادین خشکی در ابوظبی به بندر فجیره به خارج از تنگه هرمز منتقل کند. این خط لوله ظرفیتی بین ۱.۵ تا ۱.۸ میلیون بشکه در روز دارد و تقریباً به نیمی از صادرات این کشور اجازه میدهد بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز، مستقیماً به اقیانوس هند دسترسی داشته باشد.
بحرین
در میان کشورهای عربی حوزه خلیجفارس، وضعیت اقتصادی بحرین بسیار متفاوتتر از کشورهای دیگر است. اقتصاد بحرین در سالهای اخیر با وجود ثبات نسبی در شاخصهای کلان، همچنان زیر فشار ترکیبی از کسری بودجه مزمن، بدهی سنگین و وابستگی ساختاری به حمایتهای مالی خارجی قرار دارد؛ وضعیتی که این کشور کوچک خلیجفارس را در زمره بدهکارترین اقتصادهای منطقه قرار داده است. گرچه هنوز آماری از وضعیت درآمدهای نفتی این کشور منتشر نشده؛ اما کارشناسان میگویند باتوجهبه بحران اقتصادی قبل از جنگ در این کشور، وضعیت بحرین بدتر از سایر کشورهاست.
سقوط ۸۸ درصدی عبور کشتیها از تنگه هرمز
بر اساس گزارش اخیراً رویترز، پس از سه ماه از شروع جنگ تحمیلی علیه ایران و بستهشدن تقریباً کامل تنگه هرمز، شوک تجاری در بخش انرژی کشورهای حاشیه خلیجفارس کاملاً آشکار شده است. این شوک گرچه برای برخی از کشورها به دلیل استفاده از خط لوله و دورزدن تنگه هرمز محدودتر بوده؛ اما درمجموع هزینههای تجارت آنها را نیز بالا برده است. با وجود تمدید آتشبس و هفتهها مذاکرات پیدرپی، تردد کشتیها از تنگه هرمز همچنان بسیار محدود است. طبق دادههای LSEG، در یک ماه قبل از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در پایان فوریه، تقریباً ۷۰ کشتی حامل نفت خام، سوخت، گاز طبیعی مایع و سایر محصولات، هر روز از هرمز عبور میکردند و تعداد کل کشتیها به ۱۴۰ تا ۱۵۰ کشتی میرسید. همچنین در بخش انرژی، محمولههای این کشتیهای عبوری از تنگه هرمز که حدود یکپنجم از عرضه جهانی انرژی را تشکیل میدادند، بهویژه برای خریداران آسیایی که در برخی موارد بیش از نیمی از نفت و سوخت خود را از خاورمیانه تأمین میکردند، حالا پس از جنگ میانگین تعداد عبور و مرورهای روزانه از کاهش ۸۸ درصدی نسبت به قبل از جنگ حکایت دارد.
بر اساس دادههای LSEG، از اول مارس میانگین کل عبور روزانه از تنگه هرمز به کمتر از ۷ کشتی کاهش یافته و با وجود تلاشهای مداوم برای امضای توافق صلح و احیای ترافیک عادی از تنگه، تاکنون در ماه مه تعداد کشتیهای عبوری به طور متوسط روزانه کمتر از ۶ کشتی بوده است. نکته قابلتأمل اینکه، این کشتیها همگی با اجازه و مجوز ایران عبور کرده و بخشی از آنها مربوط به کشور چین بوده است.دادههای LSEG نشان میدهد با سقوط عبور کشتیها از تنگه هرمز، حجم صادرات نفت خام، فراوردههای نفتی و گاز طبیعی مایع (LNG) از خاورمیانه به پایینترین حد خود در تاریخ رسیده است.دادههای کپلر نیز نشان میدهد حجم صادرات ماهانه نفت خام از خاورمیانه که تاکنون بزرگترین منطقه تأمینکننده نفت بوده، از میانگین حدود ۷۵ میلیون تن متریک قبل از جنگ به حدود ۳۶ میلیون تن در ماه، از ماه مارس کاهش یافته است. همچنین کل بارگیریهای تخمینی برای ژانویه تا مه ۲۰۲۶ حدود ۲۶۰ میلیون تن است که نسبت به ۳۶۰ میلیون تن در ماههای مشابه سال ۲۰۲۵، حدود ۱۰۰ میلیون تن کاهش یافته است. این دادهها نشان میدهد با وجود جهش صادرات از قاره آمریکا، کاهش جریان نفت از خاورمیانه باعث شده کل صادرات نفت خام در سال ۲۰۲۶ به پایینترین حد تاریخی خود برسد.
نظر شما