بازار؛ گروه استان ها: خوزستان یکی از معدود استانهایی است که در آن مزیت طبیعی، مزیت جغرافیایی و مزیت صنعتی بهطور همزمان انباشته شدهاند. این استان بهتنهایی بیش از ۷۰ درصد نفت خام ایران، حدود ۴۰ درصد گاز همراه، نزدیک به ۳۰ درصد ظرفیت پتروشیمی کشور و سهمی تعیینکننده در کشاورزی آببررا در خود جای داده است. با این حال، سهم خوزستان از صادرات غیرنفتی ایران بهمراتب پایینتر از سطح ظرفیتهای واقعی آن است؛ موضوعی که بیش از هر چیز نشاندهنده ضعف در سیاستگذاری صادراتمحور، زنجیره ارزش و حکمرانی اقتصادی منطقهای است.
مزیت ژئواکونومیک: قلب تپنده ترانزیت جنوب غرب
خوزستان از منظر ژئواقتصادی، یکی از استراتژیکترین نقاط ایران محسوب میشود. این استان بهطور مستقیم به خلیج فارس و اروندرود و به بیش از ۵۰۰ کیلومتر مرز زمینی با عراق و به شبکه ریلی و جادهای سراسری کشور دسترسی دارد. بندر امام خمینی(ره) بهعنوان بزرگترین بندر فلهای کشور، سالانه بیش از ۴۵ میلیون تن ظرفیت تخلیه و بارگیری دارد. همچنین بنادر آبادان و خرمشهر نقش مکمل در تجارت با عراق و کشورهای عربی ایفا میکنند.
از منظر بازار هدف، عراق با وارداتی بیش از ۶۰ میلیارد دلار در سال، یکی از طبیعیترین مقاصد صادراتی خوزستان است؛ خصوصاً در حوزه کالاهای غذایی، مصالح ساختمانی، محصولات شیمیایی و پلیمری و خدمات فنی–مهندسی.
انرژی و پتروشیمی؛ مزیت مطلق با چالش زنجیره ارزش
هیچ استانی به اندازه خوزستان در حوزه انرژی مزیت مطلق ندارد. مناطق نفتخیز جنوب، غرب کارون و منطقه ویژه اقتصادی بندر ماهشهر، ستون فقرات انرژی ایران هستند. در حوزه پتروشیمی بیش از ۲۵ مجتمع فعال با ظرفیت تولید سالانه بالغ بر ۳۰ میلیون تن در خوزستان مستقرند. اما نکته کلیدی اینجاست: سهم قابل توجهی از این تولیدات بهصورت مواد پایه و نیمهخام صادر میشود. درحالیکه توسعه صنایع پاییندستی میتواند ارزش افزوده ارزی را ۲ تا ۳ برابر کند، اشتغال پایدار محلی ایجاد کند و آسیبپذیری صادرات از تحریمها را کاهش دهد.
کشاورزی صادراتمحور؛ مزیت طبیعی، ضعف نهادی
خوزستان با داشتن رودخانههای کارون، کرخه و دز، یکی از مهمترین قطبهای کشاورزی کشور است. این استان رتبه اول تولید گندم، جزو سه استان اول در خرما و بازیگری مهم در صیفیجات و آبزیپروری محسوب میشود. با این حال، صادرات کشاورزی خوزستان با چالشهایی نظیر ضعف بستهبندی و برندینگ، ناهماهنگی استانداردهای بهداشتی، کمبود لجستیک سردخانهای و قطع ارتباط مستقیم تولیدکننده با بازار منطقهای مواجه است. در نتیجه، مزیت طبیعی استان، به مزیت رقابتی پایدار بدل نشده است.
صنعت، فولاد و سیمان؛ مزیت مقیاس بدون استراتژی بازار
وجود صنایع مادر نظیر فولاد خوزستان، صنایع نورد، سیمان و خوشههای وابسته به نفت و گاز ظرفیت صادرات صنعتی بالایی را ایجاد کرده است. اما این ظرفیت بهشدت به سیاستهای مقطعی ارزی، صادرات دستوری و واسطهگری وابسته است و کمتر از طریق قراردادهای پایدار و بازارسازی منطقهای مدیریت میشود.
جمعبندی راهبردی: خوزستان، هاب بالقوه صادراتی ایران
خوزستان نه یک استان مسئلهدار، بلکه یک دارایی راهبردی ملی است. فعالسازی ظرفیت صادراتی این استان، یکی از کمهزینهترین و سریعالاثرترین مسیرهای تقویت اقتصاد ایران در شرایط کنونی است—به شرط آنکه از نگاه بخشی عبور کنیم و تصمیم سیاسی–اقتصادی قاطع اتخاذ شود.
مسئله خوزستان، کمبود ظرفیت نیست؛ مسئله، فقدان یک راهبرد منسجم صادراتی است. برای فعالسازی این ظرفیت، سه محور کلیدی ضروری است:
۱. تغییر نگاه از استان تولیدمحور به استان صادراتمحور
۲. توسعه زنجیره ارزش و کاهش خامفروشی
۳. دیپلماسی اقتصادی فعال با محوریت عراق و کشورهای حاشیه خلیج فارس
اگر این رویکرد بهدرستی اجرا شود، خوزستان میتواند سهم تعیینکنندهتری در صادرات غیرنفتی ایران داشته باشد، به قطب ثبات اشتغال جنوب غرب کشور بدل شود و نقش ژئواقتصادی ایران در منطقه را تقویت کند.
نظر شما