بازار؛ گروه کشاورزی: در شرایطی که قیمت هر کیلو گوشت قرمز به حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار تومان و مرغ به ۲۳۰ هزار تومان رسیده و دلار در کانال ۱۵۰ هزار تومان نوسان میکند، بحث استفاده از مدل «تهاتر نفت و محصولات نفتی در برابر نهادههای دامی» دوباره به مرکز توجه بازگشته است. مدلی که طرفدارانش آن را راه واقعی مهار قیمت مواد پروتئینی در شرایط تحریمی میدانند و منتقدان، نگران پیامدهای ساختاری آن هستند.
بیش از ۶۰ درصد هزینه تمامشده مرغ و حدود ۵۵ درصد هزینه تولید گوشت قرمز مستقیماً به خوراک دام و طیور وابسته است؛ خوراکی که بخش اصلی آن شامل ذرت، کنجاله سویا و جو وارداتی است.
وابستگی پنهان بازار گوشت و مرغ به دلار ۱۵۰ هزار تومانی
اگرچه گوشت و مرغ در ظاهر محصولاتی «داخلی» محسوب میشوند، اما واقعیت اقتصاد تولید آنها چیز دیگری است. بیش از ۶۰ درصد هزینه تمامشده مرغ و حدود ۵۵ درصد هزینه تولید گوشت قرمز مستقیماً به خوراک دام و طیور وابسته است؛ خوراکی که بخش اصلی آن شامل ذرت، کنجاله سویا و جو وارداتی است. با رسیدن قیمت دلار به محدوده ۱۵۰ هزار تومان، قیمت نهادهها به شکل جهشی افزایش یافته و این شوک با وقفهای کوتاه به بازار مصرف منتقل شده است.
در چنین شرایطی، حتی اگر تولیدکننده داخلی باشد، قیمتگذاری دلاری نهاده عملاً بازار پروتئین را به بازار ارز گره زده است. نتیجه آن، جهش قیمت مرغ از کانالهای زیر ۱۰۰ هزار تومان در سالهای گذشته به ۲۳۰ هزار تومان و صعود گوشت قرمز به مرز یک میلیون و ۷۰۰ هزار تومان است؛ سطحی که مصرف را کاهش داده و امنیت غذایی دهکهای میانی و پایین را تهدید میکند.
مدل تهاتر نفت و محصولات نفتی در برابر نهادههای دامی، در سادهترین تعریف، یعنی استفاده از ظرفیت صادرات نفت خام، میعانات یا فرآوردههای نفتی برای تأمین مستقیم کالاهای استراتژیک بدون عبور از چرخه ارز.
مدل تهاتر نفت و نهاده؛ بازگشت به یک ابزار فراموششده
مدل تهاتر نفت و محصولات نفتی در برابر نهادههای دامی، در سادهترین تعریف، یعنی استفاده از ظرفیت صادرات نفت خام، میعانات یا فرآوردههای نفتی برای تأمین مستقیم کالاهای استراتژیک بدون عبور از چرخه ارز. در این مدل، ارزش نفت بر اساس قیمتهای مرجع جهانی محاسبه و معادل آن نهاده وارد کشور میشود، بدون آنکه دلاری در بازار آزاد یا حتی نیما جابهجا شود.
در شرایط تحریم و کمبود ارز، این مدل از دو جهت اهمیت پیدا میکند: نخست، کاهش فشار تقاضای ارزی و دوم، حذف نوسان نرخ ارز از قیمت نهادهها. به بیان ساده، وقتی نهاده با نفت تسویه شود، دلار ۱۵۰ هزار تومانی دیگر مستقیماً روی قیمت ذرت و سویا اثر نمیگذارد؛ حتی اگر بهطور غیرمستقیم همچنان نقش مرجع را بازی کند.
برآوردهای واقعبینانه نشان میدهد اجرای یک فاز تهاتر نفتی به ارزش حدود ۱۰ میلیارد دلار، که ۶ میلیارد دلار آن صرف واردات نهاده دامی شود، میتواند هزینه تمامشده خوراک دام و طیور را بین ۲۵ تا ۳۰ درصد کاهش دهد.
اگر تهاتر اجرا شود، چه بلایی سر قیمت نهاده میآید؟
برآوردهای واقعبینانه نشان میدهد اجرای یک فاز تهاتر نفتی به ارزش حدود ۱۰ میلیارد دلار، که ۶ میلیارد دلار آن صرف واردات نهاده دامی شود، میتواند هزینه تمامشده خوراک دام و طیور را بین ۲۵ تا ۳۰ درصد کاهش دهد. این کاهش نه از محل «ارزانفروشی»، بلکه از سه مسیر اتفاق میافتد: حذف ریسک نوسان ارز، حذف واسطههای ارزی و تجاری، و تثبیت قراردادهای بلندمدت.
در شرایط فعلی، واردکننده نهاده ناچار است ریسک دلاری کند نه تومانی و هزینه تأمین مالی و ریسک تحریم را در قیمت لحاظ کند. تهاتر، بخش بزرگی از این ریسک را حذف میکند. نتیجه آن، نهادهای است که اگرچه رایگان نیست، اما از شوکهای ناگهانی مصون میشود. این ثبات، برای تولیدکننده بهمراتب مهمتر از یارانههای مقطعی است.
اثر عددی تهاتر بر قیمت مرغ ۲۳۰ هزار تومانی
با فرض قیمت فعلی مرغ در سطح ۲۳۰ هزار تومان و سهم ۶۵ درصدی خوراک در قیمت تمامشده، کاهش ۲۵ تا ۳۰ درصدی هزینه نهاده بهصورت مستقیم اثر خود را نشان میدهد. محاسبه ساده است: ۶۵ درصد از ۲۳۰ هزار تومان، حدود ۱۵۰ هزار تومان است. اگر این بخش ۲۵ درصد کاهش یابد، قیمت تمامشده مرغ حدود ۳۷ هزار تومان پایین میآید؛ و اگر کاهش به ۳۰ درصد برسد، این عدد به بیش از ۴۵ هزار تومان میرسد.
در نتیجه، قیمت تعادلی مرغ میتواند در بازهای حدود ۱۸۵ تا ۱۹۵ هزار تومان تثبیت شود. این کاهش بهتنهایی معجزه نمیکند، اما بازار را از وضعیت فعلی خارج میکند و مصرف را تا حدی احیا خواهد کرد. نکته مهمتر آن است که ثبات نهاده، از جهشهای بعدی جلوگیری میکند؛ چیزی که سرکوب قیمتی هرگز قادر به انجام آن نیست.
گوشت یک میلیون و ۷۰۰ هزار تومانی؛ آیا تهاتر اثرگذار است؟
بازار گوشت قرمز به دلیل دوره تولید طولانیتر، کندتر واکنش نشان میدهد، اما اثر تهاتر در این بازار نیز قابل توجه است. با سهم ۵۵ درصدی خوراک در قیمت تمامشده، کاهش ۲۵ تا ۳۰ درصدی نهاده میتواند قیمت گوشت را بین ۱۳ تا ۱۶ درصد کاهش دهد. بر این اساس، قیمت یک میلیون و ۷۰۰ هزار تومانی گوشت میتواند به محدوده حدود یک میلیون و ۴۲۰ تا یک میلیون و ۴۸۰ هزار تومان برسد.
اگرچه این قیمت همچنان بالا محسوب میشود، اما کاهش ۲۲۰ تا ۲۸۰ هزار تومانی برای هر کیلو، اثر قابل توجهی بر قدرت خرید خانوار دارد. مهمتر از آن، کاهش هزینه تولید، انگیزه پرواربندی را افزایش میدهد و در میانمدت عرضه را بالا میبرد؛ عاملی که میتواند فشار قیمتی را بیش از اعداد اولیه کاهش دهد.
اجرای مدل تهاتر، همانقدر که برنده دارد، بازنده هم دارد. تولیدکنندگان مرغ و دام، مصرفکنندگان و حتی دولت از کاهش فشار یارانهای، در سمت برندگان قرار میگیرند. اما در سوی دیگر، شبکهای از واردکنندگان، واسطههای ارزی و ذینفعان ارز، منافع خود را در خطر میبینند. به همین دلیل است که مقاومت در برابر تهاتر، بیش از آنکه فنی باشد، سیاسی–اقتصادی است.
برندگان و بازندگان تهاتر در زنجیره بازار
اجرای مدل تهاتر، همانقدر که برنده دارد، بازنده هم دارد. تولیدکنندگان مرغ و دام، مصرفکنندگان و حتی دولت از کاهش فشار یارانهای، در سمت برندگان قرار میگیرند. اما در سوی دیگر، شبکهای از واردکنندگان، واسطههای ارزی و ذینفعان ارز، منافع خود را در خطر میبینند. به همین دلیل است که مقاومت در برابر تهاتر، بیش از آنکه فنی باشد، سیاسی–اقتصادی است.
تهاتر، شفافیت را افزایش میدهد و امکان بازی با نرخ ارز را کاهش میدهد. در چنین فضایی، سودهای غیرمولد کوچک میشود و سود به تولید منتقل میشود. اگر این انتقال بهدرستی مدیریت نشود، ممکن است بخشی از کاهش هزینه در حلقههای میانی جذب شود؛ اما با سازوکار نظارتی مناسب، بخش قابل توجهی از آن به قیمت مصرفکننده منتقل خواهد شد.
جمعبندی؛ تهاتر، درمان قطعی یا گام ضروری؟
استفاده از مدل تهاتر نفت و محصولات نفتی در برابر نهادههای دامی، بهتنهایی همه مشکلات بازار گوشت و مرغ را حل نمیکند، اما میتواند مهمترین متغیر بحرانساز یعنی «دلار ۱۵۰ هزار تومانی» را از قلب قیمتگذاری بیرون بکشد. کاهش ۱۵ تا ۲۰ درصدی قیمت نهایی، ثبات عرضه و کاهش نوسان، دستاوردهایی است که با هیچ سیاست دستوری بهدست نمیآید.
در نهایت، تهاتر نه یک شعار ضدتحریمی، بلکه ابزاری اقتصادی برای بازتعریف رابطه نفت و غذا در ایران است. اگر این ابزار بهدرستی اجرا شود، میتواند بازار گوشت و مرغ را از وضعیت فعلی به شرایط قابل مدیریت بازگرداند؛ گامی ضروری، هرچند نه کافی، برای بازسازی امنیت غذایی کشور.
نظر شما